مقارنه
مُقارنه یا همنشینی در ستاره‌شناسی به هم‌راستا قرار گرفتن دو یا چند جرم سماوی با همدیگر از منظر زمین می‌گویند به گونه‌ای که در آسمان در کنار هم دیده شوند.
مقارنه در ستاره‌شناسی آماتوری و ستاره‌بینی به نزدیکی ظاهری دو جرم از سیارات و ماه و خورشید و ستاره با هم اشاره دارد. (مقارنه شامل: دو سیاره - سیاره با ماه - سیاره با ستاره - ماه با ستاره - ماه با خورشید - سیاره با خورشید - ستاره با خورشید)
مقارنهٔ سیارات یا ماه با خورشید (مقارنه با خورشید) مقارنه داخلی یا خارجی است. چنانچه خورشید از اجرام مقارنه نباشد مقارنه سیاره‌ای (دو سیاره) یا ماه و سیاره دیگر یا اجرام سیار با ثوابت خواهد بود؛ و به صورت ترکیبی مقارنه بیش از سه جرم سماوی نیز ممکن است که به آن اجتماع می‌گویند. در حقیقت یک سوی مقارنه همواره ناظر زمینی است. مقارنهٔ ماه با اجرام غیر خورشید را اختفا می‌گویند.
مقارنه بر اساس هم‌راستایی بُعد (نصف‌النهار) سماوی یا طول سماوی دو جرم محاسبه می‌شود. نزدیکترین حالت دو جرم در صورت هم‌راستایی طول سماوی رخ می‌دهد.
مقارنه‌های علیا و سفلی با خورشید
وضعیتی که در آن یک سیاره از دید ناظر زمینی درست در پشت خورشید قرار گیرد، مقارنهٔ خارجی (علیا) نام دارد. چنانچه خورشید در میانه قرار گیرد مقارنهٔ خارجی گویند که برای همه سیارات بجز ماه مفروض است. دو سیارهٔ درونی (عطارد یا زهره) وقتی مابین خورشید و زمین قرار گیرند در وضعیت مقارنه داخلی هستند.
وضعیتی که در آن یک سیارهٔ درونی مانند عطارد یا زهره از دید ناظر زمینی درست در بین خورشید و زمین قرار گیرد مقارنهٔ داخلی (سفلی) نام دارد. چنانچه یکی از اجرام خورشید باشد و جرم دوم در میانه قرار گیرد مقارنه داخلی گویند که فقط برای سیارات درونی و ماه امکان‌پذیر است. مقارنه ماه و خورشید از ناظر زمینی همواره مقارنه داخلی است.
مقارنه داخلی یکی از شرایط احتمال پدیده گرفت خورشید اعم از گذر سیاره (زهره یا عطارد) یا خورشیدگرفتگی توسط ماه می‌باشد.
نماد مقارنه در یونیکد ☌ (x260c) و به صورت دستی به صورت 
است.
مقارنه‌های اخیر
بعضی مقارنه‌های مهم اخیر (سال ۱۴۰۲):
- مقارنه‌ها :
- ۳۱ خرداد - اجتماع سیاره مریخ، هلال ماه و سیاره زهره
- ۱۹ تیر - مقارنه ۰٫۶ درجه‌ای سیاره مریخ با قلب العقرب در شامگاه
- ۲۷ تیر - مقارنه ۰٫۶ درجه‌ای سیارک وستا با ستاره دبران در بامداد
- ۲۹ تیر - مقارنه کم‌نظیر ماه، سیاره زهره، سیاره مریخ، سیاره عطارد و ستاره قلب‌الاسد (شامگاه)
- ۶ مرداد - مقارنه ۰٫۴ درجه‌ای کره ماه و ستاره قلب‌العقرب
- ۶ مرداد - مقارنه ۰٫۵ درجه‌ای سیاره عطارد و ستاره قلب‌الاسد
- ۶ مرداد - مقارنه سیارات عطارد، زهره، مریخ و ستاره قلب الاسد
- ۲۷ مرداد - مقارنه هلال ماه با سیارات عطارد و مریخ (شامگاه)
- ۹ شهریور - مقارنه ماه کامل و سیاره زحل
اجتماع و استقبال
اجتماع: در اصطلاح نجوم، مقارنهٔ ماه و خورشید است؛ یعنی هنگامی که آن دو در یک موضع از دایرةالبروج گرد می‌آیند. در لغت‌نامه دهخدا از آن با تعبیرهای «مقارنهٔ ماه با آفتاب»، «قران شمس با قمر» و، به نقل از التفهیم، «گرد آمدن آفتاب و ماهتاب» یاد شده است. اجتماع در دوره‌ای روی می‌دهد که ماه زیر شعاع خورشید و ناپیداست؛ این دوره «سرار» یا محاق نامیده می‌شود.[۱]
استقبال: نام ویژهٔ مقابلهٔ خورشید و ماه است؛ یعنی هنگامی که ماه در سوی مقابل خورشید قرار می‌گیرد و به حالت بدر یا ماهِ تمام می‌رسد. در لغت‌نامه دهخدا، به نقل از التفهیم، آمده است که «پُری ماه را استقبال خوانند بی‌صفت»؛ بنابراین «استقبال» در کاربرد نجومی، به‌ویژه برای مقابلهٔ خورشید و ماه به کار می‌رود.[۲]
امتلاء: اصطلاحی دیگر برای مقابلهٔ خورشید و ماه و بدر شدن ماه است و از این رو با «استقبال» هم‌معنا به کار رفته است. لغت‌نامه دهخدا آن را در اصطلاح نجومی «مقابلهٔ خورشید و ماه» تعریف می‌کند و برای آن «استقبال»، «بدر شدن ماه» و «پرماهی» را نیز آورده است.[۳]
مجاسده
مُجاسده (گره‌پیوستی، تن‌پیوستی) اصطلاحی در اختربینی برای مقارنهٔ ماه یا یکی از اختران با گره‌های ماه، یعنی رأس و ذنب، است. در برخی منابع سنتی، مقارنه با «کید» نیز مجاسده خوانده شده است. لغت‌نامه دهخدا به نقل از کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم مجاسده را نزد منجمان «مقارنهٔ ستاره با عقدهٔ قمر» تعریف می‌کند و می‌افزاید که این اصطلاح گاه در معنای گسترده‌تر برای مطلق مقارنه نیز به کار رفته است.[۴]»
«مجاسده» در احکام نجوم، به زبان ساده یعنی «همنشینی یا مقارنهٔ یک اختر با گره‌های ماه»؛ یعنی هنگامی که ماه یا یکی از اختران به درجه‌ای برسد که «رأس» یا «ذنب» ماه در آن قرار دارد. این دو همان دو گرهٔ مدار ماه‌اند؛ یعنی دو نقطه‌ای که مسیر ماه، دایرةالبروج را قطع می‌کند. در اصطلاح سنتی، گرهٔ بالارونده را «رأس» و گرهٔ پایین‌رونده را «ذنب» می‌نامیدند. بنابراین اگر مثلاً بهرام دقیقاً به درجهٔ رأس ماه برسد، در زبان احکام نجوم می‌توان گفت بهرام با رأس «مجاسده» کرده است. همین تعبیر دربارهٔ ماه یا دیگر اختران نیز به کار می‌رفته است. منابع مربوط به تقویم‌ها و احکام نجوم نیز «رسیدن قمر به رأس یا ذنب یا کید» را در شمار حالت‌های ویژهٔ ماه ذکر می‌کنند.
«کید» اندکی پیچیده‌تر است. در احکام نجوم ایرانی و اسلامی، کید نام یک نقطه یا «اختر» فرضی و نادیدنی با سرشت نحس بوده که جای آن را از راه محاسبه تعیین می‌کردند. دهخدا آن را صریحاً «نجم نحسی در آسمان که دیده نشود و برای او حساب معلومی است» تعریف کرده و افزوده که نام آن با «کیت» هندی ارتباط داشته است. از این رو، هنگامی که منابع قدیمی می‌گویند «مجاسدهٔ قمر با رأس و ذنب و کید»، نباید کید را الزاماً سومین گرهٔ ماه تصور کرد؛ بلکه در دستگاه احکام نجوم یک عامل محاسباتی مستقل بوده است.
کلیات اصطلاحات
| ردهٔ اختران | حالت | اصطلاح ویژه | مترادف | فاصلهٔ زاویه‌ای | توضیح |
|---|---|---|---|---|---|
| سرگردانان | همنشینی | مقارنه | قران | ۰° | - |
| روبه‌رویی | مقابله | - | ۱۸۰° | - | |
| همنشینی سرگردانان با گره‌ها | مجاسده | - | ۰° یا نزدیکی به گره | منظور از گره‌ها، گره‌های مداری ماه است، یعنی رأس یا ذنب | |
| تابندگان | همنشینی خورشید و ماه | اجتماع | - | ۰° | واژه عمومی مقارنه هم می‌تواند برای این حالت به کار برود |
| روبه‌رویی خورشید و ماه | استقبال | امتلاء، پُرماهی | ۱۸۰° | امتلاء در لغت یعنی پُری، اصطلاح عمومی مقابله هم می‌تواند برای این حالت به کار برود | |
| همنشینی ماه با گره‌ها | مجاسده | - | ۰° یا نزدیکی به گره | مُجاسده در لغت به معنی هم‌تنی است |
جستارهای وابسته
منابع
پیوند به بیرون
- اخترشناسی رصدی
- اختربینی
- مکانیک سماوی