زایچه جهان

زایچهٔ جهان در نسخه‌ای از بندهش. خطی که در تصویر دیده می‌شود خط پارسی میانه است. هفت اختر در جایگاه‌های شرف خود نشان داده شده‌اند: خورشید در حمل، ماه در ثور، عطارد در سنبله، زهره در حوت، مریخ در جدی، مشتری در سرطان و زحل در میزان؛ سرِ گوزهر نیز در جوزا و دُم آن در قوس قرار دارد.
نام فارسی میانهزایچِ گیهان
معنیزایچهٔ جهان
منبعبندهش
سنتکیهان‌شناسی زرتشتی
موضوعآرایش اختران در آغاز جهان مادی
نوعزایچهٔ کیهان‌شناختی و اختربینی
ویژگی اصلیقرار گرفتن هفت اختر در جایگاه‌های شرف

زایچهٔ جهان (فارسی میانه: Zāyč ī gēhān) زایچه‌ای اسطوره‌ای و اختربینی در بندهشن است که آرایش اختران و بروج را در آغاز زندگی مادی جهان در کیهان‌شناسی زرتشتی توصیف می‌کند. نام آن در فارسی میانه «زایچِ گیهان» است و واژهٔ «زایچ» در متون پهلوی به معنای زایچه یا نمودار اختربینی به کار رفته است.[۱] در پژوهش‌های فارسی نیز برای این نمودار اصطلاح «زایچهٔ کیهان» هم به کار رفته است.[۲]

توصیف این زایچه در بخش پنجمِ نسخهٔ ایرانی یا بزرگِ بندهشن، در فصلی با عنوان «دربارهٔ زایچهٔ کیهان، که چگونه بود» آمده است. این بخش وضعیت آسمان را در نخستین لحظهٔ زندگی مادی جهان، یعنی آغاز هزارهٔ هفتم در گاه‌شماری کیهانی زرتشتی، شرح می‌دهد.[۱] بر پایهٔ متن، این لحظه نیمروزِ روز هرمزد از ماه فروردین و هنگامی است که شب و روز برابر بودند و اهریمن به جهان مادی یورش آورد.[۳]

نام این زایچه در متن‌های فارسی میانه زایچِ گیهان (zāyč ī gēhān)، به معنای «زایچهٔ جهان»، بوده است. واژهٔ gēhān در فارسی میانه به معنای «جهان» است و از این رو در این مقاله برابر فارسی نوِ زایچهٔ جهان به کار رفته است.[۴] این زایجه را نباید با زایچهٔ جهان (یونانی‌مآب)، یا Thema Mundi، یکسان دانست. در صورت مندرج در بندهش هفت اختر عمدتاً در شرف‌های خود قرار داده شده‌اند، هرچند جایگاه تیر در متن از این قاعده مستثناست؛ در مقابل، در زایجهٔ جهان یونانی‌مآبِ نقل‌شده به‌دست فیرمیکوس ماترنوس، هفت اختر در بیت‌های خود و در درجهٔ پانزدهم برج‌ها قرار دارند.[۵]

آرایش اختری

نقطهٔ طالع در زایچهٔ کیهان در ۱۹ درجهٔ برج سرطان و در منزل قمری «آذرگ» قرار دارد. در همین بخش از آسمان، تیشتر، که با شباهنگ همانند دانسته شده، و هرمزد، نام پهلوی مشتری، جای گرفته‌اند. دیگر اختران و عوامل اختری در متن چنین توصیف شده‌اند:[۱][۳]

اختر یا عامل اختری نام پهلوی جایگاه و وضعیت
طالع — ۱۹ درجهٔ سرطان، در منزل قمری «آذرگ»
شباهنگ تیشتر سرطان؛ در بخش طالع
مشتری هرمزد سرطان؛ در بخش طالع
زحل کیوان میزان؛ در جایگاه فرازمندی (شرف) خود
دم گوزهر دم گوزهر قوس؛ گرهٔ نزولی ماه
مریخ بهرام جدی؛ در جایگاه فرازمندی خود
زهره ناهید حوت؛ در جایگاه فرازمندی خود
عطارد تیر حوت؛ جایگاه آن در نمودارهای نسخه‌های خطی متفاوت است
خورشید مهر حمل؛ در منزل قمری «پیش‌پرویز»
ماه ماه ثور؛ در جایگاه فرازمندی خود
سر گوزهر سر گوزهر جوزا؛ گرهٔ صعودی ماه


یکی از ویژگی‌های برجستهٔ این آرایش آن است که تقریباً همهٔ هفت اختر سنتی در برج‌هایی قرار گرفته‌اند که در اختربینی جایگاه فرازمندی آنان به‌شمار می‌رود. استثنای اصلی عطارد است که در متن بندهشن در حوت قرار داده شده، در حالی که فرازمندی سنتی آن در سنبله است.[۱][۶] پژوهشگران از این ویژگی نتیجه گرفته‌اند که هدف زایچه الزاماً بازسازی یک وضعیت واقعیِ نجومی نبوده، بلکه نمایش آرایشی آرمانی و دارای بیشترین نیروی اختری بوده است.[۱]

خانه‌های دوازده‌گانه

زایچهٔ جهان در نسخه‌های بندهشن به صورت نموداری متشکل از دوازده خانه ترسیم شده است. در بازسازی‌ای که خانه‌ها با بروج منطبق گرفته شوند، توالی آن‌ها از خانهٔ نخست چنین است: سرطان، اسد، سنبله، میزان، عقرب، قوس، جدی، دلو، حوت، حمل، ثور و جوزا. در این صورت مشتری در خانهٔ نخست، کیوان در خانهٔ چهارم، دم گوزهر در خانهٔ ششم، بهرام در خانهٔ هفتم، ناهید در خانهٔ نهم، خورشید در خانهٔ دهم، ماه در خانهٔ یازدهم و سر گوزهر در خانهٔ دوازدهم قرار می‌گیرند.[۳]

با این حال، انطباق کامل خانه‌ها با بروج قطعی نیست. ذکر طالع در ۱۹ درجهٔ سرطان می‌تواند نشان دهد که آغاز هر خانه در درجهٔ نوزدهم یک برج قرار داشته است، حال آنکه شکل نمودارهای نسخه‌های خطی این تصور را پدید می‌آورد که هر خانه دقیقاً با یک برج منطبق بوده است. رافائلی این ناسازگاری را یکی از مسائل ساختاری زایچهٔ کیهان دانسته است.[۱]

گوزهر

حضور گوزهر در زایچهٔ جهان از جنبهٔ تاریخ اختربینی اهمیت ویژه‌ای دارد. سر و دم گوزهر در واقع دو گرهٔ مدار ماه هستند که در این زایچه همچون عوامل اختری مستقل در کنار هفت اختر سنتی قرار گرفته‌اند؛ سر گوزهر در جوزا و دم آن در قوس جای دارد.[۱] چنین برخوردی با گره‌های ماه در اختربینی کلاسیک یونانی دیده نمی‌شود و پژوهشگران آن را متأثر از سنت اختربینی هند دانسته‌اند که در آن گره‌های ماه با راهو و کتو پیوند یافتند.[۱]

در منابع اختربینی دورهٔ اسلامی نیز سه درجهٔ جوزا و سه درجهٔ قوس به‌ترتیب به عنوان درجات شرف سر و دم گوزهر ثبت شده‌اند. از این رو، زایچهٔ جهان از شواهد مهم برای بررسی چگونگی ورود و دگرگونی مفهوم گره‌های ماه در اختربینی ایران دورهٔ ساسانی به‌شمار می‌رود.[۳]

پیوند با کیومرث

زایچهٔ کیهان شباهت نزدیکی با زایچهٔ کیومرث، نخستین انسان در سنت زرتشتی، دارد. در کیهان‌شناسی بندهشن، زندگی مادی کیومرث نیز در آغاز هزارهٔ هفتم آغاز می‌شود و در زایچهٔ او مشتری و کیوان در جایگاه‌های فرازمندی خود قرار دارند.[۱]

رافائلی این شباهت را با سنتی در اختربینی هند مرتبط می‌داند که بر پایهٔ آن در زایچهٔ انسان‌های استثنایی و بزرگ، همهٔ اختران در جایگاه شرف خود قرار می‌گیرند. این آموزه در متون سانسکریت از جمله یاونجاتکه ثبت شده است. احتمال داده شده است که این الگو پس از ورود به ایران نخست دربارهٔ کیومرث به کار رفته و سپس به زایچهٔ جهان تعمیم داده شده باشد.[۱]

این ویژگی زایچهٔ ایرانی را از برخی نمونه‌های هلنیستیِ «زایچهٔ جهان» متمایز می‌کند. در سنت یونانی و لاتین نیز زایچه‌ای برای آغاز جهان شناخته می‌شد، اما در آن اختران معمولاً در برج‌های خداوندی خود قرار داشتند، نه در جایگاه‌های فرازمندی. از این دیدگاه، زایچهٔ کیهان بندهشن حاصل آمیزش چند سنت اختربینی، به‌ویژه سنت‌های ایرانی، هلنیستی و هندی دانسته شده است.[۱]

جایگاه در کیهان‌شناسی زرتشتی

در بندهشن، آرایش اختری آغاز جهان بخشی از روایت نبرد میان آفرینش اهورامزدا و نیروهای اهریمنی است. در بخش‌های اختربینی این اثر، اختران سرگردان در برابر ستارگان ثابت و فرماندهان آسمانی قرار می‌گیرند. مشتری در برابر هفت‌اورنگ، زهره در برابر سَدویس، بهرام در برابر وَنَند، عطارد در برابر تیشتر و کیوان در برابر ستارهٔ قطبی قرار داده شده‌اند؛ خورشید و ماه نیز با همتایان تاریک خود مقابله می‌کنند.[۳]

قرار گرفتن بیشتر اختران در شرف، با وجود نقش منفی‌ای که برای سیارات در بخش‌هایی از کیهان‌شناسی زرتشتی در نظر گرفته شده، از ویژگی‌های قابل توجه این روایت است. مک‌کنزی این بخش‌های بندهشن را نمونه‌ای از درآمیختگی آموزه‌های سنتی زرتشتی با دانش اختربینیِ واردشده به ایران می‌داند.[۳]

نمودارهای نسخه‌های خطی

نمودار زایچهٔ جهان در چند نسخهٔ مهم از بندهشن ایرانی حفظ شده است؛ از جمله نسخه‌های موسوم به «تی‌دی۱»، «تی‌دی۲» و «دی‌اچ». انریکو رافائلی پژوهشی مستقل را به بررسی و مقایسهٔ این نمودارها اختصاص داده است.[۷] این نمودارها زایچه را به شیوه‌ای چهارگوش و متشکل از خانه‌های پیرامون یک بخش مرکزی نشان می‌دهند.[۷]

میان نمودارهای نسخه‌های خطی و متن بندهشن اختلاف‌هایی وجود دارد. برای نمونه، ناهید در برخی نمودارها حذف شده و جایگاه عطارد نیز یکسان نیست: متن آن را در حوت قرار می‌دهد، حال آنکه در یکی از نسخه‌ها عطارد در سنبله و در نسخه‌ای دیگر در دلو آمده است. سر یا دم گوزهر نیز در بعضی نسخه‌ها حذف یا جابه‌جا شده است.[۳] از این رو نمودارهای بازسازی‌شدهٔ جدید را نباید بازنمایی کاملاً قطعیِ نسخهٔ اصلی زایچه دانست.

تأثیر و انتقال

الگوی ایرانی زایچهٔ جهان در دوره‌های بعد نیز ادامه یافت. صورت‌هایی نزدیک به آن در برخی متون زرتشتی فارسی نو و سپس در آثار اختربینی دورهٔ اسلامی دیده می‌شود. گزارش‌هایی از این آرایش به ابومعشر بلخی، حمزه اصفهانی و برخی آثار فارسی و عربی دیگر راه یافت و از راه ترجمه‌های عربی در سنت‌های بیزانسی و سپس اروپایی نیز شناخته شد.[۱]

به این ترتیب، زایچهٔ جهان نه‌تنها نمونه‌ای مهم از اختربینی در ادبیات پهلوی، بلکه شاهدی برای انتقال متقابل دانش اختربینی میان ایران، جهان هلنیستی، هند و جهان اسلام به‌شمار می‌رود.[۱]

منابع

  • فرنبغ دادگی (۱۳۹۵). بندهش. گزارش مهرداد بهار. تهران: توس.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • MacKenzie, D. N. (1964). "Zoroastrian Astrology in the Bundahišn". Bulletin of the School of Oriental and African Studies (in English). 27 (3): 511–529. JSTOR 611388.
  • Raffaelli, Enrico G. (1999). "The Diagrams of the Zāyč ī gēhān". East and West (in English). 49 (1–4): 285–291. JSTOR 29757432.
  • Raffaelli, Enrico G.، «ZĀYČA»، Encyclopaedia Iranica.
  • Raffaelli, Enrico G.، L’oroscopo del mondo: Il tema di nascita del mondo e del primo uomo secondo l’astrologia zoroastriana، میلان، ۲۰۰۱.
  • سرحدی، عاطفه، «واژه‌نامه نجومی و تنجیمی بندهشن»، پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه شیراز، ۱۳۹۳.

جستارهای وابسته

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Raffaelli, Enrico G. (2000). "ZĀYČA". Encyclopaedia Iranica (in English).
  2. ↑ عاطفه سرحدی، «واژه‌نامه نجومی و تنجیمی بندهشن»، پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز، ۱۳۹۳.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 MacKenzie, D. N. (1964). "Zoroastrian Astrology in the Bundahišn". Bulletin of the School of Oriental and African Studies (in English). 27 (3): 511–529. JSTOR 611388.
  4. ↑ Panaino، Antonio (۲۰۱۶). «Planets». Encyclopaedia Iranica.{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  5. ↑ Maternus، Julius Firmicus. «III.۱». Mathesis.
  6. ↑ Panaino, Antonio. "PLANETS". Encyclopaedia Iranica (in English).
  7. 1 2 Raffaelli, Enrico G. (1999). "The Diagrams of the Zāyč ī gēhān". East and West (in English). 49 (1–4): 285–291. JSTOR 29757432.
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.