ایالت صیدا

عربی: إيالة صيدا‎ ترکی عثمانی: ایالت صیدا‎
ایالت امپراتوری عثمانی
۱۶۶۰–۱۸۶۴
ایالت صیدا در سال ۱۷۹۵
مرکز	صفد (۱۶۶۰) صیدا (۱۶۶۰–۱۷۷۵) عکا (۱۷۷۵–۱۸۴۱) بیروت (۱۸۴۱–۱۸۶۴)
تاریخچه
تاریخچه
• تأسیس	۱۶۶۰
• انحلال	۱۸۶۴
پیشین پسین ایالت دمشق ولایت بیروت ولایت سوریه
امروزه بخشی از	لبنان اسرائیل فلسطین

ایالت صیدا (ترکی عثمانی: ایالت صیدا‎، ت. «Eyālet-i Ṣaydā»؛ عربی: إيالة صيدا‎) یک ایالت (که به آن بیگلربیگی نیز می‌گفتند) از امپراتوری عثمانی بود. در سدهٔ نوزدهم، این ایالت از مرز با ایالت مصر تا خلیج کسروان امتداد داشت و بخش‌هایی از اسرائیل و لبنان امروزی را در بر می‌گرفت.

بسته به موقعیت پایتختش، به آن ایالت صفد، بیروت یا عکا نیز می‌گفتند.

پیشینه

حاکمان عثمانی از اوایل سال ۱۵۸۵ به فکر ایجاد این ایالت بودند. نواحی بیروت-صیدا و صفد (شامل بخش بزرگی از جلیل) تحت فرمان امیر مَعنی، فخرالدین مَعنی متحد شدند.

تاریخ

ایجاد

این ایالت در دوران تبعید فخرالدین در ۱۶۱۴–۱۶۱۵ به‌طور موقت ایجاد شد و در ۱۶۶۰ دوباره برپا شد. ایالت همچنان از برخی جهات، هم از نظر مالی و هم سیاسی، تابع ایالت دمشق بود که از آن منشعب شده بود.

با وجود درگیری‌ها در دههٔ ۱۶۶۰، خاندان مَعنی «تا اواخر سدهٔ هفدهم نقش اصلی را در ادارهٔ امور داخلی این ایالت ایفا می‌کردند، شاید به این دلیل که ادارهٔ ایالت — به‌ویژه در سنجاق صیدا-بیروت — بدون آن‌ها ممکن نبود.»

اواخر سدهٔ هفدهم تا سدهٔ هجدهم

مَعنی‌ها در ادارهٔ مناطق کوهستانی داخلی صیدا-بیروت از اواخر سدهٔ هفدهم تا سدهٔ نوزدهم توسط شهابیون جانشین شدند. حکومت والی صیدا بر سنجاق صفد نیز عمدتاً اسمی باقی ماند، جایی که در سدهٔ هجدهم رؤسای محلی مختلف، به‌ویژه شیوخ خاندان زیدان در جلیل و شیوخ قبایل شیعهٔ آل علی الصغیر، منکر و صعب در جبل عامل قدرت داشتند. حتی شهرهای ساحلی صیدا، بیروت و عکا نیز به خاندان حمود ساکن صیدا واگذار شده بود. تا اواخر دههٔ ۱۷۲۰، بیروت و مزارع مالیاتی آن نیز به شهابیون تحت امیر حیدر رسید، در حالی که عکا و مزارعش در میانهٔ دههٔ ۱۷۴۰ زیر حکومت شیخ زیدانی ظاهر العمر درآمد.

در ۱۷۷۵، وقتی جزّار احمد پاشا حکومت صیدا را دریافت کرد، پایتخت را به عکا منتقل کرد. در ۱۷۹۹، عکا در برابر محاصرهٔ ناپلئون بناپارت مقاومت کرد.

اوایل و اواسط سدهٔ نوزدهم

در جریان جنگ مصر و عثمانی ۱۸۳۱–۳۳، ابراهیم پاشا پس از محاصره‌ای سخت در ۲۷ مهٔ ۱۸۳۲ عکا را تصرف کرد. اشغال مصر رقابت‌ها میان دروزی‌ها و مارونی‌ها را تشدید کرد، زیرا ابراهیم پاشا آشکارا در دستگاه اداری و ارتش خود مسیحیان را ترجیح می‌داد. در ۱۸۴۰، والی صیدا محل سکونت خود را به بیروت منتقل کرد و عملاً بیروت را پایتخت جدید ایالت ساخت. پس از بازگشت به حکومت عثمانی در ۱۸۴۱، دروزی‌ها بشیر سوم شهابی را که سلطان به او لقب امیر داده بود، برکنار کردند.

در ۱۸۴۲ دولت عثمانی نظام قائم‌مقامی دوگانه را معرفی کرد که بر اساس آن جبل لبنان توسط یک مقام مارونی و مناطق جنوبی‌تر کسروان و شوف توسط یک دروزی اداره می‌شد. هر دو تحت حکومت غیرمستقیم والی صیدا باقی می‌ماندند. این تقسیم لبنان اشتباه از آب درآمد. دشمنی‌ها میان فرقه‌های مذهبی افزایش یافت و تا ۱۸۶۰ به خشونت فرقه‌ای تمام‌عیار تبدیل شد. در درگیری لبنان ۱۸۶۰، هزاران مسیحی در کشتارهایی کشته شدند که با شورش‌های دمشق در ژوئیهٔ ۱۸۶۰ به اوج رسید.

انحلال

پس از اعتراض بین‌المللی ناشی از کشتارها، نیروهای فرانسوی در بیروت پیاده شدند و عثمانی‌ها نظام ناکارآمد قائم‌مقامی را لغو کردند و به‌جای آن متصرفیهٔ جبل لبنان را ایجاد کردند، ناحیه‌ای با اکثریت مارونی که توسط یک متصرف مسیحی غیرلبنانی اداره می‌شد و سلف مستقیم نظام سیاسی بود که در سال‌های اولیهٔ پس از استقلال لبنان ادامه یافت. این ترتیب جدید به آشوب پایان داد و منطقه در دهه‌های پایانی امپراتوری عثمانی رونق گرفت.

تقسیمات اداری

ایالت صیدا در سدهٔ هفدهم از دو سنجاق تشکیل شده بود:

1. سنجاق صیدا-بیروت
2. سنجاق صفد

تا آغاز سدهٔ هجدهم، ایالت صیدا برخلاف بیشتر ایالات دیگر (از جمله دمشق همسایه) به سنجاق‌ها و قضاهای (بخش‌های قضایی) سطح سوم تقسیم نمی‌شد. در عوض، صیدا از چندین ناحیهٔ مالی کوچک‌تر تشکیل شده بود که در اسناد دولتی معاصر بیشتر «مقاطعه» و کمتر «ناحیه» نامیده می‌شدند. تغییرات ارضی مقاطعات در طول سده عمدتاً ناچیز بود، اما در بیشتر زمان‌ها ایالت شامل مقاطعات زیر بود:

1. بیروت (شهر)
2. جبل الشوف (نیمهٔ جنوبی جبل لبنان، تحت سلطهٔ دروزی‌ها)
3. صیدا (شهر)
4. اقلیم التفاح (جنوب شرقی صیدا)
5. اقلیم الشومر
6. اقلیم الشقیف (منطقهٔ اطراف قلعهٔ شقیف آرنون)
7. صور (شهر)
8. بلاد بشاره
9. ساحل عکا (دشت ساحلی عکا)
10. عکا (شهر)
11. صفد و رامه (این دو مقاطعه جدا بودند اما والی جزّار پاشا آن‌ها را در ۱۷۷۷ ادغام کرد)
12. جیره (حومهٔ صفد؛ گاهی این ناحیه «جیره و ترشیحا» نامیده می‌شد)
13. شفا عمرو و ناصره (این دو مقاطعه جدا بودند اما جزّار پاشا در ۱۷۷۷ ادغامشان کرد)
14. حیفا و یاجور (این دو بخشی از ایالت دمشق بودند، اما در ۱۷۲۳ به صیدا ضمیمه شدند. بعداً در ۱۷۶۰–۱۷۶۲ تنها به صورت اسمی به دمشق بازگشتند، اما پس از آن دوباره به صیدا ملحق شدند)
15. ساحل اتلیت (ساحل اتلیت در جنوب حیفا عملاً توسط مأمور مالیاتی قدرتمند ظاهر العمر در اواخر دههٔ ۱۷۵۰ بدون مجوز امپراتوری از دمشق جدا و ضمیمه شد و در دوران حکومت جزّار پاشا (۱۷۷۶–۱۸۰۴) رسماً بخشی از صیدا شد)
16. مرج عیون (در دوران حکومت جزّار پاشا به صیدا ملحق شد)

تقسیمات ایالت صیدا در ۱۷۰۰–۱۷۴۰:

1. سنجاق صفد-صیدا-بیروت
2. سنجاق نابلس
3. سنجاق جبل عجلون
4. سنجاق ناحیه وادی الحیم
5. سنجاق تدمر
6. سنجاق کرک شوبک

ایالت صیدا در اوایل سدهٔ نوزدهم از هفت سنجاق (بخش) تشکیل شده بود:

1. سنجاق عکا
2. سنجاق بیروت
3. سنجاق صیدا
4. سنجاق صور
5. سنجاق نابلس
6. سنجاق ناصره
7. سنجاق طبریه

والیان

والیان ایالت:

• عابدین پاشا (۱۶۸۵)
• کاوالوز احمد پاشا (۱۶۹۱/۹۲ – ۱۶۹۴/۹۵)
• قبلان پاشا المطرجی (۱۷۰۰–۱۷۰۳)
• ارسلان پاشا المطرجی (۱۷۰۳–۱۷۰۶)
• بشیر پاشا المطرجی (۱۷۰۶–۱۷۱۲)
• عثمان پاشا ابو طوق (۱۷۱۲–۱۷۱۵)
• بشیر پاشا المطرجی (۱۷۱۵–۱۷۱۷)
• عثمان پاشا ابو طوق (۱۷۱۷–۱۷۱۸)
• گنچ احمد پاشا (۱۷۱۶–۱۷۱۸)
• داماد حافظ احمد پاشا (نوامبر ۱۷۲۲ – ۱۷۲۳/۲۴؛ بار نخست)
• احمد پاشا ابو طوق (۱۷۲۳–۱۷۲۵)
• عثمان پاشا ابو طوق (۱۷۲۵–۱۷۲۶)
• کوپرولو عبدالله پاشا (۱۷۲۶/۲۷–۱۷۲۸)
• سلیمان پاشا العظم (۱۷۲۸–۱۷۳۰)
• احمد پاشا ابو طوق (۱۷۳۰–۱۷۳۴)
• سعدالدین پاشا العظم (۱۷۳۴–۱۷۳۷)
• ابراهیم پاشا العظم (۱۷۳۷–۱۷۴۱)
• اسعد پاشا العظم (۱۷۴۱–۱۷۴۲)
• یعقوب پاشا (۱۷۴۲)
• ابراهیم پاشا العظم (۱۷۴۲–۱۷۴۴)
• سعدالدین پاشا العظم (۱۷۴۴–۱۷۴۸)
• عثمان پاشا المحصل (۱۷۴۸–۱۷۵۰)
• مصطفی پاشا القواس (۱۷۵۰–۱۷۵۲)
• سعدالدین پاشا العظم (۱۷۵۲–۱۷۵۳)
• مصطفی پاشا القواس (۱۷۵۴–۱۷۵۵)
• مصطفی پاشا العظم (۱۷۵۵–۱۷۵۶)
• سعدالدین پاشا العظم (۱۷۵۶–۱۷۵۹)
• نعمان پاشا (۱۷۶۰–۱۷۶۳)
• محمد پاشا العظم (۱۷۶۳–۱۷۷۰)
• درویش پاشا الکرجی (۱۷۷۰–۱۷۷۱)
• ظاهر العمر (۱۷۷۱–۱۷۷۵) (دفاکتو)
• رجب پاشا (۱۷۷۲) (دوژور)
• ملک محمد پاشا (۱۷۷۵) (دوژور)
• جزّار پاشا (۱۷۷۵–۱۸۰۴)
• سلیمان پاشا العادل (۱۸۰۴–۱۸۱۹)
• بشیر شهاب (۱۸۱۹) (دفاکتو)
• عبدالله پاشا (۱۸۲۰–۱۸۲۲)
• درویش محمد پاشا (۱۸۲۲) (دوژور)
• مصطفی پاشا (۱۸۲۲–۱۸۲۳) (دوژور)
• عبدالله پاشا (۱۸۲۳–۱۸۳۲)
• حکومت مصر (۲۷ مه ۱۸۳۲ – ۱۰ اکتبر ۱۸۴۰)
  • حسین عبدالهادی (۱۸۳۳ – پیش از ۱۸۴۰)
• کوسه احمد زکریا پاشا (نوامبر ۱۸۴۰ – مارس ۱۸۴۱)
• انسته/خاصکی محمد سلیم پاشا (مارس ۱۸۴۱ – دسامبر ۱۸۴۱)
• عزت احمد پاشا (دسامبر ۱۸۴۱ – ژوئیه ۱۸۴۲)
• مصطفی پاشا (۱۸۴۲)
• سلیم پاشا (۱۸۴۲)
• عمر پاشا (میهایلو لاتاس) (۱۸۴۲ – ۷ دسامبر ۱۸۴۲)
• آیاسلی اسد محمد محلس پاشا (اوت ۱۸۴۲ – ۹ آوریل ۱۸۴۵)
• یوزگاتلی محمد وجیهی پاشا (۹ آوریل ۱۸۴۵ – ژانویه ۱۸۴۶)
• مهندس محمد کامل پاشا (ژانویه ۱۸۴۶ – سپتامبر ۱۸۴۷)
• مصطفی شریفی پاشا (سپتامبر ۱۸۴۷ – ژوئیه ۱۸۴۸)
• صالح وامق پاشا (اوت ۱۸۴۸ – سپتامبر ۱۸۵۱؛ بار نخست)
• په‌په محمد امین پاشا (سپتامبر ۱۸۵۱ – سپتامبر ۱۸۵۲)
• صالح وامق پاشا (سپتامبر ۱۸۵۲ – مارس ۱۸۵۵؛ بار دوم)
• محمود ندیم پاشا (مارس ۱۸۵۵ – دسامبر ۱۸۵۵)
• صالح وامق پاشا (دسامبر ۱۸۵۵ – ژوئیه ۱۸۵۷؛ بار سوم)
• آرناوود محمد خورشید پاشا (ژوئن ۱۸۵۷ – ۱۷ ژوئیه ۱۸۶۰)
• فواد پاشا (۱۷ ژوئیه ۱۸۶۰ – ۹ ژوئن ۱۸۶۱)
• شارل-ماری-ناپلئون دو بوفور دوپول (۱۶ اوت ۱۸۶۰ – ۵ ژوئیه ۱۸۶۱؛ دفاکتو به عنوان بخشی از سپاه اعزامی فرانسه به سوریه)
• Kayserili Ahmed Pasha (۱۸۶۰–۱۸۶۳)
• محمد قبولی پاشا (۱۸۶۳–۱۸۶۴)
• محمد خورشید پاشا (۱۸۶۴–۱۸۶۵)

جستارهای وابسته

• صیدا
• امارت جبل لبنان
• تاریخ لبنان در دوران عثمانی

کتاب‌شناسی

• Abu-Husayn, Abdul-Rahim (1992). "Problems in the Ottoman Administration in Syria during the 16th and 17th Centuries: The Case of the Sanjak of Sidon-Beirut". International Journal of Middle East Studies. 24 (4): 665–675. doi:10.1017/S002074380002239X. S2CID 159670509.
• Agoston, Gabor; Masters, Bruce Alan (2009). Encyclopedia of the Ottoman Empire. Infobase Publishing. ISBN 978-1-4381-1025-7.
• Cohen, Amnon (1973). Palestine in the 18th Century: Patterns of Government and Administration. Jerusalem: The Magnes Press. ISBN 978-0-19-647903-3.
• Firro, Kais (1992). A History of the Druzes. BRILL. ISBN 978-90-04-09437-6.
• Joudah, Ahmad Hasan (2013). Revolt in Palestine in the Eighteenth Century: The Era of Shaykh Zahir al-Umar (Second ed.). Gorgias Press. ISBN 978-1-4632-0002-2.
• Macgregor, John (1850). Commercial statistics: A digest of the productive resources, commercial legislation, customs tariffs, of all nations. Whittaker and co.
• McLeod, Walter (1858). The Geography of Palestine. Longman, Brown, Green, Longmans, & Roberts.
• Rood, Judith Mendelsohn (2004). Sacred Law in the Holy City: The Khedival Challenge To The Ottomans As Seen From Jerusalem, 1829–1841. Brill. ISBN 9004138102.
• Süreyya, Mehmet (1996) [1890]. Nuri Akbayar; Seyit A. Kahraman (eds.). Sicill-i Osmanî (in Turkish). Beşiktaş, Istanbul: Türkiye Kültür Bakanlığı and Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı. ISBN 9789753330411.
• Winter, Stefan (2010). The Shiites of Lebanon under Ottoman rule, 1516–1788. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-76584-8.