بیت نتیف
بیت نتیف
بیت نتّیف | |
|---|---|
 بیت نتیف در سال ۱۹۴۸ پس از اشغال | |
| ریشه‌شناسی: خانهٔ نتیف | |
  بیت نتیف جایگاه در قیمومت بریتانیا بر فلسطین | |
| مختصات: ۳۱°۴۱′۳۲″ شمالی ۳۴°۵۹′۴۰″ شرقی / ۳۱٫۶۹۲۲۲°شمالی ۳۴٫۹۹۴۴۴°شرقی | |
| Palestine grid | ۱۴۹/۱۲۲ |
| واحد جغرافیایی-سیاسی | قیمومت بریتانیا بر فلسطین |
| بخش | الخلیل |
| تاریخ تخلیه | ۲۱ اکتبر ۱۹۴۸ |
| جمعیت (۱۹۴۵) | |
| • کل | ۲۱۵۰ |
| علت تخلیه | حملهٔ نظامی نیروهای یه‌شو |
| شهرک‌های کنونی | نتیو هالامد-هه، اویعزر، نوه میخائل |
بیت نتیف (بیت نتّیف، בית נטיף) روستایی فلسطینی بود که در نزدیک به ۲۰ کیلومتری جنوب غربی اورشلیم، در میانهٔ راه کهن رومی میان بیت جبرین و اورشلیم و ۲۱ کیلومتری شمال غربی الخلیل جای داشت. این روستا بر فراز تپه‌ای ساخته شده بود و باغ‌های زیتون و بادام و جنگل‌های بلوط و خرنوب آن را دربرگرفته بود و بر درهٔ وادی السنط (درهٔ ایلا) در جنوب مشرف بود. روستا چندین زیارتگاه داشت که یکی از آن‌ها به الشیخ ابراهیم اختصاص یافته بود و نزدیک به دوازده خربه (ویرانه‌های آبادی‌های متروک) در پیرامون آن وجود داشت.
بیت نتیف در دورهٔ قیمومت بریتانیا بخشی از بخش الخلیل بود. این روستا در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل در ۲۱ اکتبر ۱۹۴۸ در چارچوب عملیات هاهار از سکنه تخلیه شد. در دورهٔ روم باستان، این شهر مرکز یکی از توپارکی‌های ایالت یهودیه بود و به نام بتلتفا شناخته می‌شد.
نام
در دورهٔ رومی این شهر با نام بتلتفا (Bethletepha) یا بتولتفا (Betholetepha) شناخته می‌شد و به‌طور رایج با برابرنهاد یونانی آن یعنی بتلتفون (Bethletephon) خوانده می‌شد.[۱][۲][۳] برخی پژوهشگران این روستا را با تفوّح مذکور در عهد عتیق (یوشع ۱۵:۳۴) یکی دانسته‌اند.[۴]
به گفتهٔ محمد ابوحلاوه، نام نخستین این روستا «بیت لطیف» بود که به دلیل آسانی تلفظ به بیت نتیف تغییر یافت.[۵]
جغرافیا
.jpg)
روستای بیت نتیف بر یکی از قله‌های بخش غربی کوه‌های الخلیل در ارتفاع ۴۲۵ متری از سطح دریا قرار داشت.[۶] دو درهٔ گسترده روستا را در میان گرفته بودند.[۶] راه عمومی بیت جبرین–بیت‌لحم از یک کیلومتری جنوب آن می‌گذشت و راه‌های فرعی روستا را به‌آبادی‌های پیرامون پیوند می‌داد.[۶]
مساحت کل زمین‌های روستا ۴۴٬۵۸۷ دونم (نزدیک به ۴۴٫۶ کیلومتر مربع) بود که ۳۲٬۷۶۲ دونم آن به عرب‌ها تعلق داشت و ۱۱٬۸۲۵ دونم زمین‌های دولتی بود.[۶] سرچشمه‌های بالادست وادی السنط از جنوب بیت نتیف آغاز می‌شد.[۷]
پیشینه
دورهٔ آغازین رومی (۶۳ پیش از میلاد – ۱۳۵ میلادی)
بیت نتیف بر سر راه پرتردد باستانی میان الئوتروپولیس (بِث گوورین، بعدها بیت جبرین) و اورشلیم قرار داشت و تقریباً در نیمهٔ راه میان این دو شهر بود.[۸]
در ایالت رومی یهودیه (۶–۱۳۵ میلادی) این شهر به مرکز یکی از یازده توپارکی یا پیشگاهِ استان تبدیل شد و مسئولیت‌های اداری ویژه‌ای را بر عهده گرفت.[۹] این ناحیه ادومیه نامیده می‌شد؛ زیرا بیشتر ساکنانش از فرزندان عیسو (ادوم) بودند که در زمان یوحنا هورکانوس به یهودیت گرویده بودند.[۱۰]
در جریان نخستین شورش یهودیان علیه روم (۶۶–۷۳ میلادی) در دوازدهمین سال فرمانروایی نرون و پس از شکست سنگین سپاه رومی به فرماندهی کستیوس گالوس، مردم روستاهای پیرامون از ترس تلافی‌جویی رومیان به تحکیم آبادی‌های خود و گماشتن فرماندهان نظامی پرداختند. بتلتفون از جمله شهرهای مهم ادومیه در جنوب و جنوب غربی اورشلیم بود.[۱۱] در بهار سال ۶۸ میلادی، شهر به دست وسپاسیان و تیتوس ویران شد؛ چنان‌که یوسف فلاوی گزارش کرده‌است.[۱۲][۱۳]
بر پایهٔ نوشته‌های یوسف فلاوی و یافته‌های باستان‌شناختی، شهر و پیرامون آن تا شورش بارکوخبا در سال‌های ۱۳۲–۱۳۵ میلادی عمدتاً یهودی‌نشین بودند.[۱۴][۹]
دورهٔ متأخر رومی و بیزانسی (۱۳۵ – اوایل سدهٔ هفتم)
یافته‌های باستان‌شناختی نشان می‌دهند که پس از شورش بارکوخبا، در دورهٔ متأخر رومی، شهر با شهروندان چندخدایی رومی و کهنه‌سربازان بازآبادانی شد؛ بخشی از فرایند رومی‌سازی سرزمین‌های پیرامون آیلیا کاپیتولینا بود.[۹] در این زمان شهر همچنان جایگاهی مهم داشت.[۹]
سازه‌ای مستطیل‌شکل با کف موزاییکی آذین‌دار در سال ۱۹۳۴ بقایای کلیسایی بیزانسی از سدهٔ پنجم یا ششم تفسیر شد.[۹]
دورهٔ عثمانی (۱۵۱۷–۱۹۱۷)
در سال ۱۵۹۶، بیت نتیف در فهرست روستاهای ناحیهٔ قدس در لوای اورشلیم، در دفتر مالیاتی «ولایات شام» زیر فرمان امپراتوری عثمانی ثبت شده بود. در آن سال ۹۴ خانوار و ۱۰ مرد مجرد، همگی مسلمان، در روستا زندگی می‌کردند. مقامات عثمانی مالیاتی ۳۳٫۳ درصدی بر فراورده‌های کشاورزی (بیشتر گندم، جو، زیتون، کنجد و انگور) به همراه مالیات ازدواج و مالیات تکمیلی بر بز و کندوهای زنبور عسل وضع کرده بودند. درآمد کل روستا در آن سال ۱۲٬۰۰۰ آقچه بود.[۱۵]
در سال ۱۸۳۸، ادوارد رابینسون از روستا بازدید کرد و نوشت که گروهشان از سوی روستاییان به‌خوبی پذیرفته شدند. او یادآور شد که ساکنان به فراکسیون «قیس» تعلق داشتند و روستایی مسلمان در ناحیهٔ العرقوب در جنوب غربی اورشلیم بودند.[۱۶][۱۷]
در اواسط سدهٔ نوزدهم، شکافی میان خاندان‌های منطقه بر سر کنترل ناحیهٔ «بنی حسن» پدید آمد و سرانجام به جنگ میان فراکسیون قیس و فراکسیون یمن انجامید.[۱۸] در سوم ژانویهٔ ۱۸۵۵، شیخ عثمان اللحام نیرویی گرد آورد و به بیت نتیف یورش برد؛ روستا ۲۱ کشته داد و بنا بر شرح شاهد عینیِ جیمز فین، کنسول بریتانیا، اجساد به‌شکل هولناکی مثله شده بودند.[۱۹]
پس از اصلاحات ارضی عثمانی در سال‌های ۱۸۵۸–۱۸۵۹، بیت نتیف و چند روستای دیگر ناحیهٔ الخلیل مانند زکریا، بیت جبرین، صوریف و الدوایمه سند مالکیت رسمی زمین‌های میری (دولتی) پیشین را دریافت کردند که نشانگر بازسازماندهی کشاورزی و از سرگیری کشت در تپه‌ماهورهای یهودیه بود.[۲۰]
در سال ۱۸۶۳، ویکتور گِرَن دو بار از روستا بازدید کرد و جمعیت آن را نزدیک به هزار نفر برآورد کرد. او دریافت که خانه‌ها به شیوه‌ای ساده ساخته شده بودند و یکی از آن‌ها به نام «المضافه» برجی مربع‌شکل برای پذیرایی از مسافران بود. بالای ورودی آن سنگ بزرگی با تزیینات زیبا به‌عنوان نعل درگاه نصب بود که گِرَن آن را متعلق به بنایی کهن دانست. دو چاه، چندین آب‌انبار و شماری سیلو و انبار سنگی کنده‌شده در صخره نیز از آثار باستانی همچنان در کاربرد بودند.[۲۱]
زوتسین بر پایهٔ فهرست رسمی عثمانی در نزدیک به ۱۸۷۰ شمار خانه‌های بیت نتیف را ۶۶ و جمعیت آن را ۲۳۱ نفر (تنها مردان) ثبت کرد.[۲۲] هارتمان شمار خانه‌ها را ۱۲۰ گزارش کرد.[۲۳]
در سال ۱۸۸۳، بررسی فلسطین غربی از سوی صندوق اکتشاف فلسطین بیت نتیف را روستایی با اندازهٔ مناسب توصیف کرد که «بر فراز پشته‌ای مسطح میان دو درهٔ گسترده جای گرفته بود. در جنوب، نزدیک به ۴۰۰ پا پایین‌تر، چشمه‌ای بود و در شمال گوری سنگی کنده‌شده در صخره یافت شد. باغ‌های زیبای زیتون پیرامون روستا را فراگرفته و دره‌های باز بسیار حاصلخیز بودند.»[۲۴]
در نزدیک به ۱۸۹۶ جمعیت روستا در حدود ۶۷۲ نفر برآورد شد.[۲۵]
دورهٔ قیمومت بریتانیا (۱۹۲۰–۱۹۴۸)
بریتانیایی‌ها قوانین موجود ارضی عثمانی را به ارث بردند و قوانین فرعی بعدی به آن‌ها افزودند.[۲۶] در زمان اشغال بریتانیا، مالیات زمین به میزان ۱۲٫۵ درصد از محصول ناخالص دریافت می‌شد.[۲۷] در ۱۹۲۵ قانون‌گذاری تکمیلی مقرر کرد که مالیات از ۱۰ درصد فراتر نرود و در ۱۹۲۸ دولت قیمومت فرمانی برای «تبدیل عشریه» به مبلغ ثابت سالانه صادر کرد.[۲۸]
در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین، جمعیت بیت نتیف ۱٬۱۱۲ نفر بود که همگی مسلمان بودند.[۲۹] این رقم در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین به ۱٬۶۴۹ نفر افزایش یافت که همچنان همگی مسلمان بودند و در مجموع ۳۲۹ خانه داشتند.[۳۰]
در سال ۱۹۲۷، اسحاق بن زوی گزارش داد که روایت‌های محلی حکایت از حضور خاندان‌هایی با تبار یهودی در بیت نتیف دارند که گفته می‌شد نزدیک به پانصد سال پیش‌تر به اسلام گرویده بودند.[۳۱]
در سال ۱۹۲۶ نزدیک به ۲۵۹ دونم زمین در مجاورت بیت نتیف به‌عنوان «ذخیره‌گاه جنگلی جبل السیرا شمارهٔ ۷۳» متعلق به دولت تعیین شد.[۳۲]
بر پایهٔ آمار ۱۹۴۵، جمعیت به ۲٬۱۵۰ مسلمان رسیده بود.[۳۳] در سال‌های ۱۹۴۴/۴۵ مجموعاً ۲۰٬۱۴۹ دونم برای کشت غلات در دشت‌های پیرامون اختصاص داشت؛ ۶۸۸ دونم آبیاری‌شده یا مورد بهره‌برداری باغی بود و ۱۶۲ دونم مناطق ساخته‌شده (شهری) بود.[۳۴][۳۵]
جنگ ۱۹۴۸ و تخلیه
در طرح پیشنهادی ۱۹۴۷ تقسیم فلسطین، بیت نتیف بخشی از دولت عربی تعیین شده بود.[۳۶]
با آغاز خصومت‌ها پس از انتشار طرح، یوحانان راینر و فریتز آیزنشتات، مشاوران نظامی داوید بن گوریون، در ۱۸ دسامبر ۱۹۴۷ پیشنهاد کردند هرگونه حملهٔ عربی با ضربه‌ای قاطع پاسخ داده شود: «ویران کردن مکان یا بیرون راندن ساکنان و گرفتن جای آن‌ها». در ژانویهٔ ۱۹۴۸ سندی از ستاد منطقهٔ اورشلیم با عنوان «خطوط برنامه‌ریزی برای عملیات منطقه‌ای ماه فوریهٔ ۱۹۴۸» ویرانی بلوک جنوبی بیت نتیف را برای تأمین امنیت مسیر اورشلیم-تل‌آویو پیش‌بینی کرده بود.[۳۷]
روایت رسمی اسرائیلی («تاریخ هاگانا») مدعی است که روستای بیت نتیف در کشتن ۳۵ رزمندهٔ یهودی (کاروان سی‌وپنج تن) شرکت داشت که در ۱۶ ژانویهٔ ۱۹۴۸ با تدارکات به سوی گوش عتصیون محاصره‌شده در حرکت بودند. با این حال گزارش‌های خبرنگار نیویورک تایمز حاکی از آن بود که کاروان اشتباه رفته و به صوریف رسیده بود. پس از این رویداد، هاگانا حملهٔ تنبیهی به بیت نتیف، دیر آبان و زکریا ترتیب داد.[۳۸]
نیروی هوایی اسرائیل در ۱۹ اکتبر ۱۹۴۸ منطقهٔ بیت نتیف را بمباران کرد که موجب فرار وحشت‌زدهٔ مردم از بیت نتیف و بیت جبرین شد.[۳۹] در ۲۱ اکتبر ۱۹۴۸، گردان چهارم تیپ هارئل در چارچوب عملیات هاهار روستا را تصرف کرد.[۴۰][۴۱] گزارش‌های متناقضی دربارهٔ چگونگی تصرف وجود دارد: یک گزارش پالماخ می‌گوید ساکنان «برای نجات جان خود گریختند» در حالی که گزارش هاگانا می‌گوید روستا «پس از مقاومتی سبک» اشغال شد.[۴۲]
موقعیت راهبردی روستا به نیروهای اسرائیلی امکان داد پس از تصرف آن راه بیت‌لحم–عجور–بیت جبرین را که شریان مهم ارتباطی نیروهای مصری در آن بخش بود قطع کنند.[۴۳]
شهرک‌سازی بر زمین‌های روستا
چهار شهرک اسرائیلی بر زمین‌های روستا بنا شد: نتیو هالامد-هه در سال ۱۹۴۹ و اویعزر، روگلیت و نوه میخائل در سال ۱۹۵۸.[۴۴] در ابتدا خانه‌های روستا برای اسکان اعضای کیبوتص نتیو هالامد-هه بهره‌برداری شد و سپس محل اردوگاه نظامی گردید.[۴۵] از سال ۲۰۱۵ ساخت محله‌های جدید رامات بیت شمش در محدودهٔ ویرانه‌های روستا آغاز شد.[۴۶]
کاوش‌های باستان‌شناختی
گورها
در سال ۱۹۰۳ آرامگاهی سنگی در ۲۰۰ متری شرق بیت نتیف کشف شد. کاوش، مجموعه‌ای از ۳۶ کوخیم در دو سطح از سه دیوار اتاق اصلی گور (۴ در ۵ متر) را آشکار ساخت. بر دیوار روبه‌روی ورودی، سطح بالایی دارای آرکوسولیوم و دو ستون بود. تابوت سنگی آهکی‌ای در آرکوسولیوم قرار داشت که بقایای یک سرباز رومی با درجهٔ دکوریون را دربرداشت و احتمالاً به سدهٔ سوم میلادی تعلق دارد.[۹]
اتاق گور دیگری در سال‌های ۱۹۴۲–۴۳ کاوش شد و سه مرحلهٔ کاربرد نشان داد: نخست آب‌انباری در صخره کنده شده بود؛ سپس در آغاز هزارهٔ اول، یهودیان ساکن بیت نتیف آن را با کندن دوازده کوخیم و سه آرکوسولیا به اتاق گور تبدیل کردند؛ و در سده‌های سوم و چهارم میلادی ساکنان رومی چندخدایی شهر از آن بهره بردند.[۹]
چراغ‌های روغنی بیت نتیف
بیت نتیف نام خود را به گونه‌ای از چراغ روغنی سفالین داده‌است که نخستین بار از کاوش دو آب‌انبار روستا در سال ۱۹۳۴ به سرپرستی دیمیتری برمکی شناسایی شد.[۱۴] این چراغ‌ها که هیچ‌گاه به کار نرفته بودند، همراه با قالب‌های سنگی ساخت آن‌ها یافت شدند و به دورهٔ متأخر رومی و بیزانسی تعلق دارند. گمان می‌رود در روستا ساخته و در اورشلیم و الئوتروپولیس فروخته می‌شدند.[۴۷]
در سال ۲۰۱۴ کاوش در خربت شمیلا، یک کیلومتری شمال غربی بیت نتیف، کارگاهی در یک ویلای رومی بزرگ با ۶۰۰ قطعهٔ چراغ از نوع «بیت نتیف» و پانزده قالب سنگی به‌جامانده در محل اصلی آشکار ساخت که به سدهٔ چهارم تعلق دارند.[۱۴]
کاوش‌های ۱۹۳۴ همچنین ۳۴۱ پیکرک سفالین را به دست داد که بیشتر زنان برهنه یا سوارکاران بودند و احتمالاً کاربرد جادویی یا دفع بلا داشتند. این موضوعات رایج به‌همراه نمودهای کمیابی مانند حیوانات و نقاب‌ها نشان‌دهندهٔ کاربران چندخدایی است، حال آنکه نقش منورا بر برخی چراغ‌ها حضور یهودیان در منطقه را نشان می‌دهد. کمتر از ۱ درصد از ۶۰۰ چراغ یافت‌شده در ۲۰۱۴ این نقش را داشتند که فرضیهٔ سفالگران یهودی در بیت نتیف را تضعیف می‌کند.[۱۴]
در دسامبر ۲۰۲۴ یک چراغ روغنی از نوع بیت نتیف متعلق به سده‌های سوم یا چهارم میلادی در نزدیکی کوه زیتون کشف شد که بر آن نقش منورا، لولاو و بتیلوم حک شده بود.[۴۸]
پی‌های یک سازه
دهانهٔ آب‌انبار
درخت خرنوب در سربالایی بیت نتیف
آب‌انبار با سرپوش سنگی
پله‌های سنگ‌تراشی‌شده بر راه رومی، نزدیک جادهٔ کنونی ۳۷۵
راه کهن سنگفرش‌شده در بیت نتیف
گور در بیت نتیف
چرخشت (پرِس شراب) در بیت نتیف
دیوار سنگ خشکه‌چین
نمایی از درهٔ ایلا به سوی بیت نتیف
محله‌های روستا
روستا به سه محله بخش می‌شد:[۴۹]
- حارهٔ تحتا (محلهٔ جمارنه): پرجمعیت‌ترین محله و محل سکونت زعمای روستا به ریاست شیخ یوسف اخمیس (مختار روستا).
- حارهٔ فوقا (محلهٔ کفریه): نام‌گذاری‌شده از آنجا که ساکنانش در «الکفر» اقامت گزیده بودند.
- حارهٔ مشایخ: سکنهٔ آن در خربت الشیخ ساکن شده بودند و به فراوانی شیوخ و درویشان شناخته می‌شد.
جمعیت
| سال | جمعیت |
|---|---|
| ۱۵۹۶ | نزدیک به ۵۷۲ نفر |
| ۱۸۶۳ | نزدیک به ۱۰۰۰ نفر |
| ۱۸۹۶ | نزدیک به ۶۷۲ نفر |
| ۱۹۲۲ | ۱٬۱۱۲ |
| ۱۹۳۱ | ۱٬۶۴۹ |
| ۱۹۴۵ | ۲٬۱۵۰ |
| پیش از نکبت | نزدیک به ۲٬۴۹۴ |
| ۱۹۹۸ (آوارگان) | نزدیک به ۱۵٬۳۱۶ |
وضعیت کنونی
توده‌های ویرانه که بولدوزرها آن‌ها را کنار زده‌اند بر گسترهٔ بزرگی پراکنده‌اند. شش پایهٔ فولادی در میان آوارها در مرکز محل برپاست. میان ویرانه‌ها بقایای ورودی‌های قوسی خانه‌ها دیده می‌شود. در گوشهٔ شمال شرقی دو گور بزرگ گشوده قرار دارد. در شرق محل تکه‌زمینی با درختان پراکندهٔ صبر (کاکتوس)، خرنوب و زیتون پوشیده شده‌است.[۵۱]
نیروهای صهیونیست هنگام اشغال روستا
روستای تخلیه‌شدهٔ بیت نتیف
روستای تخلیه‌شدهٔ بیت نتیف
ساکنان بیت نتیف هنگام تخلیه در سال ۱۹۴۸
منابع
- ↑ Rogers، Guy MacLean (۲۰۲۱). For the Freedom of Zion: the Great Revolt of Jews against Romans, ۶۶-۷۴ CE. Yale University Press. شابک ۹۷۸-۰-۳۰۰-۲۴۸۱۳-۵.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Schürer، Emil (۲۰۰۴). The History of the Jewish People in the Age of Jesus Christ (۱۷۵ B.C. -A.D. ۱۳۵). تی اند تی کلارک.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Tsafrir, Di Segni and Green (1994), p. 84.
- ↑ «Bayt Nattif». Interactive Encyclopedia of the Palestine Question. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ محمد ابوحلاوه (زاده ۱۹۲۹) این ادعا را در مصاحبه‌ای با رکان محمود در سال ۲۰۰۹ مطرح کرد. ر.ک. Palestine Oral History: Interview with Muhammad Halawa #1, Bayt Nattif-Hebron
- 1 2 3 4 «Bayt Nattif». Interactive Encyclopedia of the Palestine Question. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «بیت نتیف (قریة)». الموسوعة الفلسطینیة. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Ancient Route Connected to Roman 'Emperor's Road' Unearthed in Israel». LiveScience.com. ۹ مارس ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 6 7 Zissu, Boaz; Klein, Eitan (۲۰۱۱). «A Rock-Cut Burial Cave from the Roman Period at Beit Nattif, Judaean Foothills». Israel Exploration Journal. ۶۱ (۲): ۱۹۶–۲۱۶.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (رده) - ↑ Josephus, De Bello Judaico, 2.20.3-4
- ↑ Robinson، E. (۱۸۵۶). Biblical Researches in Palestine. Crocker & Brewster.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Josephus, De Bello Judaico, 4.8.1.
- ↑ Rogers، Guy MacLean (۲۰۲۱). For the Freedom of Zion: the Great Revolt of Jews against Romans, ۶۶-۷۴ CE. Yale University Press. شابک ۹۷۸-۰-۳۰۰-۲۴۸۱۳-۵.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 Rosenthal-Heginbottom, Renate (۲۰۱۸). «Review of Achim Lichtenberger, Terrakotten aus Beit Nattif». Les Carnets de l'ACoSt (۱۷).
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Hütteroth and Abdulfattah, 1977, p. 114
- ↑ Robinson and Smith, 1841, vol 2, pp. 341-347
- ↑ Robinson and Smith, 1841, vol 3, Appendix 2, p. 125
- ↑ Schölch, 1993, p. 229
- ↑ Schölch, 1993, p. 232
- ↑ Peleg-Barkat et al. , "Rural adaptation and settlement change in the late Islamic Jabal al-Khalīl (Judean Foothills)," Journal of Historical Geography 90 (2025): 87–98.
- ↑ Guérin, 1869, pt. 2, pp. 374-377
- ↑ Socin, 1879, p. 147
- ↑ Hartmann, 1883, p. 145
- ↑ Conder and Kitchener, 1883, SWP III, p. 24
- ↑ Schick, 1896, p. 123
- ↑ A Survey of Palestine (1946), chapter 8, section 5, p. 255
- ↑ A Survey of Palestine (1946), chapter 8, section 4, p. 246
- ↑ A Survey of Palestine (1946), chapter 8, section 4, pp. 246–247
- ↑ Barron, 1923, Table V, Sub-district of Hebron, p. 10
- ↑ Mills, 1932, p. 28
- ↑ Ben-Zvi، Itzhak (۱۹۶۷). שאר ישוב: מאמרים ופרקים בדברי ימי הישוב העברי בא"י ובחקר המולדת.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Office of the Commissioner for Lands and Surveys, Jerusalem». Government of Palestine. مه ۱۹۳۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ آوریل ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Department of Statistics, 1945, p. 23
- ↑ Hadawi, 1970, p. 93
- ↑ Hadawi, 1970, p. 143
- ↑ «Map of UN Partition Plan». سازمان ملل متحد.
- ↑ Morris، Benny (۲۰۰۴). The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited. Cambridge University Press. شابک ۹۷۸-۰-۵۲۱-۰۰۹۶۷-۶.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Khalidi, 1992, p. 212
- ↑ Morris, 2004, p. 468
- ↑ Khalidi, 1992, pp. 211-212
- ↑ Morris, 2008, p. 329
- ↑ Morris, 2004, p. 466
- ↑ Khalidi, 1992, pp. 211-212
- ↑ Khalidi, 1992, p. 212
- ↑ «رگع لفنی شهورسیم». هاآرتص. ۱۳ ژوئیه ۲۰۰۵. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «بیت شمش هحداشا». هاآرتص. ۱۳ مارس ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Magness، Jodi (۱۹۹۳). Jerusalem Ceramic Chronology: Circa ۲۰۰-۸۰۰ CE. Sheffield Academic Press. شابک ۹۷۸-۱-۸۵۰۷۵-۴۱۳-۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Rare oil lamp with Temple menorah found». The Times of Israel. ۲۶ دسامبر ۲۰۲۴. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Bayt Nattif». Palestine Remembered. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Bayt Nattif». Palestine Remembered. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Khalidi, 1992, pp. 211-212
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Bayt Nattif». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Bayt Nattif». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «بیت نتیف». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «בית נתיף». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عبری ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین
- منطقه آماری ماتیه یهودا
- ولسوالی اورشلیم
- باستانشناسی فلسطین