عزالدین حسن‌اوغلو اسفراینی

عزالدین حسن اوغلو اسفراینی
زادهٔ
بام و صفی‌آباد، اسفراین خراسان، ایران
درگذشت۱۲۶۰ میلادی
راونیز، بام و صفی‌آباد
پیشهشاعر

شیخ عزالدین حسن اوغلو اسفراینی (ترکی: İzzeddin Hasanoğlu / İzzəddin Həsənoğlu) شاعر و صوفی ترک‌زبان سدهٔ هفتم هجری (سیزدهم میلادی) است.[۱] او را یکی از نخستین چهره‌های برجستهٔ ادبیات مکتوب به زبان ترکی خراسانی[۲][۳][۴] و سرایندهٔ نخستین غزل شناخته‌شده به این زبان می‌دانند.[۵]

از حسن‌اوغلو امروزه سه غزل ترکی، یک غزل فارسی و مثنوی ترکی بلندی به نام کتاب سیرت‌النّبی در دست است.[۶] در شعر فارسی تخلّص او «پورحسن» و در شعر ترکی تخلّص «حسن‌اوغلو» است.[۴][۷][۸][۹]

زندگی

حسن اوغلو از خانواده‌ای ترک‌تبار در اواخر قرن هفتم هجری (حدود دهه‌های پایانی سدهٔ ۱۳ میلادی) در منطقهٔ بام و صفی‌آباد اسفراین در خراسان زاده شد.[۱۰] نام پدرش حسن بود و همین امر در لقب و تخلص او بازتاب یافته است. او در دوران زندگی خود شهرت زیادی یافت و آوازه‌اش حتی تا آناتولی رسید. حسن اوغلو سرانجام حدود سال ۱۲۶۰ میلادی در زادگاهش درگذشت و در همان‌جا به خاک سپرده شد. در روزگار او، مقارن با حملات مغول و حکومت ایلخانی، شرایط اجتماعی آشفته و جنگ‌زده بود که موجب گرایش گسترده مردم به تصوف و ایمان مذهبی عمیق‌تر شد.[۱۱] با آن‌که از مهاجرت شیخ عزالدین از زادگاهش اسفراین هیچ اطلاعات مشخصی در دست نیست، دیوانِ اشعار او در آذربایجان و میان ترکان آناتولی شهرت داشته و آوازه‌اش تا آسیای صغیر و حتی مصر نیز رسیده است.[۱۲]

حسن اوغلو از مشایخ تصوف لقب «شیخ» داشت[۱۳]و او را از اولیا برشمرده‌اند.[۱۴] بنا بر تذکرهٔ دولتشاه سمرقندی، وی مرید شیخ جمال‌الدین احمد ذاکر بود. شیخ جمال‌الدین ذاکر از خلفای شیخ رضی‌الدین علی لالا غزنوی[۱۳][۱۵][۱۶] و به‌طور غیرمستقیم از پیروان طریقت شیخ نجم‌الدین کبری (در نهایت متصل به سلسلهٔ خواجه احمد یسوی) به‌شمار می‌رفت.[۱۰] بدین‌ترتیب حسن اوغلو در سلسلهٔ تصوف کبرویه و یسویه تربیت شد که در سدهٔ ۷ هجری در خراسان و فرارود نفوذ بسیاری داشت. دولتشاه تصریح کرده که حسن اوغلو «شاعری بود که دل به تصوف سپرده بود». این زمینهٔ عرفانی در جهان‌بینی و شعر او کاملاً منعکس است.[۱۰]

آثار و سبک شعری

حسن اوغلو دارای دیوان شعری به دو زبان ترکی خراسانی و فارسی بود که امروزه بخش اعظم آن از بین رفته است. از مجموعه اشعار او تنها چند قطعه محدود برجای مانده که شامل سه غزل به زبان ترکی و یک قطعه شعر به زبان فارسی و مثنوی ترکی سیرت‌النّبی است. پژوهشگران کلاسیک نظیر فؤاد کوپرولو نخستین بار وجود این اشعار دوزبانه را در تاریخ ادبیات آذربایجان طرح کردند.[۱۱] کوپرولو در ۱۹۲۱ و ۱۹۲۵ میلادی با انتشار مقالاتی دربارهٔ حسن‌اوغلو (از جمله «کهن‌ترین شاعر ترک‌خراسانی: حسن‌اوغلو» و «یادداشت‌هایی پیرامون ادبیات خراسانی: حسن‌اوغلو و حبیبی») او را به مجامع علمی معرفی نمود.

غزلی از عزالدین حسن‌اوغلو که معمولاً با نام «آپاردی کؤنلومو» شناخته می‌شود و پژوهشگرانِ معاصر آن را کهن‌ترین اثر شناخته‌شدهٔ ادبی به زبانِ ترکیِ آذربایجانی می‌دانند؛ این غزل از مجموعهٔ «کتاب گلستان بالترکی» است که سیفی سرایی آن را گردآوری کرده، در سال ۱۳۹۱ میلادی منتشر شده و نسخهٔ آن در کتابخانهٔ دانشگاه لایدن با کد «Or. 1553» نگهداری می‌شود.

غزل‌های ترکی

سه غزل زیر را به‌عنوان غزل‌های مسلم حسن‌اوغلو معرفی می‌کنند:

۱. غزل با مطلع «آپاردی کونلومو بیر خوش قمراوز جانفزا دلبر»

این غزل در پایان ترجمهٔ قپچاقیِ گلستان سعدی به قلم سیف سَرایی نقل شده است.[۱۱]فؤاد کوپریلی با همکاری خاورشناس هلندی، کْرامِرز، متن آن را شناسایی و منتشر کرد. حضور این غزل در پایان ترجمهٔ گلستان سیفی سرایی، که شاعر و ادیب قرن ۸ قمری از قوم قبچاق بود، نشان می‌دهد که شعر حسن اوغلو در گسترهٔ ادبی ماوراءالنهر تا مملوک‌های مصر شناخته شده و مورد توجه بوده است.[۱۷]

وزن آن هَزَج مثمّن سالم (مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن) است. ساختارهای پرسشی و گفت‌وگویی (مانند «کیم…؟») و تکنیک ردّالعجز علی‌الصدر نشان از پیوند نزدیک با سنّت کلاسیک شعر فارسی–عربی دارند، اما به زبان ترکی اجرا شده‌اند. پژوهش‌های آماری نشان داده‌اند که در این غزل حدود سه‌چهارم واژگان ترکی و حدود یک‌چهارم واژگان عربی–فارسی‌اند. مضمون غالب، عشق انسانی و فداکاری عاشق در راه معشوق، با تصویری از مرگ و دفن در کنار محبوب، و روییدن درختی از خاک اوست.[۳]

۲. غزل با مطلع «نئجه‌سن گل ائی اوزو آغیم منیم»

این غزل را باربارا فْلِمینگ در دیوانی منسوب به سلطان قانصوه غوری در مصر یافته و معرفی کرده است.[۱۸]

در تاریخ ادبیات ترکان خراسان بر سادگی زبان، نزدیکی به گفتار و اهمیت آن در مطالعهٔ پیوند زبان ادبی و زبان شفاهی سدهٔ سیزدهم تأکید شده است.

۳. غزل با مطلع «عجب بیلسم منی شیدا قیلان کیم»

این غزل در مجموعه‌النّظائر و جامع‌النّظائر ضبط شده و در پژوهش‌های بعدی به حسن‌اوغلو نسبت داده شده است. ساختار غزل بر ردیف «کیم» استوار است و به پرسش‌های الهیاتی-فلسفی دربارهٔ آفرینش، ایمان و تقدیر می‌پردازد.[۱۹]

بر اساس تحلیل واژگانیِ سلمان سلیمانوف، این سه غزل به‌طور کلی در وزن هَزَج و به زبان تُرکی خراسانی سروده شده‌اند و در آن‌ها، واژگان عربی-فارسی در اقلیت نسبت به واژگان بومی ترکی قرار دارند.[۳]

غزل فارسی

تاریخ ادبیات آذربایجان و تذکره‌ها از یک غزل فارسی با ردیف «چه کنم» منسوب به پورحسن یاد می‌کنند. این غزل در سبک غزل عراقی، با موضوع عشق و هجران، سروده شده است.[۱۳]

کتاب سیرت‌النّبی

بزرگ‌ترین اثر منسوب به حسن‌اوغلو مثنوی‌ای است به نام «کتاب سیرت‌النّبی / Kitab-ı Siretü’n Nebî». دست‌نویس این اثر، در ۳۶۷ برگ و شامل حدود ۱۲٬۳۹۰ بیت است. این نسخه در سال ۲۰۰۹ میلادی از یک مجموعه‌دار خصوصی در فنلاند خریداری شد و به کتابخانهٔ انجمن زبان ترکی (Türk Dil Kurumu) در آنکارا انتقال یافت و با شمارهٔ نسخهٔ خطی «۷۶۶ / ۱۵–۲۵۵۴» ثبت شد.[۱۷][۲۰]

این مثنوی در سال ۱۲۱۷ق (۱۸۰۲م) در استانبول به قلم کاتبی به نام حسن شکری تبردارانی سرای عتیق استنساخ شده است. موضوع اثر، بر اساس گزارش آلتایلی و مقاله‌های او، زندگی پیامبر اسلام (ص)، مبارزات او و برخی از جنگ‌های امام علی (ع) است. منبع اصلی روایت، به‌گفتهٔ خود شاعر، سیره‌ای منسوب به ابوالحسن احمد بن عبدالله البکری القصاصی است.[۱۱]

آلتایلی و دیگر پژوهشگران ترکیه بر این نکته تأکید کرده‌اند که این مثنوی، از نظر زمانی، پیش از سیرهٔ منظوم مصطفی ضریر ارزرومی نوشته شده و از این رو می‌توان آن را نخستین اثر سیره به زبان ترکی دانست.[۱۷]

این مثنوی در سال ۲۰۲۳ با تصحیح علمی و مقدمهٔ مفصل سیف‌الدین آلتایلی، در انتشارات آلتین اردو (Altınordu) منتشر شد و در ترکیه با عنوان «Türk Dünyası’nın İlk Siyeri: Kitab-ı Siretü’n-Nebi» معرفی گردید.[۲۱][۲۲]

تأثیر بر دیگر شعرا

اثرگذاری شعر حسن‌اوغلو بر شاعران ترک‌زبان از دو نشانه روشن می‌شود: یکی این‌که احمد داعی (متوفی ۸۲۰)، از شاعران وابسته به سلیمان چلبی، پسر ایلدرم بایزید(۷۵۵–۸۰۵)، برای غزل ترکی حسن اوغلو نظیره سروده است؛ و دیگر، شباهتی که میان همان غزل و سروده‌های سیف سرایی، شاعر مملوکان، دیده می‌شود.[۴]

مزار و بازسازی معاصر

تصویر عزالدین حسن‌اوغلو در پنجرهٔ ساختمان موزهٔ ادبیات نظامی، باکو، جمهوری آذربایجان

مقبره‌ای در نزدیکی شهر صفی‌آباد از توابع اسفراین (استان خراسان شمالی)، در سنت محلی به عنوان مزار شیخ عزالدین حسن‌اوغلو اسفراینی شناخته می‌شود. این مزار در حدود دو کیلومتری صفی‌آباد در مسیر صفی‌آباد-بام قرار دارد و سال‌ها به‌صورت بنایی ساده و نیمه‌مخروبه باقی مانده بود.

در سال ۱۴۰۱ش / ۲۰۲۲م، گروهی از فعالان فرهنگی بام و صفی‌آباد با همکاری شورای شهر و شهرداری، هزینهٔ طراحی و نصب سنگ مزار جدید و مرمت آرامگاه را تأمین کردند؛ سنگ مزار توسط طراحان و استادکاران اصفهانی ساخته شد و زیر نظر میراث فرهنگی نصب گردید.[۲۳]

مدیرکل میراث فرهنگی خراسان شمالی در گفت‌وگو با ایسنا و رسانه‌های محلی، این مقبره را مدفن «شاعر بزرگ قرن هفتم، شیخ عزالدین حسن‌اوغلو اسفراینی» معرفی کرده و از اتمام عملیات مرمت خبر داده است.[۲۴]

در بهمن ۱۴۰۱ (فوریه ۲۰۲۳)، افراد ناشناسی بخش‌هایی از کاشی‌کاری‌های مقبره را شکسته و مزار را تخریب کردند. این حادثه بازتاب منفی در محافل فرهنگی داشت و پژوهشگران آن را رفتاری ناشایست از روی تعصبات قومی دانستند.[۲۵][۲۶]

نمونه‌ای از شعر حسن اوغلو

من اؤلسم سن بت شونگول، صوراحی ائیلمه قولقولنه قولقول، قولقولی باده، نه باده، باده یی احمر
باشیمدان گئتمه دی هرگیز سنین له ایچدیگیم بادهنه باده، باده یی مستی، نه مستی، مستی یی ساغر

پیوند به بیرون

غزلیات عزالدین حسن اوغلو

منابع

  1. ↑ «AZERBAIJAN x. Azeri Turkish Literature». Encyclopaedia Iranica (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۱۲-۱۷.
  2. ↑ Jafarov, Nizami (2024-10-30). "Azerbaijani Philology: Formation and Evolution". Geschichte der Philologien (به آلمانی) (65/66): 20–29. doi:10.46500/83535693-003. ISSN 1613-0758.
  3. 1 2 3 Suleymanov, Salman (2024-09-02). "Arabic Lexicon in the Language of the 13th Century Azerbaijani Poet Izaddin Hasanoghlu". "Eastern Studies" scientific-theoretical journal (به انگلیسی). 6 (1 (9)). ISSN 2957-6423.
  4. 1 2 3 حفظی توفیق، احسان حمامی‌زاده و یوجل حسن عالی، تورک ادبیاتی نمونه‌لری، استانبول 1926
  5. ↑ «The Literature of the Middle Ages - Azerbaijan.az». azerbaijan.az. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۱۲-۱۷.
  6. ↑ Altaylı, Seyfettin (2023-03-22). "İZZEDDİN HASANOĞLU'NUN "KİTAB-I SİRETÜ'N NEBİ" MESNEVİSİNDE HZ. ALİ CENKNAMELERİNİN İZLERİ". Karadeniz Araştırmaları (به ترکی استانبولی). 20 (77): 237–258. doi:10.56694/karadearas.1267678. ISSN 2536-5126.
  7. ↑ شمس‌الدین سامی، قاموس الاعلام، چاپ مهران، استانبول 13061316/ 1889 1898
  8. ↑ لطفعلی‌بن آقاخان آذربیگدلی، آتشکدة آذر، چاپ جعفر شهیدی، چاپ افست تهران 1337 ش‌
  9. ↑ علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، نسخة عکسی موجود در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران‌
  10. 1 2 3 Altaylı, Seyfettin (2021-03-21). "MİTOLOJİDEN İZZEDDİN HASANOĞLU'NA GÖK ARKETİPİ". Milli Folklor (به ترکی استانبولی). 17 (129): 72–89. ISSN 1300-3984.
  11. 1 2 3 4 Altaylı, Seyfettin (2023-12-28). "İzzǝddin Hǝsǝnoğlunun ictimai-siyasi vә әdәbi mühiti". Müqayisəli Ədəbiyyatşünaslıq (به ترکی آذربایجانی) (2): 86–94. ISSN 2663-4414.
  12. ↑ محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذّریعة الی تصانیف الشیعة، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت 1403/1983
  13. 1 2 3 سمرقندی، دولتشاه (۸۹۲). تذکره الشعرا دولتشاه سمرقندی. به کوشش ادوارد براون. ص. ۶۲۱. شابک ۹۷۸-۹۶۴۳۳۱۲۰۲۲.
  14. ↑ بندربن داس خوشگو، سفینة خوشگو، نسخة عکسی از روی نسخة خطی کتابخانة موزة بریتانیا، ش 4672 or
  15. ↑ آفتاب رای لکهنوی، تذکرة ریاض العارفین، چاپ حسام‌الدین راشدی، اسلام‌آباد 13551361 ش‌
  16. ↑ محمدمظفر حسین‌بن محمد یوسفعلی صبا، تذکرة روز روشن، چاپ محمدحسین رکن‌زادة آدمیت، تهران 1343 ش‌
  17. 1 2 3 Altaylı, Seyfettin (2023-03-22). "İZZEDDİN HASANOĞLU'NUN "KİTAB-I SİRETÜ'N NEBİ" MESNEVİSİNDE HZ. ALİ CENKNAMELERİNİN İZLERİ". Karadeniz Araştırmaları (به ترکی استانبولی). 20 (77): 237–258. doi:10.56694/karadearas.1267678. ISSN 2536-5126.
  18. ↑ Flemming, Barbara (17 Oct 2017). Essays on Turkish Literature and History (به انگلیسی). Brill. {{cite book}}: Unknown parameter |عنوان کتاب= ignored (help)
  19. ↑ Altaylı, Seyfettin (2023-07-27). "İZZƏDDİN HƏSƏNOĞLU YARADICILIĞINDA ATƏŞ, GÜNƏŞ VƏ AY MOTİVLƏRİ". Müqayisəli Ədəbiyyatşünaslıq (به ترکی آذربایجانی) (1): 50–56. doi:10.59849/2663-4414.2023.1.50. ISSN 2663-4414.
  20. ↑ Altaylı, Seyfettin (2021-06-15). "SÎRET ESERLERİNE GAZELİN GİRİŞİ VE HASANOĞLU'NUN KİTĀB-I SÎRETÜ'N-NEBÎ ESERİNDEKİ GAZELLER". Karadeniz Araştırmaları (به ترکی استانبولی). 18 (70): 353–371. ISSN 2536-5126.
  21. ↑ https://www.amazon.ca/Türk-Dünyasının-Siyeri-Kitab-ı-Siretün-Nebi/dp/6258248225
  22. ↑ Altaylı, Seyfettin (2023). Türk Dünyası'nın İlk Siyeri Kitab-ı Siretü'n-Nebi [Türk Dünyası'nın İlk Siyeri Kitab-ı Siretü'n-Nebi] (به ترکی). p. 934.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (link)
  23. ↑ «مقبره شیخ «حسن اوغلو» در صفی‌آباد مرمت شد». خبرگزاری ایلنا. ۲۰۲۲-۱۲-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۱۲-۱۷.
  24. ↑ «مرمت مقبره شیخ حسن اوغلو در صفی‌آباد اسفراین به اتمام رسید». ایسنا. ۲۰۲۲-۱۲-۳۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۱۲-۱۷.
  25. ↑ "İranda İzzəddin Həsənoğlunun məzarı dağıdıldı — Fotolar". Qafqazinfo (به ترکی آذربایجانی). 2023-02-05. Retrieved 2025-12-17.
  26. ↑ Bakupost.az. "Həsənoğlunun məzarının dağıdılması İranın iyrənc simasını göstərir - Azərbaycanlı alim" (به ترکی آذربایجانی). Retrieved 2025-12-17.
This article is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.