شانی (ایزد)

برای دیگر کاربردها، شانی را ببینید.
شانی
عضوی از ناواگراها
تندیس شانی در اودوپی، کرناتکه
نام‌های دیگرشانایش‌چره، چایاسوتا، پینگالا، کوکان، کاکادواجا، کونااستها، بابرو، رائودرا، رائودرانتاکا، شانش‌چارام، سائوری، ماندا، کریشنا، پیپلایش‌رایا، راوی‌پوترام، آنتاک
دیواناگریशनि
وابستگیناواگراها
اقامتگاهشانی‌لوکا
سیارهکیوان
مانترا"Om Kakadhvajaya
Vidmahe
Khadga Hastaya
Dhimahi
Tanno Mandah Prachodayat"[۱] و
"Om Sham Shanaishchara Namah"[۲]
سلاحعصا، نیزه سه‌شاخ، تبر
شجرهجامی/پیپال/شامی/ کهور
روزشنبه
رنگآبی، سیاه[۳]
شمارههشت (۸)، ۱۷ و ۲۶
مرکوبگاومیش، شیر، گوزن، خر، اسب، سگ (در میان جانوران)
کلاغ و کرکس (در میان پرندگان)
متونبرهما وایوارتا پورانا، هاریوامسا
جنسیتمذکر
جشنواره‌هاشانی جایانتی
اطلاعات شخصی
والدین
خواهر و برادرتاپاتی، ساوارنی مانو، یما، یمی، اشوین‌ها، شرادهادوا مانو، روانتا، بهادرا، سوگریوا و لندهور
همسردختر چیتراراتها[۴]
همتایان
همتای یونانیکرونوس
همتای رومیساتورن
همتای نورسنیورد
همتای اتروسکیساتره

شانی (سانسکریت: शनि، IAST: Śani)، یا شانایش‌چره (سانسکریت: शनैश्चर، IAST: Śanaiścara)، تجسم ایزدیِ سیارهٔ زحل در هندوئیسم است[۵] و یکی از نه جرم آسمانی (ناواگراها) در اختربینی هندی به‌شمار می‌رود.[۶] شانی همچنین ایزدی مذکر در پوراناها است که در شمایل‌نگاری هندو با چهره و پوستی تیره، در حالی که شمشیری یا عصایی (دَندا) در دست دارد و بر پشت یک گاومیش یا گاهی بر یک کلاغ نشسته است تصویر می‌شود.[۶][۷] او ایزد کارما، زمان و مکافات عمل است و ثمرهٔ کارهای انسان را بر پایهٔ پندار، گفتار و کردارش به او بازمی‌گرداند. شانی با دخترِ گاندهاروا چیتراراتها ازدواج کرد؛ همسری که او را نفرین کرد تا نگاهش بر هر کس بیفتد دچار دشواری، رنج و ویرانی شود.[۸]

اختر

شانی به عنوان یک سیاره در متون نجومی هندو به زبان سانسکریت آمده است؛ از جمله در آریابهاتیا اثر آریابهاتا (سدهٔ پنجم میلادی)، رومَکه اثر لاته دوا و پنچه سیدهانتیکا اثر وراهامیهیرا (سدهٔ ششم میلادی)، خندک‌هادیکه اثر برهماگوپتا (سدهٔ هفتم میلادی) و شیشیادهی وریدیدا اثر لَلَه (سدهٔ هشتم میلادی)، که در آن‌ها با نام‌هایی چون آرا، کونا و کرودا نیز از آن یاد شده است.[۹][۱۰][۱۱][۱۲] این متون شانی را به عنوان یکی از کواکب معرفی کرده و ویژگی‌های حرکات مداری آن را برآورد می‌کنند.[۹] متون دیگری همچون سوریا سیدهانتا (متعلق به سده‌های پنجم تا دهم میلادی) فصل‌های مربوط به سیارات را به عنوان دانشی الهی و پیوسته با ایزدان بازگو کرده‌اند.[۹]

دست‌نویس‌های این متون دارای تفاوت‌های اندکی با یکدیگرند که نشان می‌دهد این آثار در گذر زمان مورد بازنگری قرار گرفته‌اند. این نسخه‌ها در مقادیر مربوط به دوره‌های گردش شانی، اوج مداری، فلک‌های تدویر، طول گره‌ها، میل مداری و دیگر متغیرها با هم اختلاف دارند.[۱۳] برای نمونه، در هر دو کتاب خندک‌هادیکه و سوریا سیدهانتا اثر وراها آمده است که شانی در هر ۴٬۳۲۰٬۰۰۰ سال زمینی، ۱۴۶٬۵۶۴ بار بر گرد محور خود می‌چرخد، فلک تدویر اوج آن ۶۰ درجه است و اوج (اوج خورشیدی) آن در سال ۴۹۹ میلادی در ۲۴۰ درجه قرار داشته است؛ در حالی که دست‌نویس دیگری از سوریا سیدهانتا شمار چرخش‌ها را به ۱۴۶٬۵۶۸ بار، نقطهٔ اوج را به ۲۳۶ درجه و ۳۷ ثانیه و فلک تدویر را به حدود ۴۹ درجه اصلاح کرده است.[۱۴]

دانشمندان هندو در هزارهٔ نخست میلادی مدت‌زمان گردش نجومی هر یک از کواکب از جمله شانی را با بررسی‌های نجومی تخمین زدند که نتایج آن اندکی با یکدیگر تفاوت داشت:[۱۵]

متون سانسکریت: گردش مداری شانی (زحل) چند روز به درازا می‌کشد؟
منبع زمان برآوردشده برای هر گردش نجومی[۱۵][۱۶]
سوریا سیدهانتا ۱۰٬۷۶۵ روز، ۱۸ ساعت، ۳۳ دقیقه، ۱۳/۶ ثانیه
سیدهانتا شیرومانی ۱۰٬۷۶۵ روز، ۱۹ ساعت، ۳۳ دقیقه، ۵۶/۵ ثانیه
بطلمیوس ۱۰٬۷۵۸ روز، ۱۷ ساعت، ۴۸ دقیقه، ۱۴/۹ ثانیه
محاسبات سدهٔ بیستم ۱۰٬۷۵۹ روز، ۵ ساعت، ۱۶ دقیقه، ۳۲/۲ ثانیه

شمایل‌نگاری

شانی اثر راجا راوی وارما
زیارتگاه کنار جاده‌ای شانی میان دارامشالا و چندی‌گر، ۲۰۱۰ میلادی

شانی با جامه‌ای به رنگ‌های آبی یا سیاه، چهره و پوستی تیره و سوار بر کرکس یا بر گردونه‌ای آهنی کشیده‌شده با هشت اسب تصویر می‌شود. او در دست‌هایش کمان، تیر، تبر و نیزه سه‌شاخ دارد. در متون رسمی، او همواره سوار بر کلاغی بزرگ یا کرکسی نشان داده می‌شود که در همه جا همراه اوست.[۱۷] در برخی متون هندو او سوار بر جانوران دیگری چون اسب، مار یا گاومیش نیز ترسیم شده است؛ در حالی که متون بودایی در شمال شرقی هند و نپال او را سوار بر سنگ‌پشت تصویر کرده‌اند.[۱۸]

بر پایهٔ کتاب برهما وایوارتا پورانا که در آن کریشنا می‌گوید «در میان کواکب من شانی هستم»، شانی تجسمی از کریشنا شمرده می‌شود. او را همچنین شانیسوار به معنای «خداوندگار زحل» می‌خوانند و وظیفهٔ رساندن پاداش و کیفر اعمال به انسان‌ها به او سپرده شده است؛ از این رو در میان ایزدان نجومی هندو بیش از همه مایهٔ بیم و هراس است. او اغلب ناشناخته‌ترین ایزد در مجمع‌الخدایین هندو به‌شمار می‌رود، زیرا باور بر این است که رنج و آشفتگی مداوم در زندگی پدید می‌آورد، هرچند با نیایش و عبادت از سخت‌گیری او کاسته می‌شود.[۱۹][۲۰]

در اختربینی ودایی، شانی (سیارهٔ زحل) آموزگار بزرگ انضباط، وظیفه و کارماست. او به جای آنکه صرفاً کیفر دهد، افراد را با تأخیر در کارها و تلاش‌های دشوار می‌آزماید تا تاب‌آوری آنان را پرورش دهد و به سوی کمال معنوی رهنمون سازد. کسانی که نفوذ نیرومندی از شانی در زایچه دارند، معمولاً برای پایداری، مسئولیت‌پذیری و هدف‌های بلندمدت ارزش فراوانی قائل هستند.[۲۱]

گاه‌شماری

شانی پایهٔ نام‌گذاری روز شانی‌وارا (یکی از هفت روز هفته در گاه‌شماری هندو) است.[۷] این روز برابر با شنبه (‏Saturday‏، برگرفته از نام ساتورن یا زحل) در سنت نام‌گذاری روزهای هفته در فرهنگ یونانی-رومی است.[۲۲][۲۳] شانی نحس‌ترین کوکب دانسته می‌شود که محدودیت‌ها و دشواری‌ها را به همراه می‌آورد.[۲۴]

شانی بخشی از سامانهٔ ناواگراها در منطقةالبروج هندو است. او کوکبی نحس شمرده شده و با پارسایی معنوی، توبه، انضباط و سخت‌کوشی پیوند دارد. نقش و جایگاه ناواگراها در گذر زمان و با تأثیرپذیری‌های گوناگون شکل گرفت. الوهیت بخشیدن به اجرام سیاره‌ای و اهمیت احکام نجومی آن‌ها از دورهٔ ودایی پدید آمد و در وداها ثبت شد. کهن‌ترین اثر مدون احکام نجوم در هند، کتاب ودانگا جیوتیشا است که گردآوری آن در سدهٔ چهاردهم پیش از میلاد آغاز گردید و احتمالاً بر پایهٔ دستاوردهای تمدن دره سند و تأثیرات بیرونی استوار بود.

سامانهٔ ناواگراها از آثار کهن احکام نجوم شکل گرفت. زحل و دیگر کواکب سبعه در حدود ۱۰۰۰ پیش از میلاد در آتارواودا یاد شده‌اند. این سامانه با دستاوردهای دانشمندان غرب آسیا، از جمله سنت‌های گاه‌شماری اوستایی نو و اختربینی هلنیستی، گسترش بیشتری یافت. کتاب یاواناجاتاکا (دانش یونانیان) به دست نویسنده‌ای از پادشاهی یونانی هند به نام «یاوانشوارا» («خداوندگار یونانیان») در دورهٔ حکومت پادشاه ساتراپ‌های باختری، رودردامان یکم، نگاشته شد. این اثر در سال ۱۲۰ میلادی نقش مهمی در تدوین معیارهای احکام نجوم در هند ایفا کرد. سامانهٔ ناواگراها در دوره شاکا و به دست مردمان شاکا (سکایی) به اوج خود رسید و دستاوردهای آنان پایهٔ گاه‌شماری ملی هند (گاه‌شماری شاکا) را بنیان نهاد.

گاه‌شماری هندو یک گاه‌شماری خورشیدی‌قمری است که چرخه‌های خورشیدی و قمری را ثبت می‌کند و همانند ناواگراها با مشارکت آثار گوناگون در گذر تاریخ تکامل یافته است.

سیارهٔ شانی بر هر دو برج فلکیِ جدی و دلو، یعنی دو برج از دوازده برج در اختربینی هندو، حاکمیت دارد.[۲۵] در باورهای سنتی آمده است اگر شانی بر برج طالع فرد حاکم باشد، شایسته است که انگشتری با نگین یاقوت کبود به دست کند.[۲۶]

جایگاه ایزدی

شانی در متون سده‌های میانه ایزدی است که نامبارک دانسته می‌شود و به سبب وارد ساختن سختی و زیان بر کسانی که سزاوار آن هستند، از او بیم دارند.[۲۷] او همچنین قادر است به افراد شایسته بر پایهٔ کارمای آنان برکت و پاداش بخشد. در ادبیات هندو، او عمدتاً به عنوان فرزند سوریا و چایا، و در برخی روایات فرزند بالاراما و رواتی معرفی شده است.[۶][۲۸] بر پایهٔ برخی متون، درخت انجیر مقدس (پیپال) جایگاه شانی است (هرچند متون دیگر این درخت را با واسودوا پیوند می‌دهند).[۲۹] او همچنین به عنوان آموزگاری بزرگ شناخته می‌شود که کارهای نیک را پاداش می‌دهد و کسانی را که در راه بدی، بی‌دینی و خیانت گام برمی‌دارند به مجازات می‌رساند.[۳۰] بر پایهٔ کتاب برهما وایوارتا پورانا، شانی از ارادتمندان پرشور پروردگار کریشنا بود و روزی در هنگام عبادت، به همسرش (دختر چیتراراتها) بی‌توجهی کرد؛ همسرش با خشم او را نفرین کرد تا نگاهش بر هر که بیفتد، بر او رنج و نگون‌بختی وارد آید.[۳۱]

برگردان مانترا

مانتراهای شانی در متون سنتی به خط سانسکریت و آوانگاری لاتین بدین صورت آمده است:[۳۲]

سانسکریت: ॐ काकध्वजाय विद्महे खड्ग हस्ताय धीमहि तन्नो मंदः प्रचोदयात् ।

آوانگاری: «‏Om kākadhvajāya vidmahe khaḍgahastāya dhīmahi tanno mandaḥ pracodayāt‏»

ترجمه: «ام، مرا بگذار بر آن‌که نشان کلاغ بر پرچم دارد مراقبه کنم؛ ای آن‌که شمشیری در دست داری، مرا دانشی برتر بخش، و بگذار شانایش‌چره اندیشه‌ام را روشن سازد.»

سانسکریت: ॐ नीलांजन समाभासं रविपुत्रं यमाग्रजम् छाया मार्तांड संभूतं त्वां नमामि शनीश्वरम् ।

آوانگاری: «‏Om nīlāñjana samābhāsaṁ raviputraṁ yamāgrajam chāyā mārtāṇḍa saṁbhūtaṁ tvāṁ namāmi śanaiścharam‏»

ترجمه: «ای خداوندگار، تو که همرنگ یاقوت کبودی و یاقوت کبود را دوست می‌داری، ای فرزند سوریا و برادر یما، ای زادهٔ سوریا و چایا، در برابر تو ای خداوندگار سیارهٔ زحل سر تعظیم فرود می‌آورم.»

روز نیایش

در روزهای شنبه، باور بر این است که نیایش شانی موجب دور ماندن از بدی‌ها و کاهش رنج‌های زندگی می‌شود؛ زیرا او به کسانی که بدون چشمداشت به بینوایان یاری می‌رسانند برکت می‌بخشد.[۳۳][۳۴]

تندیس شانی در معبد ناکسال بهاگواتی

آیین‌های نیایش شانی معمولاً برای مصون ماندن از اثرات نحس او به جا آورده می‌شود.[۳۵][۳۶]

معابد شانی در سراسر هند

تندیس شانی در معبد شانی شینگناپور
ورودی معبد شانی در جامو
تندیس شانی در شانی دهام، چار دهام، ورینداوان

معابد شانی در مناطق پرجمعیت هند، مانند شانی دهام در ورینداوان، و ایالت‌های مهاراشترا، مادیا پرادش، هاریانا، پودوچری، تامیل نادو، کرناتکه، بنگال غربی و آندرا پرادش جای دارند. زیارتگاه شانی شینگناپور در مهاراشترا از نامدارترین مکان‌های مقدس پیوسته با شانی است. این روستا در بخش نواسا در بخش احمدنگر و در ۳۵ کیلومتری شهر احمدنگر جای گرفته و به سبب معبد شانی شهرت یافته است.

همچنین زیارتگاهی ویژه برای شانی در درون معبد کاشی ویشوانات وجود دارد.

در جنوب هند، معابد نامدار شانی در تیرونالار، کوچانور و تیروکوکیکاول واقع شده‌اند.

گذشته از پرستشگاه‌های مستقل، نگاره‌ها و تندیس‌های شانی در انواع معابد شاخه‌های گوناگون هندوئیسم، به‌ویژه در معابد وابسته به شیواپرستی، دیده می‌شود. به عنوان نمونه‌ای استثنایی، معبد کودال آزهاگار ویشنو در مادورای زیارتگاه‌های ناواگراها از جمله شانی را در خود جای داده است. نیایش شانی به‌ویژه در روزهای شنبه در گذر سال‌ها رواج بیشتری یافته است.[۳۷]

برای مطالعهٔ بیشتر

  • Pingree, David (1973). "The Mesopotamian Origin of Early Indian Mathematical Astronomy". Journal for the History of Astronomy. 4 (1). SAGE: 1–12. Bibcode:1973JHA.....4....1P. doi:10.1177/002182867300400102. S2CID 125228353.
  • Pingree, David (1981). Jyotihśāstra: Astral and Mathematical Literature. Otto Harrassowitz. ISBN 978-3-447-02165-4.
  • Ohashi, Yukio (1999). Andersen, Johannes (ed.). Highlights of Astronomy, Volume 11B. Springer Science. ISBN 978-0-7923-5556-4.

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ شانی (ایزد) موجود است.

جستارهای وابسته

منابع

  1. ↑ ترجمه: «ام، مرا بگذار بر آن‌که نشان کلاغ بر پرچم دارد مراقبه کنم؛ ای آن‌که شمشیری در دست داری، مرا دانشی برتر بخش، و بگذار شانایش‌چره اندیشه‌ام را روشن سازد.» نگاه کنید به: "Gāyatri Mantras of Several Gods - Hindupedia, the Hindu Encyclopedia". Hindupedia.com. Retrieved 2022-08-11.
  2. ↑ "Shani Mantra". 27 June 2021.
  3. ↑ "Significance of Colors in Astrological Remedies". Archived from the original on 21 October 2019. Retrieved 10 June 2018.
  4. ↑ Martin-Dubost, Paul (1997). Gaṇeśa, the Enchanter of the Three Worlds (in English). Franco-Indian Research. ISBN 978-81-900184-3-2.
  5. ↑ "Planet Saturn (Shani) in Astrology". www.rudraksha-center.com. Retrieved 2021-01-14.
  6. 1 2 3 Dalal, Roshen (2010). Hinduism: An Alphabetical Guide. Penguin Books India. p. 373. ISBN 978-0-14-341421-6.
  7. 1 2 Lochtefeld, James G. (2002). The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z. The Rosen Publishing Group. pp. 608–609. ISBN 978-0-8239-3180-4.
  8. ↑ Martin-Dubost, Paul (1997). Gaṇeśa, the Enchanter of the Three Worlds (in English). Franco-Indian Research. ISBN 978-81-900184-3-2.
  9. 1 2 3 Burgess, Ebenezer (1989). Ganguly, P; Sengupta, P (eds.). Sûrya-Siddhânta: A Text-book of Hindu Astronomy. Motilal Banarsidass (Reprint), Original: Yale University Press, American Oriental Society. pp. vii–xi. ISBN 978-81-208-0612-2.
  10. ↑ Aryabhatta (1973). H. Kern (ed.). The Aryabhatiya (in Sanskrit and English). Brill Archive. pp. 6, 21.
  11. ↑ Chatterjee, Bina (1970). The Khandakhadyaka (an astronomical treatise) of Brahmagupta: with the commentary of Bhattotpala (in Sanskrit). Motilal Banarsidass. pp. 75–77, 40, 69. OCLC 463213346.
  12. ↑ Apte, Vaman Shivaram (1892). Revised and enlarged edition of Prin. V. S. Apte's The practical Sanskrit-English dictionary (in Sanskrit). pp. 351, 608, 618.
  13. ↑ Burgess, Ebenezer (1989). Ganguly, P; Sengupta, P (eds.). Sûrya-Siddhânta: A Text-book of Hindu Astronomy. Motilal Banarsidass (Reprint), Original: Yale University Press, American Oriental Society. pp. ix–xi. ISBN 978-81-208-0612-2.
  14. ↑ Burgess, Ebenezer (1989). Ganguly, P; Sengupta, P (eds.). Soorya-Siddhânta: A Text-book of Hindu Astronomy. Motilal Banarsidass (Edited and Reprinted), Original: Yale University Press, American Oriental Society. pp. ix–x. ISBN 978-81-208-0612-2.
  15. 1 2 Burgess, Ebenezer (1989). Ganguly, P; Sengupta, P (eds.). Soorya-Siddhânta: A Text-book of Hindu Astronomy. Motilal Banarsidass (Reprint), Original: Yale University Press, American Oriental Society. pp. 26–27. ISBN 978-81-208-0612-2.
  16. ↑ Williams, Matt (2017-04-17). "The Orbit of Saturn. How Long is a Year on Saturn?". Universe Today (in American English). Retrieved 2021-01-14.
  17. ↑ "Learn About the Hindu Deity Shani Dev and How Praying Wards Off Evil". Learn Religions (in English). Archived from the original on 31 مه 2025. Retrieved 2021-02-19.
  18. ↑ Gail, Adalbert (1980). "Planets and Pseudoplanets in Indian Literature and Art with Special Reference to Nepal". East and West. 30 (1/4): 145. ISSN 0012-8376. JSTOR 29756562.
  19. ↑ Mohan, Lavanya (2016-01-30). "Shani's law". The Hindu (in انگلیسی هند). ISSN 0971-751X. Retrieved 2021-03-07.
  20. ↑ "Shani Dev – Know Everything About him". MantraQuest.com. Archived from the original on 14 April 2021. Retrieved 2021-03-09.
  21. ↑ "Hindu God Shani Bhagwan (Shani Dev): History and Significance". Learnreligions.com. 11 July 2026. Archived from the original on 31 مه 2025. Retrieved 16 اوت 2026.
  22. ↑ Skeat, Walter W. (1993). The Concise Dictionary of English Etymology. Wordsworth. p. 415. ISBN 978-1-85326-311-8.
  23. ↑ T. F. Hoad (2008). "Saturday". The Concise Oxford Dictionary of English Etymology. Oxford University Press. p. 1329. ISBN 978-1-4395-0571-7.
  24. ↑ "Benefic And Malefic Planets For Each Ascendant". shrivinayakaastrology.com. Retrieved 2021-01-14.
  25. ↑ Backlund, Roya (4 November 2020). "Every Zodiac Sign Has A Ruling Planet & This Is Yours". Elite Daily (in English). Retrieved 2021-01-14.
  26. ↑ "Lucky Stone by Date of Birth - Times of India". The Times of India (in English). Retrieved 2021-01-04.
  27. ↑ Jordan, Michael (2014). Dictionary of Gods and Goddesses. Infobase Publishing. p. 283. ISBN 978-1-4381-0985-5.
  28. ↑ Dowson, John (2013). A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature. Routledge. p. 278. ISBN 978-1-136-39029-6.
  29. ↑ Haberman, David L. (2013). People Trees: Worship of Trees in Northern India. Oxford University Press. p. 106. ISBN 978-0-19-992916-0.
  30. ↑ Gupta, Sonam (5 April 2017). "Saturn and its Effects on Humans". The Times of India (in English). Retrieved 2021-01-14.
  31. ↑ Martin-Dubost, Paul (1997). Gaṇeśa, the Enchanter of the Three Worlds (in English). Franco-Indian Research. ISBN 978-81-900184-3-2.
  32. ↑ "Gāyatri Mantras of Several Gods - Hindupedia, the Hindu Encyclopedia". www.hindupedia.com. Retrieved 2021-02-15.
  33. ↑ "Shani Puja | Blessings of Shani Dev | Shani Dev Pooja Vidhi". www.pavitrajyotish.com. 10 February 2016. Retrieved 2021-02-10.
  34. ↑ "Here's how you can worship Lord Shani to keep your karma in check". www.timesnownews.com (in English). 9 May 2020. Retrieved 2021-02-10.
  35. ↑ "Method of worship of Lord Shani - Onlinepuja.com". onlinepuja.com. Retrieved 2021-02-10.
  36. ↑ "How To Do Shani Puja At Home - Times of India". The Times of India (in English). 15 May 2017. Retrieved 2021-02-10.
  37. ↑ "10 Most Important Shrines and Temples Of God Shanidev" (in American English). 3 February 2016. Archived from the original on 1 March 2021. Retrieved 2021-03-18.

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ شانی (ایزد) موجود است.

الگو:ناواگراها الگو:اختربینی هندی

This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.