حلیة الاولیاء
| عنوان اصلی | حلیة الأولیاء وطبقات الأصفیاء |
|---|---|
| نویسنده | ابونعیم اصفهانی |
| زبان | عربی |
| موضوع | حدیث، تاریخ، تذکره، تصوف |
| سبک | زندگینامه‌ای، مجموعهٔ حدیث |
| تاریخ نگارش | سدهٔ ۵ هجری قمری (سدهٔ ۱۱ میلادی) |
| تعداد جلد | ۱۰ جلد (چاپ نخست) / ۱۲ جلد (چاپ دوم) |
| ناشر | قاهره (چاپ نخست) / بیروت (چاپ دوم) |
حلیة الأولیاء وطبقات الأصفیاء (به عربی: حلية الأولياء وطبقات الأصفياء) کتابی جامع و دانشنامه‌ای در شرح حال، سخنان و احادیث اولیاءالله، زاهدان، عابدان و صوفیان سده‌های نخستین اسلامی است. این اثر را ابونعیم اصفهانی (درگذشتهٔ ۴۳۰ق/۱۰۳۸م) تألیف کرده و یکی از مهم‌ترین و معتبرترین منابع در زمینهٔ تاریخ تصوف، زهد و علم حدیث به‌شمار می‌رود. کتاب دربردارندهٔ زندگینامهٔ بیش از ۶۵۰ تن از صحابه، تابعین، تبع تابعین و عارفان سده‌های بعدی است.[۱][۲]
پیش‌زمینه و انگیزهٔ تألیف
ابونعیم اصفهانی در مقدمهٔ کتاب، هدف خود از گردآوری این مجموعه را دفاع از زاهدان و صوفیان راستین در برابر اتهام‌های ناروا و بدعت‌هایی می‌داند که از سوی برخی از اهل ظاهر و فقیهان متوجهٔ آنان می‌شد. او تصریح می‌کند که هرچند برخی زندیقان و کافران به درون حلقه‌های زاهدان و صوفیان نفوذ کرده و اعمال ناشایستی مرتکب شده‌اند و نقدِ عالمان بر آنان رواست، اما تعمیم این نکوهش به همهٔ زاهدان و عارفانِ پاک‌دامن که تقوا و سلامت اخلاقی آنان آشکار است، نادرست است. از این رو، وی با ذکر شرح حال، سخنان و احادیث این بزرگان، پاکی و صداقت آنان را نشان می‌دهد.[۳]
محتوا و ساختار
کتاب با بحثی دربارهٔ ولایت، تصوف و زهد آغاز می‌شود و سپس به‌ترتیب تقریباً تاریخی به معرفی شخصیت‌ها می‌پردازد. ساختار کلی آن به این شرح است:
- خلفای راشدین و عشرهٔ مبشره: پس از مقدمه، شرح حال ابوبکر، عمر بن خطاب، عثمان بن عفان، علی بن ابی‌طالب و دیگر ده تن از صحابه که به بهشت بشارت داده شده‌اند ارائه می‌شود.
- ائمه و عالمان برجسته: ابونعیم همچنین به ذکر شش امام نخستین شیعه، بنیان‌گذاران سه مذهب از چهار مذهب فقهی اهل سنت، و نیز متکلمان و دیگر شخصیت‌های مشهور به زهد و عرفان می‌پردازد.
- صحابهٔ زاهد و اصحاب صُفّه: پس از صحابهٔ مشهور، زندگینامهٔ صحابه‌ای که به زهد و عبادت شهرت داشتند و نیز اصحاب صُفّه (اهل صُفّه) ذکر می‌شود. در این بخش حدود ۲۸ زن از صحابه نیز معرفی شده‌اند.
- تابعین و تبع تابعین: زاهدان نسل تابعین بر اساس شهرت یا منطقهٔ جغرافیایی (مانند حجاز، عراق، شام و خراسان) مرتب شده‌اند. شرح حال عارفان و صوفیان ایرانی و خراسانی عمدتاً از کتاب طبقات الصوفیه سلمی گرفته شده است.
- صوفیان و عارفان سده‌های بعدی: کتاب به‌تدریج به معرفی بزرگان تصوف در سده‌های سوم و چهارم هجری می‌پردازد.
مجموعاً این اثر شامل ۶۸۹ شرح حال در ده جلد (حدود ۴٬۰۰۰ صفحه) است. ابونعیم در معرفی هر شخصیت، ابتدا با نثری مسجع و آهنگین به توصیف او می‌پردازد، سپس سخنان، حکایات و گزارش‌های مربوط به او را همراه با سلسلهٔ سند ذکر می‌کند. همچنین احادیثی که آن شخص روایت کرده یا از او روایت شده، با ذکر اسناد کامل آورده می‌شود. این ویژگی باعث شده است که کتاب از نظر علم حدیث نیز بسیار ارزشمند باشد، زیرا برخی از احادیث مربوط به زهد و اخلاق را منحصراً در همین کتاب می‌توان یافت.[۳][۴][۵]
منابع و مآخذ مؤلف
ابونعیم اصفهانی بیشتر مطالب حلیة الأولیاء را از استادان و عالمان هم‌عصر خود دریافت کرده و در کنار آن از صحیح بخاری و صحیح مسلم و سایر مجموعه‌های حدیثی بهره گرفته است. دو منبع اصلی او عبارت‌اند از:
- طبقات النساک نوشتهٔ ابوسعید ابن اعرابی (درگذشتهٔ ۳۴۱ق) برای شرح حال زاهدان تابعین.
- طبقات الصوفیه نوشتهٔ ابوعبدالرحمن سلمی (درگذشتهٔ ۴۱۲ق) برای شرح حال صوفیان ایرانی و خراسانی. ابونعیم تقریباً تمام اطلاعات این کتاب را در اثر خود گنجانده است.[۳]
تلخیص و نقد
ابن جوزی (درگذشتهٔ ۵۹۷ق) در کتاب صفة الصفوة به تلخیص و بازنویسی حلیة الأولیاء پرداخت. او در این تلخیص، شرح حال صحابه را حذف کرد و کوشید از به‌کار بردن واژگان «صوفی» و «تصوف» پرهیز کند. هدف ابن جوزی ارائهٔ اثری سازگارتر با دیدگاه‌های اهل حدیث و دور از اصطلاحات تصوف بود.[۶]
بازخورد و جایگاه
حلیة الأولیاء همواره مورد توجه عالمان و محدثان بوده است:
- ابوطاهر سلفی (درگذشتهٔ ۵۷۶ق) گفته است: «مانند حلیه هنوز کتابی نوشته نشده است.»
- شمس‌الدین ذهبی (درگذشتهٔ ۷۴۸ق) نیز گفته است: «ما هرگز کتابی مانند حلیة الأولیاء ننوشته‌ایم.»
- تقی‌الدین سبکی (درگذشتهٔ ۷۵۶ق) این کتاب را از آثار محبوب خود برمی‌شمرد.[۳][۷][۸]
نسخه‌های خطی و چاپ‌ها
نسخه‌های خطی متعددی از حلیة الأولیاء در کتابخانه‌های جهان باقی مانده است. این کتاب تاکنون دو بار به چاپ رسیده است:
جستارهای وابسته
- رساله قشیریه
- طبقات الصوفیه (سلمی)
- صفة الصفوة
- فهرست کتاب‌های اهل سنت
پانویس
- ↑ Cornell, Vincent J. (2007). Voices of Islam (in English). ABC-CLIO. p. 258. ISBN 9780275987329.
- ↑ Campo, Juan E. (2009). Encyclopedia of Islam (in English). Facts On File. p. 103. ISBN 9781438126968.
- 1 2 3 4 5 TÜRER, OSMAN (1998). "HİLYETÜ'l-EVLİYÂ" (in Turkish). İslâm Ansiklopedisi. p. 51-52. Retrieved {{جا:تاریخ}}.
{{cite web}}: تاریخ وارد شده در|بازبینی= - ↑ Rippin, Andrew; Mojaddedi, Jawid A.; Calder, Norman (March 2004). Classical Islam: A Sourcebook of Religious Literature (in English). Taylor & Francis. p. 243. ISBN 9781134551705.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:سال (رده) - ↑ Meri, Josef W. (2006). Medieval Islamic Civilization: A-K, index (in English). Routledge. p. 401.
- ↑ Haddad, Gibril Fouad (2 May 2015). The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters (in English). As-Sunnah Foundation of America. p. 147.
- ↑ "Hiliyat ul-Awliyaa by imam Abu Nu'aym Al-Asbahani" (in English). sifatusafwa.com. Retrieved {{جا:تاریخ}}.
{{cite web}}: تاریخ وارد شده در|بازبینی= - ↑ Haddad, Gibril Fouad (2 May 2015). The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters (in English). As-Sunnah Foundation of America. p. 147.
- ادبیات تسنن
- ادبیات تصوف
- حدیث
- دانشنامهها
- کتاب‌های تاریخ
- کتاب‌های عربی سده ۱۱ (میلادی)
- گردآوری حدیث تسنن
- متون اسلامی
- کتاب‌های سده ۱۱ (میلادی)