کشف‌الظنون
 | |
| نویسنده(ها) | کاتب چلبی |
|---|---|
| عنوان اصلی | كشف الظنون عن أسامي الكتب والفنون |
| زبان | عربی، لاتین، فرانسوی |
| گونه(های) ادبی | کتاب‌شناسی-دانشنامه |
| شماره اوسی‌ال‌سی | ۴۶۹۳۵۸۹۱۵ |
کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون (زدودن گمان‌ها از نام نبشته‌ها و دانش‌ها) دانشنامه‌ای کتاب‌شناختی دربارهٔ کتاب‌ها و علوم گوناگون است که به دست کاتب چلبی، دانشمند و همه‌چیزدان عثمانی گردآوری شده است. این اثر به زبان عربی نگاشته شده و پایه و مایهٔ آن کتاب مفتاح السعادة و مصباح السیادة[یادداشت ۱] بوده است. با این همه، کاتب چلبی در کشف الظنون دامنهٔ کار را بسیار گسترش داد و عنوان نزدیک به ۱۵٬۰۰۰ کتاب، نام ۹٬۵۰۰ نویسنده و ۳۰۰ رشتهٔ علمی و فن را فهرست کرد. این اثر یکی از نمونه‌های برجسته و دستاوردهای ارزشمند در تاریخ‌نگاری عثمانی به‌شمار می‌رود.[۱][۲][۳]
چلبی در سال ۱۶۳۳، هنگامی که بیست و پنج سال داشت و در حلب به سر می‌برد، گردآوری و نگارش این کتاب را آغاز کرد؛ کاری که بیست سال به درازا کشید و سرانجام در سال ۱۶۵۲ به پایان رسید. او گزارشی از این دوران را در کتاب نامدار دیگر خود، «میزان الحق»، آورده و می‌نویسد:
«در روزگار اقامتم در حلب، پیوسته به کتاب‌فروشی‌ها سر می‌زدم و کتاب‌ها را ورق می‌زدم. پس از بازگشت به استانبول، چون گشایشی مالی پدید آمد، به گردآوری کتاب‌ها و رساله‌ها پرداختم. در سال ۱۶۳۸ با درگذشت یکی از خویشاوندان، میراثی چشمگیر به من رسید که بخش بزرگی از آن را برای فراهم آوردن کتاب‌های ارزنده‌ای صرف کردم که پیش‌تر در حلب، استانبول و کتابخانه‌های عمومی سلطنت عمان دیده بودم».[یادداشت ۲]
چلبی در سال ۱۶۵۷ به ناگهان درگذشت و بسیاری از آثارش ناتمام یا به صورت دست‌نویسِ پیش‌نویس بر جای ماند.[۴]
درون‌مایه
چاپ‌ها و ذیل‌ها
- محمد عزتی افندی بوشناق‌زاده (درگذشتهٔ ۱۶۸۱).
- ابراهیم الرومی العربه‌جی (درگذشتهٔ ۱۷۷۵) که محمد خلیل مرادی در کتاب زندگی‌نامه‌ای خود سلک الدرر از او یاد کرده است.
- احمد حنیف‌زاده، ملا الحاج ابراهیم حنیف افندی (درگذشتهٔ ۱۸۰۲) با نام «آثار نو» (آثار نو). این اثر دربردارندهٔ ۵۰۰۰ کتاب است که فلوگل آن را در جلد ششم چاپ لایپزیگ (۱۸۳۵–۱۸۵۸) همراه با ترجمهٔ لاتین و یک جلد ویژهٔ کتابخانه‌های شرقی پیوست کرده است.[یادداشت ۳] [یادداشت ۴]
- شیخ‌الاسلام عارف حکمت (درگذشتهٔ ۱۸۵۸) تا حرف «ج» (نگاه کنید به العرب العرب ۲: ۸۹۷).
- اسماعیل پاشا بغدادی (درگذشتهٔ ۱۹۲۱) با نام «ایضاح المکنون». این کتاب دربردارندهٔ ۱۹٬۰۰۰ کتاب است و به دنبال آن کتاب «هدیة العارفین» (۱۹۴۱) دربارهٔ شرح حال نویسندگان آمد.
- اسماعیل صائب سنجر.
- جمیل العظم (۱۹۳۳) با نام «السر المصون» همراه با مقدمه‌ای ۱۰۰۰ صفحه‌ای به نام «الإسفار عن العلوم والأسفار».
- محمد الصادق النیفر (۱۹۳۸) با نام «سلوة المحزون».
- محمد بن مصطفی البکری (درگذشتهٔ ۱۷۸۲)، «خلاصة تحقیق الظنون» که چکیده، نمایه و اصلاحاتی بر کشف‌الظنون است.
- علی خیری (درگذشتهٔ ۱۹۰۹)، «ضیاء العیون» به عنوان حاشیه‌ای بر کشف‌الظنون.
- منابع میراث اندلس: از انتشارات مرکز فرهنگی ابوظبی پیرامون لغزش‌های حاجی خلیفه در بررسی میراث اندلس.
- تلخیص و تکمله؛ حسین عباسی نبهانی حلبی (درگذشتهٔ ۱۶۸۴) با نام «التذکرة الکاملة فی الآثار».
برگردان‌ها
- Lexicon Bibliographicum et Encyclopaedicum (۱۸۳۵–۱۸۵۸)، متن عربی به همراه ترجمهٔ لاتین توسط گوستاو فلوگل.[۵]
- Bibliothèque Orientale (۱۶۹۷)، به زبان فرانسوی اثر بارتلمی دربلو و آنتوان گالان، همراه با بخش‌هایی از یوهان یاکوب رایسکه و هنری البرت شولتنز.[۶][۷]
کتاب‌شناسی
- Kashf Aa Zunun. بیروت: Dār al-Kutub al-ʻIlmīyah. 2008. ISBN 978-2745155009.
- Hājī Khalfah (1892). Kashf al-ẓunūn. Vol. 2. Dersa'ādet Ḥasan Ḥilmī el-kütübī.
- Haji Khalfah (2010). Kashf al-ẓunūn. بیروت: Nabu Press.
- Haji Khalfah. Lexicon Bibliographicum et Encyclopaedicum. Translated by Gustav Flugel. Oriental translation fund of Great Britain & Ireland.
- Haji Khalfah (1777). Bibliothèque orientale, ou dictionnaire universel contenant tout ce qui regarde la connoissance des peuples de l'Orient (in French). Translated by Barthélemy d'Herbelot. La Haye, J. Neaulme & N. van Daalen.
- Katib Jelebi, Mustafa Ben Abdallah (1835). گوستاو فلوگل (ed.). Lexicon Bibliographicum et Encyclopaedicum (Kashf az-Zunun) (in Arabic and Latin). Vol. 1. Translated by Gustav Flügel. Leipzig: The Oriental Translation Fund of Gt. Brit. & Ireland., (Vol.,2; Leipzig, 1837), (Vol.,3; London, 1842), (Vol.,4; London, 1845), (Vol.,5; London, 1850), (Vol.,6; London, 1852).
- d'Herbelot, Barthélemy (1777). Bibliotheque orientale (in French). La Haye: J. Neaulme & N. van Daalen., v.1 (A-E), v.2 (F-M), v.3 (N-Z)
یادداشت‌ها
- ↑ مفتاح السعادة ومصباح السيادة في موضوعات العلوم اثر طاشکبری‌زاده، تاریخ‌نگار سدهٔ دهم هجری (شانزدهم میلادی) عثمانی است.
- ↑ فهرست تجدید چاپ‌شده در نسخهٔ بولاق از چاپ خبرگزاری ترکیه در (۱۹۴۱–۱۹۴۳)، منتشرشده در چند جلد و چاپ.
- ↑ Aḥmad Ḥanīf-Zādah. (اثارنو) Nova Opera ab Ahmed Hanifzádeh ad continuandum Haji Khalfae Lexicon Bibliographicum collecta et ad ordinem literarum disposita… Edidit G. Fluegel. [With a Latin translation.] 1852 – London.- Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland. Muṣṭafā ibn Allāh, called Kātib Chelebī or Ḥajī Khalfah. Lexicon Bibliographicum, etc. tom. 6. 1835 etc. 4o. 14003.g.3. and 15000.e.1.
- ↑ فهرست کتاب‌های عربی در موزه بریتانیا: Catalogue of Arabic books in the British Museum by British Museum. Dept. of Oriental Printed Books and Manuscripts; W.W. Elliott & Co; Fulton, A. S. (Alexander Strathern) 1894. Catalogue of Arabic books in the British Museum, p.208
منابع
- ↑ Gömbeyaz, Kadir. "Çelebi, Kâtip." In The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics. Oxford University Press, 2014.
- ↑ "Fihrist." In The Oxford Dictionary of Islam, edited by Esposito, John L.. Oxford University Press, 2003.
- ↑ Hammond, Marlé. "manāqib." In A Dictionary of Arabic Literary Terms and Devices. Oxford University Press, 2018.
- ↑ Gömbeyaz, Kadir. "Çelebi, Kâtip." In The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics. Oxford University Press, 2014.
- ↑ Katib Jelebi 1835.
- ↑ Haji Khalfah 1777.
- ↑ d'Herbelot 1777.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Kashf al-Zunun». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۰ اوت ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- ادبیات امپراتوری عثمانی
- ادبیات ترکیه
- ادبیات عرب
- ادبیات فارسی
- دانشنامههای اسلام
- کتاب‌های دهه ۱۶۵۰ (میلادی)