ادبیات آفریقا

ادبیات آفریقا به مجموعهٔ آثار ادبی برآمده از قارهٔ آفریقا گفته می‌شود که هم شفاهی و هم نوشتاری را دربرمی‌گیرد و به زبان‌های گوناگون آفریقایی و آفروآسیایی پدید آمده‌است. نمونه‌های ادبیات پیشااستعماری آفریقا دست‌کم به سدهٔ چهارم میلادی بازمی‌گردد و شناخته‌شده‌ترین اثر این دوره، کبره نگست یا «کتاب پادشاهان» از سدهٔ چهاردهم میلادی است. همچنین اناجیل گریما از کهن‌ترین انجیل‌های بازمانده در جهان به‌شمار می‌رود که به زبان گعز در حدود سال ۵۰۰ میلادی نگاشته شده‌است.

در دورهٔ استعماری، درونمایهٔ رایج، روایت‌های بردگی بود که اغلب به زبان انگلیسی یا فرانسوی و برای مخاطبان غربی نوشته می‌شد. از نخستین آثار ادبی آفریقایی که در سطح جهان مورد توجه منتقدان قرار گرفت، رمان همه‌چیز فرو می‌پاشد نوشتهٔ چینوآ آچه‌به بود که در سال ۱۹۵۸ منتشر شد. ادبیات آفریقا در اواخر دورهٔ استعمار به‌تدریج درونمایه‌های رهایی و استقلال را بازتاب داد.

ادبیات پسااستعماری آفریقا گوناگونی چشمگیری یافته و برخی نویسندگان به زبان‌های بومی خود بازگشته‌اند. درونمایه‌های رایج این دوره رویارویی گذشته و حال، سنت و نوگرایی، فرد و جامعه و نیز سیاست و توسعه است. نویسندگان زن امروزه جایگاه بسیار برجسته‌تری در ادبیات آفریقا نسبت به پیش از استقلال دارند و اینترنت نیز چشم‌انداز ادبیات آفریقا را دگرگون کرده‌است.

دیدگاه کلی

چنان‌که جرج جوزف در فصلی دربارهٔ ادبیات آفریقا در کتاب «درک آفریقای معاصر» یادآور می‌شود، در حالی که نگاه اروپایی به ادبیات بر جدایی هنر و محتوا تأکید دارد، نگرش آفریقایی فراگیر است و «ادبیات» می‌تواند صرفاً کاربرد هنرمندانهٔ واژگان باشد. آفریقاییان به‌طور سنتی هنر را از آموزش جدا نمی‌کنند؛ نویسندگان آفریقایی با الهام از ادبیات شفاهی، از زیبایی برای انتقال حقایق و آگاهی‌های مهم به جامعه بهره می‌گیرند. یک شیء یا اثر هنری از آن رو زیبا انگاشته می‌شود که حقیقتی را آشکار سازد و به ساختن اجتماع یاری رساند.

ادبیات شفاهی

ادبیات شفاهی (یا «ادبیات گفتاری»، اصطلاحی که پژوهشگر اوگاندایی پیو زیریمو ساخت) هم نثر و هم نظم را دربرمی‌گیرد. نثر اغلب اسطوره‌شناختی یا تاریخی است و داستان‌هایی دربارهٔ شخصیت حیله‌گر را شامل می‌شود. داستان‌سرایان آفریقایی گاه از شیوهٔ پرسش‌وپاسخ بهره می‌گیرند. شعر شامل حماسه‌های روایی، اشعار آیینی، اشعار کار و مدیحه‌سرایی برای فرمانروایان و بزرگان است. مدیحه‌سرایان یا نقالانی که گاه گریو نامیده می‌شوند، داستان‌هایشان را با موسیقی روایت می‌کنند. همچنین ترانه‌های عاشقانه، آوازهای کار، ترانه‌های کودکانه، اپیگرام‌ها، ضرب‌المثل‌ها و چیستان‌ها خوانده و اجرا می‌شوند. این سنت‌های شفاهی به زبان‌های گوناگونی از جمله فولانی، سواحلی، هوسه و ولوف وجود دارند.

در الجزایر، شعر شفاهی بخش مهمی از سنت‌های بربری بود. این سروده‌ها که ایسفرا نامیده می‌شوند، هم در بافت دینی و هم دنیوی به کار می‌رفتند. سروده‌های دینی شامل نیایش‌ها، داستان‌های پیامبران و اشعار بزرگداشت اولیا بود و شعر دنیوی به جشن‌هایی چون زادروز و عروسی یا روایت رزمندگان دلیر می‌پرداخت. در مالی نیز ادبیات شفاهی و قصه‌های مردمی همچنان از رادیو به زبان بومی بوما پخش می‌شوند.

ادبیات پیشااستعماری

نمونه‌های ادبیات پیشااستعماری آفریقا فراوان است. در اتیوپی مجموعهٔ گسترده‌ای از آثار ادبی به زبان گعز وجود دارد که دست‌کم به سدهٔ چهارم میلادی بازمی‌گردد و شناخته‌شده‌ترین اثر آن کبره نگست یا «کتاب پادشاهان» است. یکی از گونه‌های پرطرفدار قصه‌های مردمی آفریقایی، داستان «حیله‌گر» است که در آن جانوری کوچک با هوشمندی از رویارویی با جانوران بزرگ‌تر جان سالم به در می‌برد. نمونه‌هایی از این جانوران حیله‌گر عبارتند از: آنانسی (عنکبوتی در فرهنگ عامهٔ آشانتی‌ها در غنا)، ایجاپا (لاک‌پشت زمینی در فرهنگ عامهٔ یوروبایی در نیجریه) و خرگوشی در فرهنگ عامهٔ آفریقای مرکزی و شرقی.

آثار مکتوب دیگری نیز به‌ویژه در شمال آفریقا، مناطق ساحلی غرب آفریقا و ساحل سواحیلی فراوان‌اند. تنها از تیمبوکتو حدود ۳۰۰٬۰۰۰ یا بیشتر دست‌نوشته در کتابخانه‌ها و مجموعه‌های خصوصی گوناگون نگهداری می‌شود که بیشتر به زبان عربی و برخی به زبان‌های بومی (به‌ویژه فولانی و سنغایی) نوشته شده‌اند. بسیاری از این دست‌نوشته‌ها در دانشگاه تیمبوکتو نگاشته شده‌اند و زمینه‌هایی چون ستاره‌شناسی، شعر، حقوق، تاریخ، الهیات، سیاست و فلسفه را دربرمی‌گیرند. ادبیات سواحلی نیز از آموزه‌های اسلامی الهام گرفته اما در بستر بومی پرورش یافته‌است؛ یکی از شناخته‌شده‌ترین و کهن‌ترین آثار آن اوتندی وا تامبوکا یا «داستان تامبوکا» (۱۷۲۸ میلادی) است.

ادبیات پیشااستعماری آفریقا همچنین شامل سنت‌های گستردهٔ دست‌نوشته‌نویسی بود، به‌ویژه در مناطقی که با شبکه‌های دانشورانِ اسلامی پیوند داشتند. پژوهشی که در چارچوب طرح «اسلام در شاخ آفریقا» با بودجهٔ شورای پژوهش اروپا انجام شد، بیش از ۴٬۵۰۰ متن دست‌نوشتهٔ پیش‌تر ثبت‌نشده را شناسایی کرد که به عربی و زبان‌های بومی آفریقایی در سراسر شاخ آفریقا (اتیوپی، اریتره، جیبوتی، سومالی و سومالی‌لند) تولید شده بودند.

در مغرب، شمال‌آفریقاییانی چون ابن خلدون در ادبیات عربی جایگاه والایی یافتند. شمال آفریقای سده‌های میانه دانشگاه‌هایی چون دانشگاه‌های فاس و قاهره را با ادبیات گسترده‌ای در خود جای داده بود.

ادبیات آفریقا در دورهٔ استعمار

شناخته‌شده‌ترین آثار آفریقایی در غرب از دوران استعمار و تجارت برده، عمدتاً روایت‌های بردگی هستند، مانند «روایت جالب زندگی الاودا اکویانو» اثر الاودا اکویانو (۱۷۸۹).

در دورهٔ استعماری، آفریقاییانی که با زبان‌های اروپایی آشنا شدند، آغاز به نوشتن به این زبان‌ها کردند. در ۱۹۱۱، جوزف افریم کیسلی‌هیفورد از ساحل طلا (غنای کنونی) احتمالاً نخستین رمان آفریقایی به زبان انگلیسی را با عنوان «اتیوپیای رها» منتشر کرد.

در این دوره، نمایشنامه‌های آفریقایی به زبان انگلیسی نیز پدید آمدند. هربرت آیزاک ارنست دلومو از آفریقای جنوبی نخستین نمایشنامهٔ آفریقایی به زبان انگلیسی را با عنوان «دختری که برای نجات کشت» در ۱۹۳۵ منتشر کرد. در ۱۹۶۲، نگوگی وا تیونگو از کنیا نخستین نمایشنامهٔ آفریقای شرقی به نام «زاهد سیاه» را نوشت که هشداری دربارهٔ قبیله‌گرایی بود.

از نخستین آثار ادبی آفریقایی که به شهرت جهانی دست یافت، رمان «همه‌چیز فرو می‌پاشد» نوشتهٔ چینوآ آچه‌به بود که در سال ۱۹۵۸ منتشر شد و پیامدهای استعمار بر جامعهٔ سنتی آفریقایی را واکاوی کرد.

ادبیات آفریقا در اواخر دورهٔ استعمار (از پایان جنگ جهانی اول تا استقلال) به‌تدریج درونمایه‌های رهایی، استقلال و (در میان آفریقاییان سرزمین‌های فرانسوی‌زبان) نگریتود را بازتاب داد. یکی از رهبران جنبش نگریتود، شاعر و رئیس‌جمهور بعدی سنگال، لئوپولد سدار سنگور، در ۱۹۴۸ نخستین گلچین شعر فرانسوی‌زبان نوشته‌شده توسط آفریقاییان را با پیشگفتاری از نویسندهٔ اگزیستانسیالیست فرانسوی ژان-پل سارتر منتشر کرد.

بسیاری از نویسندگان این دوره مستقیماً رنج کشیدند: کریستوفر اوکیگبو در نبرد برای بیافرا در جنگ داخلی نیجریه کشته شد؛ منگان والی سروته بر پایهٔ قانون تروریسم آفریقای جنوبی بازداشت و بدون محاکمه آزاد شد؛ آرتور نورچه در لندن در ۱۹۷۰ خودکشی کرد؛ جک ماپانجه از مالاوی بدون اتهام رسمی زندانی شد و کن سارو-ویوا در سال ۱۹۹۵ توسط حکومت نظامی نیجریه اعدام شد.

ادبیات پسااستعماری

با رهایی و افزایش سواد پس از استقلال بیشتر کشورهای آفریقایی در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، ادبیات آفریقا هم از نظر کمّیت و هم از نظر شناخته‌شدگی رشد چشمگیری داشت. نویسندگان آفریقایی در این دوره هم به زبان‌های غربی (به‌ویژه انگلیسی، فرانسوی و پرتغالی) و هم به زبان‌های سنتی آفریقایی مانند هوسه نوشتند.

علی مزروعی و دیگران هفت رویارویی را به‌عنوان درونمایه‌های اصلی این دوره برمی‌شمرند: رویارویی میان گذشتهٔ آفریقا و حال آن، سنت و نوگرایی، بومی و بیگانه، فردگرایی و جامعه، سوسیالیسم و سرمایه‌داری، توسعه و خودبسندگی و آفریقایی‌بودن و انسانیت. درونمایه‌های دیگر شامل مشکلات اجتماعی چون فساد، نابرابری‌های اقتصادی در کشورهای تازه‌استقلال‌یافته و حقوق و نقش زنان است. نویسندگان زن امروزه جایگاه بسیار بهتری در ادبیات منتشرشدهٔ آفریقا دارند (نگاه کنید به «دختران آفریقا» ویراستهٔ مارگارت باسبی، ۱۹۹۲).

در ۱۹۸۶، وله سوینکا از نیجریه نخستین نویسندهٔ آفریقایی پسااستعماری شد که جایزه نوبل ادبیات را دریافت کرد. پیش از او، آلبر کامو (زادهٔ الجزایر) در ۱۹۵۷ این جایزه را برده بود. دیگر برندگان آفریقایی نوبل ادبیات عبارتند از: نجیب محفوظ (مصر) در ۱۹۸۸، نادین گوردیمر (آفریقای جنوبی) در ۱۹۹۱، جان ماکسول کوتسی (آفریقای جنوبی) در ۲۰۰۳، دوریس لسینگ (بریتانیا/زیمبابوه) در ۲۰۰۷ و عبدالرزاق قورنه (تانزانیا) در ۲۰۲۱.

در ۱۹۹۱، رمان «جاده گرسنه» اثر بن اوکری برندهٔ جایزهٔ بوکر شد. جایزهٔ کین برای نویسندگی آفریقایی نیز در سال ۲۰۰۰ بنیان‌گذاری شد.

تحولات معاصر

از اوایل دههٔ ۲۰۱۰ تولیدات ادبی فراوانی در آفریقا پدید آمده، هرچند شمار خوانندگان همواره بزرگ نبوده‌است. همچنین می‌توان نوشته‌هایی را دید که با سبک آکادمیک می‌شکنند. کمبود منتقدان ادبی در قارهٔ آفریقا نیز مسئله‌ای قابل‌توجه است. رویدادهای ادبی از جمله جایزه‌های ادبی رواج یافته‌اند و برخی از آن‌ها با مفاهیم نوآورانه متمایز می‌شوند؛ نمونهٔ گویا در این زمینه جایزهٔ بزرگ انجمن‌های ادبی است. بریتل پیپر، بستر برخطی که آینهی ادورو بنیان نهاد، «پیشروترین مجلهٔ ادبی آفریقا» خوانده شده‌است. باکتی شرینگاپوره یادآوری می‌کند که «تکانه‌های پویای دیجیتالِ خلاقیت آفریقایی نه‌تنها ادبیات آفریقا را دگرگون کرده بلکه فرهنگ ادبی را به‌طور بنیادین تغییر داده‌است.»

گسترش کاربرد اینترنت شیوهٔ دسترسی خوانندگان ادبیات آفریقا به محتوا را نیز دگرگون کرده و به برآمدن بسترهای خوانش و نشر دیجیتال مانند اوکادابوکس انجامیده‌است.

نشر کتاب در آفریقا

جایزهٔ نوما برای نشر در آفریقا که از ۱۹۸۰ تا ۲۰۰۹ اعطا می‌شد، به نویسندگان و پژوهشگران برجستهٔ آفریقایی که آثارشان در آفریقا منتشر شده بود اهدا می‌گردید.

دوگانهٔ زبان و هویت

یکی از چالش‌های بنیادین ادبیات آفریقا، دوگانهٔ زبان نوشتار بوده‌است. نخستین نویسندگان آفریقایی خود را «نویسندگان آفریقایی» خواندند و بر عهده گرفتند که به زبان استعماری برای جامعهٔ آفریقایی سخن بگویند، حتی اگر آثارشان بازتاب‌دهندهٔ بافت محلی بود. این «دوراهی بنیادین ادبیات آفریقایی به زبان اروپایی» به‌معنای بازنمایی واقعیت آفریقایی در زبانی بود که تنها نخبگان تحصیل‌کرده در زندگی روزانه به کار می‌بردند، در حالی که ارتباطات زیسته به زبان‌های آفریقایی صورت می‌گرفت و سنت‌های شفاهی غنی نیز به همان زبان‌ها سپرده می‌شدند.

از دههٔ ۱۹۹۰ به بعد، بسیاری از نویسندگان آفریقایی دوباره به اروپا و ایالات متحده روی آوردند و برای بازار جهانی نوشتند. امروزه نویسندگانی چون تایی سلاسی بر آن‌اند که «ادبیات آفریقایی» به‌عنوان یک مقولهٔ واحد وجود ندارد و نویسندگان آفریقایی در واقع «آفروپولیتن» یعنی شهروندان جهانی با ریشه‌های آفریقایی هستند.

رمان‌های برجستهٔ نویسندگان آفریقایی

• پیتر آبراهامز (آفریقای جنوبی): پسر معدن (۱۹۴۶)، تاجی برای اودومو (۱۹۵۶)
• بالو گیرما (اتیوپی): اورومای
• چینوآ آچه‌به (نیجریه): همه‌چیز فرو می‌پاشد (۱۹۵۸)، دیگر آسوده نیست (۱۹۶۰)، پیکان خدا (۱۹۶۴)، مردی از مردم (۱۹۶۶)، تپه‌مورهای ساوانا (۱۹۸۷)
• چیماماندا انگزی آدیچی (نیجریه): هیبیسکوس بنفش (۲۰۰۳)، نیمی از یک خورشید زرد (۲۰۰۶)، آمریکانا (۲۰۱۳)
• چیگوزی اوبیوما (نیجریه): ماهیگیران (۲۰۱۵)، ارکستر اقلیت‌ها (۲۰۱۹)
• ژوزه ادواردو آگوالوزا (آنگولا)
• اما آتا ایدو (غنا): خواهر ما کیل‌جوی (۱۹۷۷)
• المعیدی آمادی (نیجریه): صیغه (۱۹۶۶)
• آیی کوی آرما (غنا): زیبایان هنوز زاده نشده‌اند (۱۹۶۸)
• ماریاما با (سنگال): نامه‌ای چنین دراز
• اسماعیل بیا (سیرالئون): راهی دراز برای بازگشت (۲۰۰۷)
• مونگو بتی (کامرون): مسیح بیچارهٔ بومبا (۱۹۵۶)
• جان ماکسول کوتسی (آفریقای جنوبی): بدنامی (۱۹۹۹)، زندگی و زمانه مایکل کی (۱۹۸۳)
• تسیتسی دانگارمبگا (زیمبابوه): شرایط عصبی (۱۹۸۸)، این پیکر سوگوار (۲۰۲۰)
• محمد دیب (الجزایر): خانهٔ بزرگ
• آسیه جبار (الجزایر): فرزندان جهان نو
• بوچی امچتا (نیجریه): شادی‌های مادری (۱۹۷۹)
• نورالدین فرح (سومالی): از دندهٔ کج (۱۹۷۰)
• آثول فوگارد (آفریقای جنوبی): تسوتسی
• نادین گوردیمر (آفریقای جنوبی): دختر برگر (۱۹۷۹)، محافظه‌کار (۱۹۷۴)
• عبدالرزاق قورنه (تانزانیا): بهشت (۱۹۹۴)، پس از زندگی‌ها (۲۰۲۰)
• بسی هد (بوتسوانا): هنگامی که ابرهای باران گرد هم آیند (۱۹۶۸)، پرسشی از قدرت (۱۹۷۳)

منابع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «African literature». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۶.
• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Afrikanische Literatur». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای آلمانی ، بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۶.

پیوند به بیرون

• ادبیات آفریقا در دانشنامهٔ بریتانیکا