حسن جهان خانم

حُسن جهان خانم شاهزاده قاجار و دختر فتحعلی‌شاه قاجار بود. او چندبار مستقلاً حکومت کردستان را برعهده داشت و از معدود زنانی بود که در دوره قاجار به مسند حکومت رسیدند.^[۱]او زنی فرهیخته با ذوق خوش و با استعداد اهل سیاست و مملکت داری بود^[۲]

حسن جهان خانم دختر بیست و یکم فتحعلی‌شاه و مادرش سنبل باجی از زنان محبوب و محترم فتحعلی‌شاه و بزرگ شده در حرمسرا بود. او در سال ۱۲۳۷ هجری قمری به ازدواج خسروخان اردلان درآمد. این ازدواج به درخواست امان‌الله خان اردلان، پدر خسروخان، صورت می گرفت که در نظر داشت با ایجاد بستگی مخصوص به خاندان سلطنتی، دست دشمنانش را از حکومت کردستان کوتاه کند. هشت سال بعد خسروخان با دختردایی خود ماه‌شرف خانم ازدواج کرد.^[۱]

پس از درگذشت خسروخان در سال ۱۲۵۰، پسر ارشدش رضاقلی‌خان (از حسن جهان خانم) به حکومت رسید و چون ده سال بیشتر نداشت، مادرش امور حکومت را در دست گرفت. ده سال تمام در این سمت نهایت شایستگی و خردمندی را از خودنشان داد .در همان سال حاکم گروس به قصد تسخیر کردستان بدانسو لشکر کشید والیه به جنگ او رفت و با مقنعه و روبند سپاه خود را فرماندهی کرد و دشمن را نا کام و سرافکنده ساخت.و به عمران و آبادی کردستان پرداخت.حسن جهان خانم در حدود ده سال حکومت کردستان را در دست داشت. اما به زودی ورق برگشت و پسر بزرگش که از قدرت مداری او در رنج بود با مادر به نبرد پرداخت ولی با آن که حسن جهان خانم در این نبرد پیروز شده بود اما حکومت رسمی را به پسرش تحویل داد و خود از پشت پرده به کار چرخانی ادامه داد و بقیه عمر رو خود را به سرودن شعر گذارنید. و تا پایان عمر در مدار قدرت باقی ماند و نام نیکی از خود بر جای گذاشت .او سرانجام در زمان سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار در سال ۱۲۷۸ درگذشت.^{[۱][۳][۴][۵]}

به نوشته تاریخ عضدی:《در صباحت منظر و لطف خاطر و سماحت بنان و فصاحت بیان نظیرش کم بوده》

او نخستین زنی بود که در تاریخ معاصر ایران با قدرت چند سالی را حکمرانی کرد؛ به همین دلیل به 《والیه》ملقب شد. ^[۶]

حسن جهان خانم شاعر بود و والیه تخلص می‌کرد. دیوانی از او برجای مانده‌است.^[۱] ابیات زیر نمونه‌ای از اشعار اوست:

بخشی از یک غزل:

یک رباعی:

در اندوه ازدواج دوم خسرو خان سرود:^[۱]