ایزدان دروازه‌های جهان زیرین
| ایزدان دروازه‌های جهان زیرین | |
|---|---|
 نگهبانان دروازه‌های آرو؛ ده تن از شمار فراوان ایزدان دروازه‌های جهان زیرین | |
| منطقه | دوات |
| دین مصر باستان |
|---|
 |
 درگاه Ancient Egypt |
ایزدان دروازه‌های جهان زیرین گروهی از ایزدان فرعی مصر باستان بودند که نگهبانی از دروازه‌های دوات، جهان زیرین در باورهای مصر باستان، به آنان نسبت داده می‌شد.[۱][۲]
توصیف و تقسیم‌بندی
مصریان باستان باور داشتند که در دوات دروازه‌ها، درها و پیلون‌های گوناگونی وجود دارد که قایق خورشیدی رع هر شب از آنها عبور می‌کند و روان مردگان نیز برای ورود و حرکت در جهان مردگان ناگزیر از گذشتن از آنهاست.[۳]
متون تدفینی مصر باستان توصیف‌های متفاوتی از دروازه‌های جهان پس از مرگ ارائه می‌کنند و در برخی از آنها بیش از هزار ایزد نگهبان برشمرده شده است.[۲] در یک الگوی کلی، هر دروازه به دست ایزدی فرعی نگهبانی می‌شد و تنها روانی اجازهٔ عبور داشت که نام پنهانی آن ایزد را می‌دانست و بر زبان می‌آورد؛ نامی که عملاً نقش نوعی «گذرواژه» را داشت.[۲]
دیوار بسیاری از آرامگاه‌های دره پادشاهان با بخش‌هایی از کتاب دروازه‌ها آراسته شده است. این متن دوازده دروازه یا پیلون جهان زیرین را شرح می‌دهد. هرچند این دروازه‌ها همچون موانع معماری واقعی تصور می‌شدند، هر یک از آنها نیز شخصیت ایزدبانویی مستقل داشت و دارای نام ویژه بود.[۲]
فصل ۱۴۴ کتاب مردگان از هفت دروازه یاد می‌کند که هر یک سه نگهبان داشتند: یک ایزد، یک دربان و یک جارچی. برای نمونه، نگهبان ایزدیِ دروازهٔ هفتم «تیزترینِ آنان»، دربان آن «پُرطنین‌آواز» و جارچی‌اش «پس‌زنندهٔ شورشیان» نامیده شده‌اند.[۲]
در دیگر متون تدفینی از ۲۱ «دروازهٔ پنهانی کاخ اوزیریس در کشتزار نی‌ها» یاد شده است. هر یک از این دروازه‌ها نام و لقب ویژه‌ای داشت و موجوداتی خداگون و جانورـانسان‌ریخت از آنها پاسداری می‌کردند. این نگهبانان غالباً در حالت چمباتمه و با چاقوهایی بزرگ و تهدیدآمیز تصویر شده‌اند.[۲]
نام خود دروازه‌ها نیز گاه هراس‌انگیز بود؛ برای نمونه، دروازهٔ چهاردهم «بانوی خشم ــ رقصان بر خون» نام داشت، در حالی که نام‌هایی چون «بانوی محراب» برای برخی دیگر آرام‌تر بود. نام نگهبانان نیز معمولاً قدرت و خشونت آنان را بازتاب می‌داد؛ از جمله «بلعندهٔ گناهکاران» و «آن‌که از کرم‌ها تغذیه می‌کند». برخی متون از ذکر مستقیم نام این ایزدان خودداری می‌کنند و به همین سبب شمار کامل ایزدان دروازه‌ای جهان زیرین را نمی‌توان به‌طور قطعی تعیین کرد.[۲]
دوازده دروازه در نگاره‌های دره پادشاهان
بر پایهٔ نگاره‌های آرامگاه‌های شاهی در دره پادشاهان، هر دروازه یا پیلون سه جزء اصلی داشت: یک مار آتش‌افکن در برابر ورودی، خود دروازه که هم به‌صورت سازه‌ای معماری و هم به شکل ایزدبانو تصور می‌شد، و ایزدان نگهبان آن.[۱]
.jpg)
دروازهٔ نخست: سیا، تجسم ادراک، بر دماغهٔ قایق خورشیدی می‌ایستد و از ماری به نام «پاسدار بیابان» می‌خواهد دروازه را برای ورود رع بگشاید. رع در این هنگام به صورت آتوم، نمود خورشید غروب‌کننده، ظاهر می‌شود و نابودی دشمنان خود را نظاره می‌کند.[۴]
دروازهٔ دوم: ایزد نگهبان این دروازه «بلعندهٔ گناهکاران» نام دارد و پس از آن دریاچه‌ای از آتش قرار گرفته است.
دروازهٔ سوم: مار نگهبان آن «نیش‌زننده» و خود دروازه ایزدبانویی به نام «بانوی خوراک» است. چند شغال از «دریاچهٔ زندگی» نگهبانی می‌کنند؛ جایگاهی که مردگان اجازهٔ ورود به آن را ندارند، زیرا رع از آنجا نیروی زندگی و نفس خود را می‌گیرد.
دروازهٔ چهارم: گروهی از ایزدان طناب‌هایی برای اندازه‌گیری پهنهٔ کشتزارهای جهان زیرین در دست دارند. این صحنه با اندازه‌گیری زمین‌ها در زندگی روزمرهٔ مصریان، به‌ویژه برای مقاصد مالیاتی، همانندی دارد. چهار گروه انسانی که مصریان جهان را متشکل از آنان می‌دانستند نیز در این بخش تصویر شده‌اند: «رمهٔ رع» یا خود مصریان، مردم شام، لیبیاییان و نوبی‌ها.
دروازهٔ پنجم: این دروازه ایزدبانویی به نام «بانوی دوام» است و مار نگهبان آن «چشم‌آتشین» نام دارد. در این بخش آپوفیس، تجسم شر و آشوب و دشمن بزرگ رع، حضور دارد و «بدچهره» نامیده می‌شود. بیست ایزد قدرت ویرانگر او را مهار می‌کنند و پیکرش را پیاپی قطعه‌قطعه می‌سازند؛ در همین حال سر کسانی که بلعیده است از میان حلقه‌های بدن او بیرون می‌آید.
دروازهٔ ششم: قایق رع به هفت ستون شغال‌سر نزدیک می‌شود که به هر یک دو دشمن بسته شده‌اند و در انتظار گردن‌زده‌شدن هستند.
دروازهٔ هفتم: خود دروازه ایزدبانویی به نام «درخشنده» است. در پشت آن بیست ایزد طنابی را نگاه داشته‌اند که به چهار شلاق، چهار سر شاهین و چهار سر انسان ختم می‌شود. معنای دقیق این صحنه روشن نیست.
دروازهٔ هشتم: ماری آتشین در آن جای دارد که دشمنان اوزیریس را می‌سوزاند.
دروازهٔ نهم: حوروس و ست در کنار شیری با سر باز ایستاده‌اند.
دروازهٔ دهم: آپوفیس بار دیگر ظاهر می‌شود، اما این بار در زنجیر است تا نتواند در جریان عبور رع به او آسیب برساند.
دروازهٔ یازدهم: نام این دروازه «رازآلودِ راه‌های ورود» است و ایزدی گربه‌سر به نام «مِیوتی» بر آن نظارت دارد؛ نام او با آوای گربه پیوند داده شده است.
دروازهٔ دوازدهم: ایزیس و نفتیس به شکل مار در اینجا حضور دارند. با گذر از این دروازه سفر شبانه پایان می‌یابد و خورشید به شکل سرگین‌غلتان مقدس و ایزد خپری، نمود خورشید بامدادی، در جهان برمی‌آید.[۵]
ایزدان دروازه در آرامگاه نفرتاری، QV66.
_(Vall%C3%A9e_des_Rois%252C_Th%C3%A8bes_ouest)_-9.jpg)
ایزدی تمساح‌سر، نگهبان جهان زیرین، در آرامگاه ستی یکم، KV17.
عبور قایق خورشیدی رع از دروازه‌های جهان زیرین و میان ایزدان آن، بر تابوتی از سدهٔ چهارم پیش از میلاد؛ موزه لوور، پاریس.
سفر رع در میان ایزدان جهان زیرین، از آرامگاه مرنپتاح، حدود ۱۲۱۳ تا ۱۲۰۳ پیش از میلاد..jpg)
ساعت یازدهم امدوات.
هفت دروازه در پاپیروس‌های تدفینی
جورج هارت در فرهنگ ایزدان و ایزدبانوان مصر، بر پایهٔ پاپیروس‌های تدفینی، نام‌ها و وظایف نگهبانان هفت دروازه را چنین خلاصه کرده است:[۱]
| دروازه | ایزد | دربان | جارچی |
|---|---|---|---|
| ۱ | «وارونه‌چهره ــ بسیارشکل» | «شنوندهٔ پنهانی» | «اندوهناک‌آواز» |
| ۲ | «پیشانی‌کشیده» | «سِقِدچهره» | «درخشان» |
| ۳ | «خورندهٔ پلیدیِ پسینِ خویش» | «هوشیارچهره» | «نفرین‌گر» |
| ۴ | «ستیزه‌چهره ــ پرگو» | «دریابنده» | «بزرگ‌چهره ــ رانندهٔ تمساح» |
| ۵ | «آن‌که از کرم‌ها تغذیه می‌کند» | «اَشبو» | «اسب‌آبی‌چهره ــ سهمگین در یورش» |
| ۶ | «خشمگین‌آواز» | «زدایندهٔ چهره» | «تیزچهره» |
| ۷ | «تیزترینِ آنان» | «پُرطنین‌آواز» | «پس‌زنندهٔ شورشیان» |
۲۱ دروازهٔ پنهانی کاخ اوزیریس
متون تدفینی همچنین از ۲۱ «دروازهٔ پنهانی کاخ اوزیریس در کشتزار نی‌ها» یاد می‌کنند. خودِ هر دروازه به شکل ایزدبانویی دارای نام تصور می‌شد و در کنار آن ایزدی نگهبان قرار داشت.[۱]
| شماره | نام دروازه به صورت ایزدبانو | ایزد نگهبان |
|---|---|---|
| ۱ | «بانوی لرزش» | «هراس‌انگیز» |
| ۲ | «بانوی آسمان» | «زادهٔ پسین‌گاه» |
| ۳ | «بانوی محراب» | «پاک‌کننده» |
| ۴ | «نیرومند با چاقوها» | «گاو نر بلندشاخ» |
| ۵ | «آتشین» | «کشندهٔ دشمنان» |
| ۶ | «بانوی تاریکی» | «ویرانگر» |
| ۷ | «پوشانندهٔ خسته، یعنی اوزیریس» | «ایکنِتی» |
| ۸ | «افروزندهٔ شعله‌ها ــ خاموش‌کنندهٔ گرما» | «نگهبان بدن او» |
| ۹ | «پیشتاز» | «پرنده‌گیر» |
| ۱۰ | «نافذآواز» یا «بلندِ دو در» | «درآغوش‌گیرندهٔ بزرگ» |
| ۱۱ | «بی‌وقفه چاقوزن ــ سوزانندهٔ شورشیان» | «آشپز منقل‌های او» |
| ۱۲ | «آن‌که مصر علیا و سفلی او را فرا می‌خوانند» | «گربه» |
| ۱۳ | «آن‌که اوزیریس ــ یا ایزیس و نه‌گانهٔ ایزدان ــ بازوان خود را بر فراز او می‌گستراند» | «ویرانگرِ دزد» |
| ۱۴ | «بانوی خشم ــ رقصان بر خون» | «جیغ‌زننده» |
| ۱۵ | «بزرگ در دلاوری» | «هوشیارچهره» |
| ۱۶ | «هراس» | «ماهر در تعظیم» |
| ۱۷ | «بزرگ بر افق» | «روح» |
| ۱۸ | «دوستدار گرما» | «تدهین‌شده» |
| ۱۹ | «آن‌که در سراسر عمر خود بامدادان را پیشگویی می‌کند ــ دارندهٔ نوشته‌های تحوت» | بی‌نام |
| ۲۰ | «ساکن غارِ سرورش» | بی‌نام |
| ۲۱ | «تیزکنندهٔ سنگ چخماق برای سخن گفتن به جای او» | «زرافه»، «مِمی» |
کتاب مردگان هوری؛ موجودات فراطبیعی نگهبان جهان زیرین؛ موزه هنر کلیولند.
مرده در برابر هیولاهای جهان زیرین، از نسخه‌ای از کتاب مردگان؛ موزه لوور، پاریس.
نخت‌انبو یکم در حال نیایش موجودات جهان زیرین، حدود ۳۷۹ تا ۳۶۱ پیش از میلاد؛ موزه باستان‌شناسی مدنی بولونیا.
جستارهای وابسته
منابع
- 1 2 3 4 هارت, جورج (1986). A Dictionary of Egyptian Gods and Goddesses (in انگلیسی). Routledge. pp. 68–72. ISBN 0-415-05909-7.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - 1 2 3 4 5 6 7 ویلکینسون, ریچارد اچ. (2003). The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt (in انگلیسی). Thames & Hudson. pp. 81–82. ISBN 0-500-05120-8.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ "Minor Netherworld Deities of Ancient Egypt". Tour Egypt (in انگلیسی). Retrieved 23 آوریل 2018.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ "Hu, Sia, and Heh". دانشنامه بریتانیکا (in انگلیسی). Retrieved 23 آوریل 2018.
{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ "Ancient Egypt Online" (in انگلیسی). Archived from the original on 8 اکتبر 2011. Retrieved 23 آوریل 2018.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Gate deities of the underworld». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶.
- ایزدان جهان زیرین
- ایزیس
- حوروس
- نفتیس