بودها
| بودها | |
|---|---|
| عضوی از ناواگراها | |
 نگاره‌ای از بودها برگرفته از کتاب پانتئون کامل هندو اثر ای.ای. رودریگز، چاپ ۱۸۴۲ میلادی | |
| وابستگی | ناواگراها، دوا |
| اقامتگاه | بوده‌لوکا |
| سیاره | تیر |
| روز | چهارشنبه |
| رنگ | سبز |
| شماره | ۵، ۱۴، ۲۳ |
| مرکوب | شیر، و گردونه‌ای کشیده‌شده به دست هشت اسب زرد |
| اطلاعات شخصی | |
| والدین |
|
| همسر | ایلا[۲] |
| فرزندان | پورورواس |
بودها (سانسکریت: बुध، انگلیسی: Budha) واژه‌ای به سانسکریت برای سیارهٔ عطارد (تیر) است[۲][۳] که در هیئت ایزد هوش و خرد تجسم یافته است.[۴]
او با نام‌های سومایا یا روهینایا نیز شناخته می‌شود.[۴] او بر ناکشانتراهای (منازل قمریِ) آشلشا، جیشتها و رواتی فرمانروایی دارد.[۵]
سیاره
رصدهای نجومی دانشمندان هند دربارهٔ سیارهٔ بودها (عطارد) در چندین متن به زبان سانسکریت متعلق به هزارهٔ نخست میلادی ثبت شده است. این متون شامل آریابهاتیا اثر آریابهاتا (سدهٔ پنجم م)، رومَکه اثر لاته دوا و پنچه سیدهانتیکا اثر وراهامیهیرا (سدهٔ ششم م)، خَندَک‌هادیَکه اثر برهماگوپتا (سدهٔ هفتم م) و شیشیادهی وریدیدا اثر لَلَه (سدهٔ هشتم م) است.[۶][۷]: vii–xi این آثار به تشریح ویژگی‌های حرکات سیاره‌ای می‌پردازند.[۷]: vii–xi متون دیگر همچون سوریا سیدهانتا (نگاشته‌شده میان سده‌های پنجم تا دهم میلادی)، اطلاعات مربوط به سیارات گوناگون را در کنار اساطیر ایزدان پیوسته با آن‌ها آورده‌اند.[۷]: vii–xi
نسخه‌های خطی گوناگون این آثار تفاوت‌های اندکی در اندازه‌گیری دوره‌های گردش بودها، اوج، فلک تدویر، طول گره‌ها، میل مداری و دیگر متغیرها دارند.[۷]: ix–xi پژوهشگران این ناهمسانی‌ها را نشانه‌ای از بازنگری متون در گذر زمان می‌دانند. برای نمونه، در هر دو کتاب خندک‌هادیکه و یکی از نسخه‌های سوریا سیدهانتا آمده است که بودها در هر ۴٬۳۲۰٬۰۰۰ سال، ۱۷٬۹۳۷٬۰۰۰ بار گردش محوری انجام می‌دهد و اوج (اوج خورشیدی) آن در سال ۴۹۹ میلادی در ۲۲۰ درجه قرار داشته است؛ اما در نسخهٔ خطی دیگری از سوریا سیدهانتا، شمار این گردش‌ها با ۶۰ بار افزایش به ۱۷٬۹۳۷٬۰۶۰ رسیده و نقطهٔ اوج در ۲۲۰ درجه و ۲۶ ثانیه ثبت شده است.[۷]: ix–x
دانشمندان هندو در هزارهٔ نخست میلادی زمان تناوب نجومی بودها و دیگر سیارات را بر پایهٔ بررسی‌های نجومی تخمین زدند که نتایج آنان ناهمسانی‌های اندکی با یکدیگر داشت.[۷]: ۲۶–۲۷
| منبع | زمان برآوردشده برای هر گردش نجومی[۷]: ۲۶–۲۷ |
|---|---|
| سوریا سیدهانتا | ۸۷ روز، ۲۳ ساعت، ۱۶ دقیقه، ۲۲/۳ ثانیه |
| سیدهانتا شیرومانی | ۸۷ روز، ۲۳ ساعت، ۱۶ دقیقه، ۴۱/۵ ثانیه |
| بطلمیوس (المجسطی) | ۸۷ روز، ۲۳ ساعت، ۱۶ دقیقه، ۴۲/۹ ثانیه |
| محاسبات سدهٔ بیستم | ۸۷ روز، ۲۳ ساعت، ۱۵ دقیقه، ۴۳/۹ ثانیه |
اسطوره‌شناسی
در اساطیر هندو، بودها ایزدی و فرزند سوما و روهینی[۴] یا تارا است.[۸][۹] در اسطورهٔ نبرد تاراکامایا، رویدادهایی که به زایش او از تارا انجامید شرح داده شده است. بودها با ایلا ازدواج کرد و از او فرزندی به نام شاه پورورواس به دنیا آمد.
یکی از کهن‌ترین اشارات به بودها در متن ودایی پنچاویمشا برَهمَنا دیده می‌شود. نام این ایزد در دیگر متون کهن مانند شاتاپاتها برهمنا نیز آمده است، هرچند در آنجا جنبهٔ احکام نجومی ندارد.[۴]
گاه‌شماری و اختربینی هندی
واژهٔ «بودهاوارا» یا چهارشنبه در گاه‌شماری هندو از نام بودها ریشه گرفته است. در گاه‌شماری‌های یونانی-رومی و دیگر فرهنگ‌های هندواروپایی نیز روز چهارشنبه به سیارهٔ عطارد نسبت داده شده است (برای نمونه: «روز اودین» در زبان انگلیسی).[۱۰]
بودها بخشی از سامانهٔ ناواگراها (ایزدان نه‌گانهٔ سیاره‌ای) در منطقةالبروج هندو است؛ جایی که او را ایزدی سعد (نیک‌خواه) و پیوسته با ذهنی هوشیار و حافظه‌ای نیرومند می‌دانند. نقش و جایگاه ناواگراها در گذر زمان با تأثیرپذیری‌های گوناگون تکامل یافت. ستایش اجرام سیاره‌ای و اهمیت احکام نجومی آن‌ها از دورهٔ ودایی پدیدار گشت و در وداها ثبت شد. کهن‌ترین اثر شناخته‌شدهٔ احکام نجوم در هند، کتاب ودانگا جیوتیشا است که گردآوری آن از سدهٔ چهاردهم پیش از میلاد آغاز گردید. کواکب کلاسیک، از جمله عطارد، در حدود ۱۰۰۰ پیش از میلاد در آتارواودا یاد شده‌اند.[۱۱]
سه منزل قمری (ناکشانترا) که زیر فرمان بودها قرار دارند عبارت‌اند از: آشلشا، جیشتها و رواتی.[۱۲]
سامانهٔ ناواگراها با تأثیرپذیری از سنت‌های غرب آسیا، از جمله گاه‌شماری اوستایی نو و اختربینی هلنیستی، گسترش بیشتری یافت. کتاب یاواناجاتاکا (به معنای دانش یونانیان) به دست نویسنده‌ای از پادشاهی یونانی هند به نام «یاوانشوارا» («خداوندگار یونانیان») در دوران حکومت پادشاه ساتراپ‌های باختری، رودردامان یکم، نگاشته شد. این اثر که در سال ۱۲۰ میلادی تدوین شد، نقشی بنیادین در استانداردسازی اختربینی هندی ایفا کرد. سامانهٔ ناواگراها در دوران حکمرانی قوم شاکا (سکاها) به اوج شکوفایی خود رسید. دستاوردهای مردمان شاکا بعدها پایهٔ گاه‌شماری ملی هند (گاه‌شماری شاکا) را پی ریخت.
نام بودها همچنین ریشهٔ واژهٔ چهارشنبه در بسیاری از زبان‌های دیگر شبه‌قاره هند است. در زبان‌های امروزی هندی، اودیا، تلوگو، بنگالی، مراتی، اردو، کنادا و گجراتی، چهارشنبه را بودهاوارا می‌نامند؛ در تامیلی: بودَهان کیژامای؛ در مالایالام: بودَهانازچا؛ و در گاه‌شماری تایلندی: وان پوت (วันพุธ).
شمایل‌نگاری
به گفتهٔ روشن دلال، در شمایل‌نگاری سنتی، بودها به صورت ایزدی نیک‌خواه[۱۳] با بدنی سبز، جامه‌ای زرد، و در حالی که شمشیری خمیده، گرزی و سپری در دست دارد تصویر می‌شود. او سوار بر گردونه‌ای نشان داده می‌شود که هشت اسب زرد آن را می‌کشند. در برخی نگاره‌ها، او چهار دست دارد و بر شیری سوار است؛ در معبد بودها نیز او سوار بر شیر تجسم یافته است.[۲][۱۴][۱۵]
پانویس
- ↑ "Lord Budha, Planet Mercury, Hindu God Budha – AstroVedPedia".
- 1 2 3 Dalal, Roshen (2010). Hinduism: An alphabetical guide. Penguin Books India. p. 88. ISBN 978-0-14-341421-6.
- ↑ "Best Life Story of Gautam Budhha in Hindi". motivatorindia.in. September 2019.
- 1 2 3 4 Mahoney, Terry (2013). Mercury. Springer Science. p. 2. ISBN 978-1-4614-7951-2 – via Google Books.
- ↑ Krishnamurti, Kuthur Subbaraya Iyer (1971). Transit (Gocharapala Nirnayam) (in English). p. 49.
- ↑ Chatterjee, Bina (1970). The Khandakhadyaka (an astronomical treatise) of Brahmagupta, with the commentary of Bhattotpala (in Sanskrit). Motilal Banarsidass. pp. 59–64. OCLC 463213346 – via Google Books.
- 1 2 3 4 5 6 7 Burgess, Ebenezer (1989). Ganguly, P.; Sengupta, P. (eds.). Sûrya-Siddhânta: A text-book of Hindu astronomy. Motilal Banarsidass (reprint); Yale University Press, American Oriental Society (original). ISBN 978-81-208-0612-2 – via Google Books.
- ↑ Mani, Vettam (1975). Puranic Encyclopaedia: a Comprehensive Dictionary with Special Reference to the Epic and Puranic Literature. Motilal Banarsidass Publishers. p. 171. ISBN 978-0-8426-0822-0.
- ↑ Dalal, Roshen (2010). Hinduism: An Alphabetical Guide. Penguin Books India. pp. 394. ISBN 978-0-14-341421-6.
- ↑ "Budh Mercury". Subrata Chatterjee.
- ↑ "Mercury Budha in Vedic". Northern Lights Vedic.
- ↑ "Nakshatra ruled by Budha".
- ↑ Lochtefeld, James G. (2002). The Illustrated Encyclopedia of Hinduism. Vol. A–M. The Rosen Publishing Group. p. 324. ISBN 978-0-8239-3179-8.
- ↑ "[no title cited]". University of Washington. Archived from the original on 18 May 2021. Retrieved 15 November 2019.
- ↑ Gray, Patrick (2015). Varieties of Religious Invention: Founders and their functions in history. Oxford University Press. p. 46, footnote [19]. ISBN 978-0-19-935972-1 – via Google Books.
برای مطالعهٔ بیشتر
- Svoboda, Robert (1997). The Greatness of Saturn: A therapeutic myth. Lotus Press. ISBN 0-940985-62-4.
- Pingree, David (1973). "The Mesopotamian origin of early Indian mathematical astronomy". Journal for the History of Astronomy. 4 (1). SAGE: 1–12. Bibcode:1973JHA.....4....1P. doi:10.1177/002182867300400102. S2CID 125228353.
- Pingree, David (1981). Jyotihśāstra: Astral and Mathematical Literature. Otto Harrassowitz. ISBN 978-3-447-02165-4.
- Ohashi, Yukio (1999). Andersen, Johannes (ed.). Highlights of Astronomy. Vol. 11B. Springer Science. ISBN 978-0-7923-5556-4 – via Google Books.
جستارهای وابسته
- هفته
- ناواگراها
- ناکشانترا
- اختربینی هندی
- ساپتاریشی
- فهرست ایزدان هندو
منابع
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Budha». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۶ اوت ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
الگو:ناواگراها الگو:اختربینی هندی
| ایزدان |  | |
|---|---|---|
| ایزدبانوان | ||
| سایر خدایان | ||
| متون | وداها (ریگ • ساما • یاجور • آتاروا) • اوپانیشادها • پوراناها • رامایانا • مهاباراتا • باگاوادگیتا • یوگا سوتراهای پاتانجلی | |
| مفاهیم | ||
- ایزدان عطارد
- خدایان هندو
- شخصیتهای مهاباراتا
- ناواگراها