آلتیپلانو
آلتیپلانو (اسپانیایی: Altiplano) که به نام‌های فلات آند و فلات بولیوی نیز شناخته می‌شود، عریض‌ترین بخش کوه‌های آند است که در غرب میانه آمریکای جنوبی قرار دارد. آلتیپلانو در زبان اسپانیایی به معنای «دشت مرتفع» است و پهناورترین فلات دنیا پس از فلات تبت به شمار می‌رود و گرچه بخش عمده آن در کشور بولیوی قرار دارد ولی بخش‌های شمالی آن در پرو و بخش‌های جنوبی آن در شیلی و آرژانتین نیز گسترده شده‌است.
چندین شهر از این کشورها در آلتیپلانو واقع شده‌اند که ال آلتو، لاپاز، اورورو و پونو از جمله آن‌ها هستند. بخش شمال شرقی آلتیپلانو از بخش‌های جنوب غربی آن مرطوب‌تر است. در بخش‌های جنوب غربی به دلیل خشکی هوا چندین کویر و نمکزار بزرگ پدید آمده‌است. دریاچه تیتیکاکا در مرز بولیوی و پرو، بزرگ‌ترین دریاچه آمریکای جنوبی است. دریاچه پوپو در بولیوی نیز در جنوب آن قرار داشت که در دسامبر ۲۰۱۵ خشک شد و مشخص نیست که این دریاچه که دومین دریاچه بولیوی است، قابل احیا باشد.
پیش از کشف قاره آمریکا توسط کریستف کلمب، در آلتیپلانو چندین تمدن مانند شیریپا، تیاهواناکو و امپراتوری اینکا وجود داشته‌است. این منطقه در قرن ۱۶ میلادی مستعمره دولت اسپانیا شد.
فعالیت‌های اقتصادی عمده در آلتیپلانو شامل معدن‌کاری، پرورش لاما و شترچه و بخش خدمات در شهرها و همچنین گردشگری بین‌المللی ست.
جغرافیا
آلتیپلانو منطقه‌ای با زهکشی داخلی (درون‌ریز) است که در بخش مرکزی آند قرار گرفته و بخش‌هایی از شمال شیلی، غرب بولیوی، جنوب پرو و شمال غربی آرژانتین را اشغال کرده است. ارتفاع آن به‌طور میانگین حدود ۳۷۵۰ متر (۱۲۳۰۰ پا) است[۱] که اندکی کمتر از فلات تبت است. برخلاف شرایط تبت، آلتیپلانو تحت سلطه آتشفشان‌های عظیم فعال منطقه آتشفشانی مرکزی در غرب است، مانند آمپاتو (۶۲۸۸ متر)، توتوپاکا (۵۸۱۶ متر)، پاریناکوتا (۶۳۴۸ متر)، گوالاتیری (۶۰۷۱ متر)، پاروما (۵۷۲۸ متر)، اوتورونکو (۶۰۰۸ متر) و لیکانکابور (۵۹۱۶ متر)، و کوردیلرا رئال در شمال شرقی با قلل ایلامپو (۶۳۶۸ متر)، هوآینا پوتوسی (۶۰۸۸ متر)، جانکو اوما (۶۴۲۷ متر) و ایلی‌مانی (۶۴۳۸ متر).[۲] بیابان آتاکاما، یکی از خشک‌ترین مناطق روی زمین، در جنوب غربی آلتیپلانو قرار دارد؛ در شرق آن جنگل‌های بارانی آمازون مرطوب واقع شده است.
آلتیپلانو به دلیل هوای کم‌اکسیژنی ناشی از ارتفاع بسیار زیاد مشهور است. جوامع مستقر در آلتیپلانو شامل کولا، اوروس، کچوا و آیمارا هستند.
زمین‌شناسی
سنگی که توسط فرسایش بادی (یا فرایندهای بادی) در آلتیپلانو بولیوی تراشیده شده است.
چندین سازوکار برای شکل‌گیری فلات آلتیپلانو پیشنهاد شده است؛ فرضیه‌ها سعی دارند توضیح دهند که چرا توپوگرافی آند شامل این منطقه وسیع با ناهمواری کم در ارتفاع بالا (فلات مرتفع) در درون کوه‌زایی است: ۱. وجود ضعف‌هایی در پوسته زمین پیش از کوتاه شدگی زمین‌ساختی: چنین ضعف‌هایی باعث تقسیم تغییر شکل زمین‌ساختی و بالاآمدگی به رشته‌کوه‌های شرقی و غربی می‌شود و فضای لازم برای تشکیل حوضه آلتیپلانو را باقی می‌گذارد. ۲. فرایندهای ماگمایی ریشه‌دار در سست‌کره ممکن است به بالاآمدگی فلات کمک کرده باشند.[۳][۴] ۳. اقلیم، توزیع فضایی فرسایش و رسوب‌گذاری را کنترل کرده است، که روان‌سازی در امتداد صفحه نازکای در حال فرورانش را کنترل می‌کند و از این رو بر انتقال نیروهای زمین‌ساختی به آمریکای جنوبی تأثیر می‌گذارد. ۴. اقلیم همچنین شکل‌گیری زهکشی داخلی (درون‌ریزی) و به دام افتادن رسوب در درون آند را تعیین کرد، که به‌طور بالقوه تغییر شکل زمین‌ساختی در منطقه مرکزی بین دو رشته‌کوه را مسدود کرده و تغییر شکل را به سمت جناحین کوه‌زایی می‌راند.[۵] ۵. حذف همرفتی سنگ‌کره متراکم زیرین زیر آلتیپلانو باعث شد که آن منطقه از نظر ایزواستاتیکی بالاتر «شناور» شود.
در زمان‌های مختلف در طول دوره پلیستوسن، هر دو منطقه جنوبی و شمالی آلتیپلانو توسط دریاچه‌های سیلابی وسیع پوشیده شده بودند. بقایای آن دریاچه تیتیکاکا، در مرز پرو و بولیوی، و دریاچه پوئوپو، یک دریاچه نمک که در جنوب اورورو گسترده شده، هستند. سالار د اویونی، که به صورت محلی به عنوان «سالار د تونوپا» شناخته می‌شود، و سالار د کوییپاسا دو نمکزار بزرگ و خشک هستند که پس از خشک شدن دیرین‌دریاچه‌های آلتیپلانو شکل گرفتند.
اقلیم
آلتیپلانو بولیوی در ارتفاع حدود ۴۲۵۰ متری: قله‌های پوشیده از برف کوردیلرا رئال در پس‌زمینه دیده می‌شوند.
آتشفشان‌ها در پارک ملی ساجاما (پاریناکوتا و پومراپه)
به دلیل میانگین ارتفاع بیش از ۳۸۰۰ متر بالاتر از سطح دریا، اقلیم آلتیپلانو سرد و خشک است و با نوسانات شدید دمای روزانه مشخص می‌شود؛ این منطقه گاهی برای شناسایی منطقه ارتفاعی استفاده می‌شود و نوع اقلیمی که در آن غالب است سردتر از «تیرا فریا» (زمین سرد) است، اما نه به سردی «تیرا هلادا» (زمین یخ‌زده). دانشمندان دومی را به عنوان اقلیمی که در ارتفاع حدود ۴۵۰۰ متری آغاز می‌شود، طبقه‌بندی می‌کنند. نام‌های جایگزین مورد استفاده به جای آلتیپلانو در این زمینه شامل پونا و پارامو است.
به طور کلی، اقلیم از خنک و مرطوب تا نیمه‌خشک و حتی بیابانی متغیر است، با میانگین دمای سالانه که از ۳ درجه سانتی‌گراد در نزدیکی رشته‌کوه غربی تا ۱۲ درجه سانتی‌گراد در نزدیکی دریاچه تیتیکاکا تغییر می‌کند؛ مجموع بارندگی سالانه بین کمتر از ۲۰۰ میلی‌متر در جنوب غربی تا بیش از ۸۰۰ میلی‌متر در نزدیکی و بالای دریاچه تیتیکاکا متغیر است. چرخه شبانه‌روزی دما بسیار گسترده است، با حداکثر دما در حدود ۱۲ تا ۲۴ درجه سانتی‌گراد و حداقل دما در حدود ۲۰- تا ۱۰ درجه سانتی‌گراد.[۶]
سردترین دماها در بخش جنوب غربی آلتیپلانو در طول زمستان، بین ژوئن و ژوئیه رخ می‌دهد. چرخه فصلی بارندگی مشخص است، به‌طوری که فصل بارانی بین دسامبر و مارس متمرکز است. بقیه سال تمایل دارد بسیار خشک، خنک، بادخیز و آفتابی باشد. بارش برف ممکن است بین آوریل و سپتامبر رخ دهد، به‌ویژه در شمال، اما خیلی رایج نیست و بین یک تا پنج بار در سال اتفاق می‌افتد.
حضور دریاچه تیتیکاکا و حوضه آمازون تغییرات رطوبت و دمای منطقه را تعیین می‌کند، به‌طوری که شرایط در شمال و غرب مرطوب‌تر از جنوب و شرق است. دریاچه تیتیکاکا به عنوان یک تنظیم‌کننده دما در فلات کولائو عمل می‌کند و دما را در مناطق مجاور تعدیل می‌کند. به دلیل جرم حرارتی بزرگ، دریاچه در طول روز گرما را جذب کرده و در شب آن را آزاد می‌کند، بنابراین دامنه دمای روزانه و فصلی را در مقایسه با سایر مناطق فلات کاهش می‌دهد. این تأثیر ریزاقلیم‌های ملایم‌تری را در امتداد سواحل آن ایجاد می‌کند و کشاورزی و سکونت انسان در جوامع ساحلی را ترویج می‌دهد.
جستارهای وابسته
- دریاچه تائوسا
- گران چاکو
- ارتفاعات گواتمالا
- فلات مکزیک
- پونا د آتاکاما
- یونگاس
منابع
- ↑ "The Use of Solar Energy for Improving the Living Conditions in Altiplano/Argentina" (PDF). Archived from the original (PDF) on 19 July 2011. Retrieved 10 October 2009.
- ↑ "Andes map". Archived from the original on 24 September 2010. Retrieved 19 June 2010.
- ↑ González-Maurel, Osvaldo; le Roux, Petrus; Godoy, Benigno; Troll, Valentin R.; Deegan, Frances M.; Menzies, Andrew (15 November 2019). "The great escape: Petrogenesis of low-silica volcanism of Pliocene to Quaternary age associated with the Altiplano-Puna Volcanic Complex of northern Chile (21°10′-22°50′S)". Lithos (in English). 346–347 105162. doi:10.1016/j.lithos.2019.105162. ISSN 0024-4937. S2CID 201291787.
- ↑ González-Maurel, Osvaldo; Deegan, Frances M.; le Roux, Petrus; Harris, Chris; Troll, Valentin R.; Godoy, Benigno (22 April 2020). "Constraining the sub-arc, parental magma composition for the giant Altiplano-Puna Volcanic Complex, northern Chile". Scientific Reports (in English). 10 (1): 6864. Bibcode:2020NatSR..10.6864G. doi:10.1038/s41598-020-63454-1. ISSN 2045-2322. PMC 7176692. PMID 32321945.
- ↑ Garcia-Castellanos, D., 2007. The role of climate during high plateau formation. Insights from numerical experiments. Earth Planet. Sci. Lett. 257, 372-390, doi:10.1016/j.epsl.2007.02.039
- ↑ Aceituno, Patricio; Garreaud, René (2025-02-19), "The Climate of the South American Altiplano", Oxford Research Encyclopedia of Climate Science (in English), Oxford University Press, doi:10.1093/acrefore/9780190228620.013.977, ISBN 978-0-19-022862-0, retrieved 2026-04-02
{{یادکرد}}: نگهداری یادکرد:پارامتر اثر با شابک (رده)
پیوند به بیرون
- گالری عکس آلتیپلانو در آرژانتین، بولیوی و شیلی
- گالری عکس: پونای آرژانتین
- منابع آب آلتیپلانو شیلی
- Steinmetz, George (July 2008). "Altiplano - Where Bolivia meets the sky". نشنال جئوگرافیک. Archived from the original on 30 June 2008.
جستارهای وابسته
منابع
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Altiplano». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۹ آوریل ۲۰۱۸.
- بخش‌های چهرنگاشتی
- بومشناسی کوهستانی
- بومناحیههای آند
- حوضه‌های بسته
- زمینچهرهای آرژانتین
- زمینچهرهای بولیوی
- زیرمنطقههای اقلیمی و یخچالشناختی آند
- فلاتهای آمریکای جنوبی
- فلاتهای پرو
- فلاتهای شیلی
- کوه‌های آند
- مناطق طبیعی آمریکای جنوبی
- منطقههای آرژانتین
- منطقههای بولیوی
- فلاتهای آند