بیتنی
بیتنی (انگلیسی: Bettani) (پشتو: بیټنی) که با نامهای بطنی، بیتانی یا بیتنی/بیتانی نیز نوشته میشود، یک اتحادیهٔ پشتونها است که عمدتاً در افغانستان و پاکستان سکونت دارد. بیتنیها نام خود را از شیخ بیټ،[۱][۲] نیای افسانهایشان گرفتهاند که گفته میشود سومین و آخرین پسر قیس عبدالراشید (۵۷۵–۶۶۱) بوده است.[۳][۱][۲]
امروزه بیتنیها در پاکستان عمدتاً در جنوب وزیرستان، دیره اسماعیلخان، لکی مروت و جندوله زندگی میکنند. جمعیتشان در این مناطق حدود ۲۵ هزار نفر برآورد میشود و شماری نیز در شهرهای بزرگ چون پیشاور و کراچی حضور دارند. در افغانستان نیز گروههایی از آنان در ولایتهای پکتیکا، غزنی و ننگرهار پراکندهاند. برآوردها جمعیتشان را در افغانستان حدود شش هزار تن نشان میدهد.
بیتنیها سنی و پیرو حنفی هستند. اتحادیهٔ بیتنی شامل خود بیتنیها و طایفهٔ متی است که از نسل «بیبی متو»، دختر شیخ بیتنی، بهشمار میروند. این اتحادیه طایفههای لودی (که با نام لوهانی هم شناخته میشوند)، مروت، تنولی و نیازی را نیز دربرمیگیرد. قبیلهٔ شیرانی نیز گاهی جزئی از اتحادیهٔ بیتنی دانسته شده است.[۴][۲][۵]
ویژگی برجستهٔ بیتنیها جایگاه مذهبی و عرفانی نیای آنان، شیخ بیتنی، است که در تذکرهها و منابع صوفیانه از مناجاتها و اشعارش یاد شده و زیارتگاههای وابسته به او و نسلش همچنان محل احترام بهشمار میرود.
تاریخچه
بر پایهٔ کتاب مخزن افغانی[۲] نوشتهٔ نعمتالله هروی، بیتنیها به نیای خود «بیټ بابا» (که در روایتها نخستین شاعر پشتو خوانده شده) منسوباند. او در کوههای آلتامور میان ولایت لوگر و ولسوالی زرمت میزیست و روایتها از دفن او در غزنی حکایت دارد.[۱][۶]
«شیخ بیت» یا «بټن» شخصیتی است که در روایات پشتونی بهعنوان یکی از نیاکان بزرگ و روحانی پشتونها شناخته میشود. بر پایهٔ منابع سنتی و کتابهایی چون مخزن افغانی (۱۰۱۸ هجری) اثر نعمتالله هروی، بیتنی فرزند قیس عبدالرشید و برادر کوچکتر غرغشت و سرابَن معرفی شده است. او بهسبب تقوا و پرهیزگاری شهرت یافت و در متون کهن حتی بهعنوان نخستین شاعر پشتو نیز یاد شده است. روایتها محل زندگی او را کوههای سلیمان و محل دفنش را غزنی میدانند.
بیتنیها تا سدهٔ پانزدهم در لوگر، زرمت و غزنی افغانستان زندگی میکردند.[۱] اما در این دوره با غلجیها درگیر شدند و ناچار به ترک این مناطق و کوچ به سوی شرق شدند. شماری از بیتنیها کنترل «گبرغر» میان درهٔ بنو و دیره را به دست گرفتند و گروهی دیگر به جلگههای گنگ کوچ کردند.[۱][۵]
بخشی از بیتنیها در دیره اسماعیلخان، تانک و وزیرستان جای گرفتند و بعدها گروهی نیز در هند در دورهٔ سلطنت لودیها و سورهها به منصبهای بلند نظامی و اداری رسیدند. در بنگال، بیهار و اوده شمار قابل توجهی از آنان مستقر شدند، گرچه زبان پشتو را از دست دادند.
این قبیله به دو شاخهٔ اصلی تقسیم میشود: وړسبون و کُجین که هرکدام به چندین تیرهٔ فرعی مانند مزینی، فتحخیل، رتنزی، تورانخیل و غیره منشعب میشوند. بیتنیها بهخاطر دلاوری در جنگ، مهماننوازی و پیوندهای قبیلهای شناخته شدهاند.
محلهای سکونت
بخشی از بیتنیها در پاکستان، در ناحیه تانک، ناحیه کویته و ناحیه لکی ساکناند. جندوله مرکز اصلی قبایل بیتنی دانسته میشود.[۱][۷][۸] آنان همچنین در دیره اسماعیلخان، پاکستان و بنو، پاکستان حضور دارند، بیشتر در کوهستانهای مرزی تانک و بنو، از کوه «گبر» در شمال تا درهٔ گومل، تانک در جنوب.[۵][۹]
کتاب «یادداشتهایی دربارهٔ قبایل کوچنشین افغانستان شرقی» نوشتهٔ کاپیتان رابینسون (ص ۱۵۸) نیز به بیتنیها (با نامهای «بیتنی/بطنی») اشاره میکند و شرحی از زندگی کوچنشین آنها در کویته، غزنی و سپس کوچ به نوآبادیهای اطراف کویته در سدهٔ نوزدهم میدهد.
در دوران لودی، برخی بیتنیها در جایگاههای برجسته قرار داشتند و بسیاری از آنان در سپاه سلطنتی خدمت میکردند.[۱۰]
ساختار قبیلهای
قبیلهٔ بیتنی به چهار شاخه بخش میشود: تَتّاو (ساکن جندوله، سیراگهر و دیره اسماعیلخان)، بختیاری (پراکنده در پاکستان و پتلاد و گجرات هند)، دَنه (ساکن کوه گبر و ناحیه لکی) و وراسپون (ساکن دیره اسماعیلخان و درههای پیرامون). در ناحیهٔ لکی مروت نیز خاندانهای بوبا، بوبک و ورگرا از بیتنیها زندگی میکنند.[۸]
شاخهٔ تتاو به سه تیرهٔ عمرخیل، اباخیل، نعمتخیل و خیشی بخش میشود. شاخهٔ دنه شامل تیرههای علیخیل، رتنزی، ورگرا، بوبی، وروکی و دادیخیل است. شاخهٔ وراسپون نیز به تیرههای مزینی، تاری، چپلی و شاخهی بخش میشود.
جمعیت بیتنیها که در ۱۸۸۴ حدود ۸ تا ۹ هزار نفر برآورد میشد، تا ۱۹۶۰ به بیش از ۴۳ هزار نفر رسید. اکنون شمارشان میان ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار نفر تخمین زده میشود.[۹]
صوفیان بیتنی
زیارتگاه «ماما پیر» در نزدیکی شهر عمر ادا جای دارد. مردم محلی بهویژه در روز نماز جمعه به آن میروند. زیارتگاه صوفی «شیخ یونس» نیز در نزدیکی جندوله یکی از شهرهای اصلی قبیلهٔ بیتنی است.[۱][۵]
افراد نامدار
منابع
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Balland, Daniel (15 December 1989). "Profile of BĒṬANĪ - Pashtun tribe". Encyclopædia Iranica. Archived from the original on 18 May 2023. Retrieved 4 March 2024.
- 1 2 3 4 5 "Bet Sheikh شیخ بیټ نیکه". Khyber.org website. Archived from the original on 27 December 2014. Retrieved 4 March 2024.
- 1 2 Alauddin Masood. "The cradle of Pathan culture". Dawn newspaper. Archived from the original on 5 December 2008. Retrieved 5 March 2024.
- ↑ History of Afghans by Dorn B.
- 1 2 3 4 "Bannu District". Imperial Gazetteer of India, v. 6, page 392. Retrieved 4 March 2024.
- ↑ Makhzan-e-Afghani
- ↑ Hayat e Afghan
- 1 2 Castes of Punjab by Ibettson
- 1 2 The Pathan Boderland, Spain
- ↑ Makhzan-e- Afghani
مطالعهٔ بیشتر
- Muntazir Bettani, Kuthab Stuarey (مجموعه شعر پشتو)
- سهیل بیتنی، د بیتنو تاریخ (تاریخ قبیله بیتنی)
- Powindah Bhittani در کتاب Notes on Nomad Tribes of Eastern Afghanistan، مطبعه دولت هند، دهلی نو، ۱۹۳۵، ص. ۱۵۸.
- دانیل بالاند
- دانشنامه ایرانیکا
- سلیمان مکو، تذکرة الاولیا (۶۱۲ هـ. ق / ۱۲۱۶ م)، بهکوشش عبدالحی حبیبی
منابع
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Bettani». در دانشنامهٔ ویکیپدیای انگلیسی، بازبینیشده در ۲۸ اوت ۲۰۲۵.