فوران مینوسی

فوران مینوسی ثرا
تصویر ماهواره‌ای از ثرا، ۲۱ نوامبر ۲۰۰۰. خور (جغرافیا) در مرکز جزیره همان کاسه آتشفشانی است که فوران مینوسی پدید آورده است.
آتشفشانسانتورینی
تاریخحدود ۱۶۰۰ پیش از میلاد (نگاه کنید به زیر)
نوع فورانفوران پلینیایی
موقعیتسانتورینی، کیکلادها، دریای اژه
۳۶°۲۴′۳۶″ شمالی ۲۵°۲۴′۰۰″ شرقی / ۳۶٫۴۱۰۰۰°شمالی ۲۵٫۴۰۰۰۰°شرقی / 36.41000; 25.40000
شدت فوران۷[۱]
تأثیرسکونتگاه‌های مینوسی‌ها در آکروتیری، جزیرهٔ ثرا، جوامع و زمین‌های کشاورزی در جزایر مجاور، و سواحل کرت را با زمین‌لرزه‌ها و سونامی‌های همراه با آن ویران کرد.
ثرا در یونان واقع شده
ثرا
ثرا

فوران مینوسی یک فوران آتشفشانی فاجعه‌بار بود که حدود ۱۶۰۰ پیش از میلاد جزیرهٔ سانتورینی را ویران کرد.[۲][۳] این فوران سکونتگاه مینوسی آکروتیری را همراه با جوامع و زمین‌های کشاورزی در جزایر مجاور و سواحل کرت در پی زمین‌لرزه‌ها و سونامی‌های بعدی نابود کرد.[۴] این فوران با نمایه انفجارپذیری فوران آتشفشانی (VEI) برابر با ۷،[۱] حدود ۲۸–۴۱ کیلومتر مکعب (۶٫۷–۹٫۸ مایل مکعب) مادهٔ معادل سنگ متراکم (DRE) بیرون راند،[۵][۶] و به این ترتیب یکی از بزرگ‌ترین رویدادهای آتشفشانی در تاریخ بشر به‌شمار می‌رود.[۷][۸][۹] از آنجا که آذرآوار برجای‌مانده از فوران مینوسی در تقریباً همهٔ محوطه باستانی‌های شرق مدیترانه به‌عنوان یک افق نشانه عمل می‌کند،[۱۰] تاریخ دقیق آن اهمیت بسیاری دارد و دهه‌هاست موضوع مناقشه‌ای شدید میان باستان‌شناسان و آتشفشان‌شناس‌ها بوده،[۱۱][۱۲] بی‌آنکه به نتیجهٔ قطعی رسیده باشند.

اگرچه هیچ ثبت باستانی روشنی از این فوران در دست نیست، اما ممکن است ستون فوران و آذرخش آتشفشانی آن در سنگ‌نبشتهٔ توفان مصری توصیف شده باشد،[۱۳] هرچند پژوهش‌های اخیر بر اساس تاریخ‌گذاری کربنی آثاری از دودمان هجدهم مصر این فرضیه را رد کرده‌اند.[۱۴] سالنامه‌های بامبویی چینی از آسمانی زردرنگ و یخبندان تابستانی در آغاز دودمان شانگ خبر داده‌اند که شاید پیامد یک زمستان آتشفشانی بوده باشد (مشابه سال ۱۸۱۶، همان سال بی‌تابستان، پس از فوران ۱۸۱۵ کوه تمبورا).[۱۵]

فوران

در قسمت بالای تصویر می‌توان پیکره‌های کوچک انسان‌ها را دید که به کاسه‌های آتشفشانی پر از سنگ‌های خاکستری‌رنگ نگاه می‌کنند.
کاسه‌های آتشفشانی در سانتورینی، ژوئن ۲۰۰۱

پیش‌زمینه

شواهد زمین‌شناختی نشان می‌دهد که آتشفشان ثرا پیش از فوران مینوسی، در طول چند صدهزار سال، بارها فوران کرده است. در فرایندی تکرارشونده، آتشفشان به‌شدت فوران می‌کرد و سرانجام به‌درون کاسه‌ای تقریباً دایره‌ای‌شکل و پر از آب دریا فرومی‌ریخت، به‌گونه‌ای که جزیره‌های کوچک متعددی این دایره را تشکیل می‌دادند. کالدرا به‌تدریج از ماگما پر می‌شد و آتشفشانی جدید می‌ساخت که خود دوباره فوران می‌کرد و فرومی‌ریخت؛ فرایندی چرخه‌ای و پیوسته.[۱۶]

درست پیش از فوران مینوسی، دیواره‌های کالدرا حلقه‌ای تقریباً پیوسته از جزیره‌ها تشکیل داده بودند و تنها ورودی میان ثرا و جزیرهٔ کوچک آسپرونیسی قرار داشت.[۱۶] این فوران فاجعه‌بار در جزیره‌ای کوچک، درست در شمال جزیرهٔ کنونی نیا کامنی و در مرکز کالدرای آن‌زمان، رخ داد. بخش شمالی کالدرا با خاکستر آتشفشانی و گدازه دوباره پر شد و سپس بار دیگر فروریخت.

بزرگی فوران

برآورد بزرگی این فوران، به‌ویژه جریان‌های آذرآواری زیردریایی آن، دشوار بوده است، زیرا بیشتر موادِ خارج‌شده در دریا ته‌نشین شده‌اند. این دشواری‌ها روی‌هم‌رفته موجب عدم قطعیت قابل‌توجهی دربارهٔ حجم فوران مینوسی شده‌اند، به‌طوری‌که برآوردها میان ۱۳–۸۶ کیلومتر مکعب (۳٫۱–۲۰٫۶ مایل مکعب) معادل سنگ متراکم (DRE) در نوسان است.[۱۷][۱۸]

بر اساس جدیدترین تحلیل رسوبات دریایی و داده‌های لرزه‌ای گردآوری‌شده در سفرهای پژوهشی اقیانوسی سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹، حجم برآوردی موادی که در جریان این فوران آتشفشانی بیرون رانده شده‌اند بین ۲۸–۴۱ کیلومتر مکعب (۶٫۷–۹٫۸ مایل مکعب) DRE است.[۶]

این پژوهش نشان داد که فورانِ پلینیایی اولیه پرحجم‌ترین مرحله بود و ۱۴–۲۱ کیلومتر مکعب (۳٫۴–۵٫۰ مایل مکعب) ماگما بیرون راند که نیمی از کل مواد فوران‌یافته را تشکیل می‌دهد. پس از آن، ۳–۴ کیلومتر مکعب (۰٫۷۲–۰٫۹۶ مایل مکعب) DRE ریزش هم‌ایگنیمبریتی، ۵–۹ کیلومتر مکعب (۱٫۲–۲٫۲ مایل مکعب) DRE جریان‌های آذرآواری و ۵–۷ کیلومتر مکعب (۱٫۲–۱٫۷ مایل مکعب) DRE رسوبات درون‌کالدرایی رخ داد.[۶]

این فوران با فوران ۱۸۱۵ کوه تمبورا، فوران سامالاس ۱۲۵۷، فوران هاتپه در دریاچهٔ تائوپو در حدود سال ۲۳۰ میلادی، و فوران ۹۴۶ کوه پکتو — که از بزرگ‌ترین فورهای دوهزار سال گذشته به‌شمار می‌روند — قابل‌مقایسه است.[۷][۸]

توالی

در سانتورینی، لایه‌ای سفیدرنگ و به ضخامت ۶۰ متر (۲۰۰ فوت) از آذرآوار روی خاک قرار گرفته که به‌روشنی سطح زمین پیش از فوران را نشان می‌دهد. این لایه سه نوار متمایز دارد که نشان‌دهندهٔ مراحل مختلف فوران است.[۱۹] پژوهش‌ها چهار مرحلهٔ اصلیِ فوران و یک ریزش خاکستر مقدماتیِ کوچک را شناسایی کرده‌اند. نازکیِ لایهٔ نخست خاکستر، همراه با نبودِ فرسایش محسوس آن لایه در اثر باران‌های زمستانی پیش از ته‌نشینی لایهٔ بعدی، نشان می‌دهد که آتشفشان چند ماه پیش‌هشدار به جمعیت محلی داده بود. از آنجا که هیچ بقایای انسانی در محوطهٔ آکروتیری یافت نشده، این فعالیت آتشفشانیِ مقدماتی احتمالاً باعث فرار جمعیت جزیره شده است. همچنین گفته می‌شود چند ماه پیش از فوران، سانتورینی یک یا چند زمین‌لرزه را از سر گذرانده بود که به سکونتگاه‌های محلی آسیب رساند.[۲۰][۲۱][۲۲]

مرحلهٔ آغازین فوران آتشفشانی اواخر عصر برنز (حدود ۱۵۰۰ پیش از میلاد)، در مرز جنوبی جزیرهٔ کالدرا. لایهٔ زیرین سنگ پا ریزدانه‌تر، تقریباً سفیدرنگ و بدون نفوذ سنگی است.

فعالیت شدید ماگمایی نخستین مرحلهٔ اصلی (BO۱/مینوسی A)[۲۳] این فوران تا ۷ متر (۲۳ فوت) سنگ پا و خاکستر، همراه با جزء سنگی اندک، در جنوب‌شرق و شرق برجای گذاشت. شواهد باستان‌شناختی نشان‌دهندهٔ مدفون‌شدن سازه‌های دست‌ساز بشر با آسیبی محدود بود. مرحلهٔ دوم (BO۲/مینوسی B) و سوم (BO۳/مینوسی C) شامل موج آذرآواری‌ها و گدازه‌ریزی و احتمالاً پیدایش سونامی بودند. سازه‌های دست‌ساز بشری که در مینوسی A مدفون نشده بودند، به‌طور کامل ویران شدند. مرحلهٔ سوم همچنین با آغاز فروریزش کالدرا همراه بود. چهارمین و آخرین مرحلهٔ اصلی (BO۴/مینوسی D) با فعالیت‌های گوناگونی مشخص می‌شد: رسوبات موج پایه‌ای غنی از سنگ، جریان‌های گدازه، سیلاب‌های گل‌رود، و رسوبات خاکستریِ همایگنیمبریتی. این مرحله با تکمیل فروریزش کالدرا مشخص می‌شد که کلان‌سونامی پدید آورد.[۲۳][۲۴]

ریخت‌شناسی زمین

مجموعه‌ای از سازه‌ها که بر دامنهٔ صخره‌ای پرشیب ساخته شده‌اند. استخرهای شنا نیز دیده می‌شوند.
عمارت‌ها و هتل‌ها بر فراز صخره‌های پرشیب.

اگرچه فرایند ترک‌خوردگی هنوز شناخته نشده، تحلیل آماریِ ارتفاعی نشان می‌دهد که کالدرا درست پیش از فوران شکل گرفته بود. مساحت جزیره کوچک‌تر بود و خط ساحلی جنوبی و شرقی عقب‌نشسته به نظر می‌رسید. در جریان فوران، منظرهٔ جزیره زیر رسوبات سنگ پا پوشیده شد. در برخی نقاط، خط ساحلی زیر رسوبات ضخیم توف (سنگ) ناپدید شد. در نقاطی دیگر، خطوط ساحلیِ تازه به سمت دریا گسترش یافتند. پس از فوران، ریخت‌شناسی زمینِ جزیره با مرحله‌ای از فرسایش شدید مشخص شد که در طی آن سنگ پا به‌تدریج از ارتفاعات بالاتر به سطوح پایین‌تر منتقل شد.[۲۵]

آتشفشان‌شناسی

فوران از نوع فوران پلینیایی بود که ریوداسیت در آن دخالت داشت و به شکل‌گیری ستونی فورانی با ارتفاعی تخمینی میان ۳۰ تا ۳۵ کیلومتر (۱۹ تا ۲۲ مایل) انجامید که به استراتوسفر می‌رسید.[۲۶] افزون بر این، ماگمای زیر آتشفشان با خور کم‌عمق دریایی تماس یافت و فورانی آب‌ماگمایی و خشونت‌بار پدید آورد.

این فوران همچنین سونامی‌هایی با ارتفاع ۳۵ تا ۱۵۰ متر (۱۱۵ تا ۴۹۲ فوت) پدید آورد که خط ساحلی شمالی کرت را در ۱۱۰ کیلومتر (۶۸ مایل)ی آن ویران کرد. این سونامی شهرهای ساحلی‌ای مانند آمنیسوس را درنوردید که در آن دیوارهای ساختمان‌ها از راستای خود خارج شدند. در جزیره آنافی، در ۲۷ کیلومتر (۱۷ مایل)ی شرق، لایه‌های خاکستری به عمق ۳ متر (۱۰ فوت) یافت شده‌اند و نیز لایه‌های پوکه‌سنگ روی شیب‌هایی تا ارتفاع ۲۵۰ متر (۸۲۰ فوت) بالاتر از سطح دریای آزاد.

در جاهای دیگر مدیترانه رسوبات پوکه‌سنگی وجود دارد که احتمال دارد از فوران ثیرا فرستاده شده باشند. لایه‌های خاکستر در مغزه‌های حفاری‌شده از بستر دریا و دریاچه‌های ترکیه نشان می‌دهند سنگین‌ترین ریزش خاکستر رو به سوی شرق و شمال‌شرقی سانتورینی بوده است. اکنون مشخص شده خاکستر یافت‌شده در کرت مربوط به مرحله مقدماتی فوران، چند هفته یا چند ماه پیش از مراحل اصلی آن، بوده و تأثیر ناچیزی بر این جزیره داشته است.[۲۷] زمانی ادعا شده بود رسوبات خاکستر سانتورینی در دلتای نیل یافت شده‌اند،[۲۸] اما اکنون مشخص شده این تشخیص نادرست بوده است.[۲۹][۳۰]

تاریخ‌گذاری فوران

فوران مینوسی افق نشانه‌گر مهمی برای گاه‌شماری عصر برنز در منطقه مدیترانه شرقی است. این رویداد نقطه‌ای ثابت برای هم‌ترازسازی گاه‌شماری کل هزاره دوم پیش از میلاد در اژه فراهم می‌کند، زیرا شواهد این فوران در سراسر منطقه یافت می‌شود. با این همه، تاریخ‌گذاری باستان‌شناختی مبتنی بر پیایه‌بندی گونه‌شناختی و گاه‌شماری مصر باستان به‌طور چشمگیری، در حدود یک سده، از سن رادیوکربنی فوران مینوسی جوان‌تر است. این اختلاف سنی بحثی داغ دربارهٔ احتمال شکاف در هم‌زمان‌سازی باستان‌شناختی میان اژه و مصر برانگیخته است.[۳۱]

باستان‌شناسی

باستان‌شناسان گاه‌شماری عصر برنز متأخر فرهنگ‌های شرق دریای مدیترانه را با تحلیل سبک (هنرهای تجسمی) یافته‌های هر لایه باستان‌شناختی تدوین کرده‌اند.[۳۲] اگر نوع یافته‌ها را بتوان به‌درستی تعیین کرد، جایگاه آن لایه در ترتیب زمانی نیز مشخص می‌شود. این روش با نام پیایه‌بندی (باستان‌شناسی) شناخته می‌شود. در گاه‌شماری اژه، با این حال، دادوستد مکرر اشیا و سبک‌ها امکان مقایسه گاه‌شماری نسبی با گاه‌شماری مطلق مصر را فراهم می‌آورد، از این رو تاریخ‌های مطلق در اژه نیز قابل تعیین بوده‌اند.

از آنجا که فوران مینوسی به‌طور قطعی در اواخر/پایان مینوسی متأخر یک (LM-IA) در گاه‌شماری کرت و اواخر/پایان گاه‌شماری هلادی یک (LH-I) در گاه‌شماری سرزمین اصلی جای گرفته است،[۳۳][۳۴][۳۵] اختلاف نظر بر سر آن است که کدام دوره مصری با LM-IA و LM-IB هم‌زمان بوده است. دهه‌ها کار فشرده باستان‌شناختی و پیایه‌بندی (باستان‌شناسی) در کرت طی سده گذشته، اواخر LM-IA را با دودمان هجدهم مصر و پایان LM-IA را با آغاز تحوتموس سوم هم‌زمان دانسته است.[۳۴] ظروف سنگی یافت‌شده در گورهای چاهی مربوط به LH-I نیز از نوع پادشاهی نوین مصر هستند. کارگاه‌های متعدد پوکه‌سنگ ثیرا که ساکنان محلی از آن‌ها استفاده می‌کردند، تنها در لایه‌های پادشاهی نوین یافت شده‌اند. یک کاسه شیر در سانتورینی که پیش از فوران آتشفشانی استفاده می‌شد، سبک سفالگری پادشاهی نوین دارد.[۳۱] کتیبه‌ای مصری بر کتیبه توفان احمس فاجعه‌ای خارق‌العاده مشابه فوران مینوسی را ثبت کرده است.[۳۶] در مجموع، شواهد باستان‌شناختی به تاریخی پس از جلوس احمس یکم اشاره دارند. سال جلوس، بر پایه گاه‌شماری متعارف مصری و گاه‌شماری مبتنی بر رادیوکربن، یا ۱۵۵۰ پیش از میلاد است[۳۷] یا ۱۵۷۰–۱۵۴۴ پیش از میلاد (IntCal04)[۳۸] یا ۱۵۶۹–۱۵۴۸ پیش از میلاد (IntCal20).[۳۹] شواهد باستان‌شناختی تاریخ فوران ثیرا را بین حدود ۱۵۵۰ و ۱۴۸۰ پیش از میلاد نشان می‌دهند.[۴۰]

مدافعان تاریخی زودتر استدلال می‌کنند که هم‌ترازی سفال اژه‌ای-مصری انعطاف قابل توجهی را ممکن می‌سازد. چندین تفسیر باستان‌شناختی دیگر از سفال LM-IA و LM-IB با تفسیر «سنتی» تفاوت دارند و می‌توانند با آغاز بسیار زودتر LM-IA و LM-IB سازگار باشند.[۴۱][۴۲][۴۳] هم‌زمانی‌های سفالی نیز پیش از دوره آمنحتپ سوم کمتر قطعی ارزیابی شده‌اند.[۴۴] برخی استدلال کرده‌اند پوکه‌سنگ کارگاه‌ها و کتیبه روی کتیبه توفان تنها بازتاب‌دهنده کران پایین زمانی سن فوران‌اند. تاریخ تولید سفال با سبک کاسه شیر سانتورینی در دیگر مناطق هنوز مشخص نشده و ممکن است پیش از فوران مینوسی باشد. گاه‌شماری سبک‌های ظروف سنگی در این دوره سرنوشت‌ساز نیز ناقص است.[۴۵][۴۶]

سن رادیوکربنی

یکی از دلایل اصلی نادرستی در تاریخ‌های خام رادیوکربنی نوسان سطح رادیوکربن جوی است. از این رو، تاریخ‌های خام با منحنی‌های کالیبراسیون که به‌طور دوره‌ای توسط پژوهشگران بین‌المللی به‌روزرسانی می‌شوند، تعدیل می‌گردند. بازه‌های تاریخ گاه‌شمار تقویمی حاصل، به‌شدت به دقت نمایش سطوح رادیوکربن آن دوره در منحنی کالیبراسیون وابسته‌اند. تا سال ۲۰۲۲، به‌روزترین منحنی کالیبراسیون IntCal20 است.[۴۷] تاریخ‌های رادیوکربنی اولیه در دهه ۱۹۷۰ با کالیبراسیون، از همان ابتدا اختلاف سنی چشمگیری نشان می‌دادند و در آغاز از سوی جامعه باستان‌شناسی نامعتبر تلقی و کنار گذاشته شدند.[۴۲] در دهه‌های بعد، با بهبود کالیبراسیون، دقت تحلیلی، روش‌های آماری و پردازش نمونه، بازه تاریخ‌های ممکن فوران به‌طور چشمگیری باریک‌تر شد. تاریخ‌گذاری رادیوکربنی استدلال قوی‌ای برای تاریخ فوران در اواخر سده هفدهم پیش از میلاد فراهم کرده است. جدول زیر تاریخچه و نتایج تاریخ‌گذاری رادیوکربنی لایه ویرانی آتشفشانی را با منحنی‌های کالیبراسیون منتشرشده پیش از ۲۰۱۸ خلاصه می‌کند:

فهرست تاریخ‌های رادیوکربنی با منحنی کالیبراسیون منتشرشده پیش از ۲۰۱۸
منبع تاریخ کالیبره‌شده (بازه مورد قبول ۹۵٪) کالیبراسیون استفاده‌شده بافت نمونه و روش آماری
هامر و همکاران، ۱۹۸۷[۴۸] ۱۶۷۵–۱۵۲۵ پیش از میلاد پیرسون و استویور، ۱۹۸۶[۴۹] میانگین وزنی ۱۳ نمونه از لایه ویرانی آتشفشانی در آکروتیری (VDL)
رمزی و همکاران، ۲۰۰۴[۵۰] ۱۶۶۳–۱۵۹۹ پیش از میلاد INTCAL98[۵۱] مدل بیزی از توالی نمونه‌ها از پیش، حین و پس از فوران
مانینگ و همکاران، ۲۰۰۶[۵۲] ۱۶۸۳–۱۶۱۱ پیش از میلاد IntCal04[۵۳] مدل بیزی از توالی نمونه‌ها از پیش، حین و پس از فوران
فریدریش و همکاران، ۲۰۰۶[۵۴] ۱۶۲۷–۱۶۰۰ پیش از میلاد IntCal04[۵۳] همتاسازی موجی درخت زیتونی که زنده در لایه پوکه‌سنگ مدفون شده بود
مانینگ و همکاران، ۲۰۱۰[۵۵] ۱۶۶۰–۱۶۱۱ پیش از میلاد IntCal09[۵۶] مدل بیزی از توالی نمونه‌ها از پیش، حین و پس از فوران
هوفلمایر و همکاران، ۲۰۱۲[۴۵] ۱۶۶۰–۱۶۰۲ پیش از میلاد

۱۶۳۰–۱۶۰۰ پیش از میلاد (۲)

 IntCal09[۵۶] تابع مرز تاو روی ۲۸ نمونه از VDL

همتاسازی موجی درخت زیتونی که زنده در VDL مدفون شده بود (۲)

پیرسون و همکاران، ۲۰۱۸[۵۷] ۱۶۶۴–۱۶۱۴ پیش از میلاد

۱۶۴۶–۱۶۰۶ پیش از میلاد (۲)

۱۶۲۶–۱۶۰۵ پیش از میلاد (۳)

 IntCal13[۵۸] میانگین وزنی ۲۸ نمونه از VDL

تابع مرز تاو روی ۲۸ نمونه از VDL (۲)

همتاسازی موجی درخت زیتونی که زنده در لایه پوکه‌سنگ مدفون شده بود (۳)

در سال ۲۰۱۸، تیمی به سرپرستی دانشمندان حلقه‌های درختی، جابه‌جایی احتمالی چند دهه‌ای را در منحنی‌های پیشین کالیبراسیون IntCal طی دوره ۱۶۶۰–۱۵۴۰ پیش از میلاد گزارش کردند. منحنی کالیبراسیون جدید حاصل، امکان داد تاریخ‌های خام رادیوکربنی پیشین بخش قابل‌توجهی از سده شانزدهم پیش از میلاد را نیز دربرگیرند و بدین ترتیب سازگاری تاریخ‌های رادیوکربنی با شواهد باستان‌شناختی فراهم شد.[۵۷] این جابه‌جایی اندازه‌گیری‌شده سپس از سوی آزمایشگاه‌های دیگری در سراسر جهان تأیید و در به‌روزترین منحنی کالیبراسیون یعنی IntCal20 گنجانده شد.[۵۹][۶۰][۶۱] در همان سال، پژوهشی دربارهٔ قله بمب بار دیگر اعتبار همتاسازی موجی شاخه زیتون را زیر سؤال برد و استدلال کرد توقف رشد می‌تواند تاریخ‌های رادیوکربنی بیرونی‌ترین لایه شاخه را تا چند دهه متفاوت کند و احتمال دارد شاخه زیتون دهه‌ها پیش از ثیرا باشد.[۶۲]

در سال ۲۰۲۰، گمانه‌زنی دربارهٔ جابه‌جایی منطقه‌ای ویژه بافت مدیترانه در همه منحنی‌های کالیبراسیون، بر پایه اندازه‌گیری‌های چوب ارس در گردیوم گزارش شد. اگر این جابه‌جایی منطقه‌ای واقعی باشد، کالیبراسیون بر پایه مجموعه‌داده منطقه‌ای، Hd GOR، تاریخ فوران را به سده هفدهم پیش از میلاد بازمی‌گرداند.[۶۳] دیگران استدلال کرده‌اند این جابه‌جایی‌های ویژه محل، از پیش در بازه پیش‌بینی IntCal20 گنجانده شده‌اند، زیرا این منحنی از دامنه بسیار گسترده‌تری از مکان‌ها ساخته شده و هرگونه تغییر مکانی هم‌مرتبه با تغییرپذیری میان‌آزمایشگاهی است.[۶۴][۶۵]

هرچند منحنی اصلاح‌شده IntCal20 امکان تاریخ فوران در سده هفدهم پیش از میلاد را رد نمی‌کند، بازه محتمل تاریخ فوران را به‌گونه‌ای جابه‌جا می‌کند که بیشتر سده شانزدهم پیش از میلاد را نیز دربرگیرد و راهی برای کاستن از اختلاف سنی دیرینه فراهم می‌آورد. با این حال، سال دقیق فوران هنوز حل‌نشده باقی مانده است. جدول زیر نتایج تاریخ‌گذاری را خلاصه می‌کند:

فهرست تاریخ‌های رادیوکربنی لایه ویرانی آتشفشانی (VDL) با منحنی کالیبراسیون منتشرشده پس از ۲۰۱۸
منبع تاریخ کالیبره‌شده (احتمال پسین) کالیبراسیون استفاده‌شده بافت نمونه و روش آماری
مانینگ و همکاران، ۲۰۲۰[۶۳] ۱۶۶۳–۱۶۱۲ پیش از میلاد (۸۷٫۵٪) Hd GOR[۳۹] مدل بیزی از توالی نمونه‌ها از پیش، حین و پس از فوران
مانینگ و همکاران، ۲۰۲۰[۳۹] ۱۶۱۹–۱۵۹۶ پیش از میلاد (۶۴٫۷٪)

۱۵۷۶–۱۵۴۵ پیش از میلاد (۲۲٫۹٪)

 IntCal20[۴۷] مدل بیزی از توالی نمونه‌ها از پیش، حین و پس از فوران
شاهوغلو و همکاران، ۲۰۲۲[۶۶] ۱۶۱۲–۱۵۷۳ پیش از میلاد (۱۹٫۴٪)

۱۵۶۵–۱۵۰۱ پیش از میلاد (۷۶٫۱٪)

 IntCal20[۴۷] جوان‌ترین نمونه نزدیک به قربانیان از لایه سونامی ثیرا در چشمه (شهر)
ارلیش و همکاران، ۲۰۲۱[۶۷] ۱۶۲۴–۱۵۲۸ پیش از میلاد IntCal20[۴۷] هشت سناریو از رشد چوب زیتون برای در نظر گرفتن احتمال توقف رشد
مانینگ، ۲۰۲۲[۶۸] ۱۶۰۹–۱۵۶۰ پیش از میلاد (۹۵٫۴٪) IntCal20[۴۷] مدل بیزی از توالی نمونه‌ها از پیش، حین و پس از فوران، اما جامع‌تر و شامل نمونه‌هایی از VDL، سونامی و ریزش دوردست در سراسر منطقه جنوب اژه
پیرسون و همکاران، ۲۰۲۳[۶۹] ۱۶۱۰–۱۵۱۰ پیش از میلاد (۹۵٫۴٪)

۱۶۰۲–۱۵۰۲ پیش از میلاد (۹۵٫۴٪)

 IntCal20[۴۷] بوته زیتون تراسیا

مغزه‌های یخی، حلقه‌های درختی و چکیده‌سنگ‌ها

انتظار می‌رود فورانی به بزرگی فوران ثیرا نشانه‌ای قابل‌شناسایی در بایگانی‌های محیطی گوناگون مانند مغزه یخی و درخت‌اقلیم‌شناسی بر جای گذاشته باشد. محدودیت‌های پترولوژیک بر ماگمای مینوسی، بازه‌ای ۰٫۳ تا ۳۵٫۹ تریلیون گرم گوگرد آزادشده را نشان می‌دهد. بالاترین سطح این برآورد می‌توانست زمستان آتشفشانی شدید پدید آورد و نشانه‌هایی قابل‌شناسایی در مغزه‌های یخی و حلقه‌های درختی برجای گذارد.[۷۰] شایان ذکر است، درخت‌گاه‌شماری امکان تاریخ‌گذاری بسیار دقیق تا سال تقویمی دقیق هر حلقه را با عدم‌قطعیت سنی تقریباً صفر فراهم می‌کند، و از ویژگی‌های حلقه‌های سالانه درخت، درخت‌اقلیم‌شناسی تا دقت زیرسالانه دست می‌یابد.

در سال ۱۹۸۷، جهش عمده سولفات گرینلند در ۱۶۴۴ ± ۲۰ پیش از میلاد در گاه‌شماری مغزه یخی، بر پایه نتایج رادیوکربنی اولیه هامر و همکاران، ناشی از فوران مینوسی فرض شد.[۴۸] در سال ۱۹۸۸، اختلال محیطی عمده و حلقه یخبندان-سرمای شدید جهانی در ۱۶۲۷ ± ۰ پیش از میلاد نیز از طریق درخت‌گاه‌شماری با تاریخ دقیق آشکار شد و فرض شد به فوران مینوسی مرتبط باشد.[۷۱][۷۲][۷۳]

باستان‌شناسانی که تاریخ فوران در اواخر سده شانزدهم پیش از میلاد را ترجیح می‌دادند، نه با جهش سولفات ۱۶۴۴ ± ۲۰ پیش از میلاد و نه با حلقه یخبندان ۱۶۲۷ پیش از میلاد متقاعد شدند، زیرا شواهدی از علیت میان این دو رویداد و فوران مینوسی وجود نداشت.[۳۴]

از سال ۲۰۰۳، چندین پژوهش مستقل دربارهٔ عناصر اصلی و عناصر کمیاب خاکستر آتشفشانی برگرفته از لایه سولفات ۱۶۴۴ ± ۲۰ پیش از میلاد نتوانستند این خاکستر را با خاکستر سانتورینی مطابقت دهند.[۲۷] همه این پژوهش‌های مستقل، خاکستر را به فوران بزرگ دیگری در همین دوره، فوران کوه آنیاکچاک، نسبت دادند و بدین ترتیب فوران مینوسی را به‌عنوان علت جهش سولفات رد کردند.[۷۴][۷۵][۷۶][۷۷] در سال ۲۰۱۹، بازنگری در گاه‌شماری مغزه یخی گرینلند بر پایه هم‌زمان‌سازی داده‌های حلقه یخبندان و جهش عمده سولفات پیشنهاد شد و تاریخ بازنگری‌شده فوران آنیاکچاک به ۱۶۲۸ پیش از میلاد تغییر یافت.[۷۸] این جابه‌جایی در گاه‌شماری مغزه یخی گرینلند به‌طور مستقل از سوی تیم‌های دیگر نیز تأیید شد[۷۷][۷۹] و در گاه‌شماری مغزه یخی گرینلند ۲۰۲۱ (GICC21) گنجانده شد.[۸۰] سرمای شدید جهانی ۱۶۲۷ پیش از میلاد سپس، بدون نیاز به توسل به فوران ثیرا، به فوران عمده آنیاکچاک نسبت داده شد. تاریخ فوران ۱۶۲۷ پیش از میلاد نیز دیگر با شواهد رادیوکربنی و به‌روزترین منحنی کالیبراسیون IntCal20 پشتیبانی نمی‌شود.[۷۷]

با توجه به تاریخ‌های رادیوکربنی بسیار جوان‌تر و گاه‌شماری بازنگری‌شده مغزه یخی، چندین نشانه محتمل مغزه یخی و حلقه درختی در سده‌های هفدهم و شانزدهم پیش از میلاد پیشنهاد شده است.[۷۷][۸۱][۸۲] فهرست زیر نشانه‌های حلقه درختی و مغزه یخی را که ممکن است ناشی از فوران مینوسی باشند خلاصه می‌کند:

فهرست تاریخ‌های پیشنهادی فوران مینوسی بر پایه ناهنجاری‌های محیطی
تاریخ بافت محیطی ثبت‌ها ارجاع
۱۶۸۱–۱۶۷۳ پیش از میلاد حلقه درختی افزایش گوگرد، کلسیم و عناصر خاکی کمیاب در حلقه درختی شماره ۸۵۷ مدیترانه، احتمالاً ناشی از فوران آتشفشانی در این منطقه [۸۳][۸۴]
۱۶۵۴ پیش از میلاد مغزه یخی و حلقه درختی یکی از بزرگ‌ترین جهش‌های سولفات ثبت‌شده در گرینلند در ۴٬۰۰۰ سال گذشته، برآورد ۵۰ تریلیون گرم گوگرد؛ حلقه آسیب‌دیده از یخبندان در ۱۶۵۳ پیش از میلاد به‌همراه کمینه پهنای حلقه در ۱۶۵۲ پیش از میلاد [۷۷][۸۲]
۱۶۴۹ پیش از میلاد حلقه درختی کمینه پهنای حلقه [۸۲]
۱۶۱۹ پیش از میلاد حلقه درختی حلقه باریک [۸۲]
۱۶۱۱ پیش از میلاد مغزه یخی جهش سولفات، برآورد ۲ تا ۸ تریلیون گرم گوگرد [۷۷]
۱۵۹۷ پیش از میلاد حلقه درختی کمینه پهنای حلقه [۸۲]
۱۵۶۱ پیش از میلاد مغزه یخی و حلقه درختی جهش بزرگ سولفات، برآورد ۲۲ تریلیون گرم گوگرد؛ کاهش رشد حلقه در ۱۵۶۰ پیش از میلاد؛ کاهش کلسیم در حلقه درختی مدیترانه در ۱۵۶۰ پیش از میلاد، احتمالاً ناشی از فوران آتشفشانی در این منطقه [۷۷][۵۷]
۱۵۵۸ پیش از میلاد مغزه یخی جهش سولفات، برآورد ۱۰ تریلیون گرم گوگرد [۷۷]
۱۵۵۵ پیش از میلاد مغزه یخی و حلقه درختی جهش سولفات، برآورد ۶ تریلیون گرم گوگرد؛ کاهش رشد حلقه در ۱۵۵۴ پیش از میلاد [۷۷]
۱۵۴۶ پیش از میلاد حلقه درختی کاهش رشد حلقه درختی [۵۷]
۱۵۴۴ پیش از میلاد حلقه درختی کمینه پهنای حلقه [۵۷]
۱۵۳۹ پیش از میلاد مغزه یخی جهش سولفات، برآورد ۶ تریلیون گرم گوگرد [۷۷]
۱۵۲۴ پیش از میلاد حلقه درختی کمینه پهنای حلقه [۸۲]

تاریخ فوران مینوسی الزاماً یکی از سال‌های فهرست‌شده در جدول بالا نیست، زیرا ممکن است فوران از نظر محیطی به‌اندازه کافی تأثیرگذار نبوده باشد تا نشانه‌ای قابل‌شناسایی برجای بگذارد.[۶۸]

افزون بر این، یک چکیده‌سنگ از ترکیه اوج‌های برم را در ۱۶۲۱ ± ۲۵ پیش از میلاد، مولیبدن را در ۱۶۱۷ ± ۲۵ پیش از میلاد و گوگرد را در ۱۵۸۹ ± ۲۵ پیش از میلاد نشان می‌دهد. نویسندگان این‌گونه تفسیر کردند که هر سه اوج ناشی از یک فوران آتشفشانی واحد در منطقه مدیترانه بوده‌اند و اختلاف زمانی به تفاوت در نرخ‌های نگه‌داری آن‌ها مربوط می‌شود.[۸۵] دیگران پیشنهاد کرده‌اند اوج گوگرد ممکن است به ناهنجاری شیمیایی ۱۵۶۱ پیش از میلاد ثبت‌شده در حلقه‌های درختی مدیترانه مرتبط باشد.[۵۷]

تأثیر تاریخی

آکروتیری

Excavation into rock showing doors and windows among the rubble.
کاوش‌های آکروتیری در ثیرا

این فوران، استقرارگاه آکروتیری در سانتورینی را ویران کرد و آن را زیر لایه‌ای از سنگ پا و خاکستر مدفون ساخت. شواهد این محوطه نشان می‌دهد بازماندگان بازگشتند و کوشیدند دارایی‌های خود را بازیابند و شاید قربانیان را به خاک بسپارند.[۸۶]

کرت مینوسی

A Minoan vase featuring an octopus.
گلدانی به سبک «دریایی»، مشخصه دوره مینوسی متأخر یک که پس از فوران ثیرا آمد.

اثر این فوران در محوطه‌های مینوسی‌ها در کرت نیز احساس شد. در شمال‌شرقی کرت، زمین‌لرزه‌ها محوطه‌هایی از جمله Petras را ویران کردند، در حالی که سونامی‌هایی به ارتفاع ۹ متر محوطه‌های ساحلی‌ای مانند Palaikastro را درنوردیدند.[۸۷] خاکستر و پوکه‌سنگ در سرتاسر جزیره فروریخت که گاه گردآوری و انباشته می‌شد.[۸۷][۸۸][۸۹]

پس از فوران، مینوسی‌ها به‌سرعت بهبود یافتند و دوره پس از آن اوج فرهنگ مینوسی به‌شمار می‌رود.[۹۰][۹۱][۹۲] بسیاری از محوطه‌های آسیب‌دیده، از جمله پتراس و پالایکاسترو، بازسازی شدند؛ در دومی، ساختمان‌های جدیدی با سنگ‌کاری سنگ نما باکیفیت ساخته شد. کاخ‌های مینوسی جدیدی نیز در زاکرس و فیستوس برپا شد.[۹۳][۸۹] با این حال، محوطه‌های دیگری از جمله گالاتاس و کوموس رو به افول رفتند.[۹۲][۸۷][۹۴]

تأثیر درازمدت این فوران همچنان محل بحث است. در پی‌آمد بی‌درنگ آن، دگرگونی‌های فرهنگی گیج‌کننده‌ای رخ داد، از جمله پرشدن حوضچه‌های آیینی.[۹۲] دریسن و مک‌دونالد در کتاب خود جزیره پرآشوب استدلال کردند که غنای فرهنگ مادی پس از فوران، مشکلات عمیق اقتصادی و سیاسی‌ای را پنهان می‌کرد که سرانجام به فروپاشی جامعه نوپالاتیال انجامید. شواهد بعدی نشان می‌دهد این الگو در سراسر جزیره عمومیت نداشته است.[۹۵][۹۶]

نگاشته‌های چینی

برخی پژوهشگران زمستان آتشفشانی ناشی از فورانی در اواخر سده هفدهم پیش از میلاد را با نوشته‌های چینی متأخری که فروپاشی دودمان شیای نیمه‌افسانه‌ای را در چین ثبت کرده‌اند، مرتبط دانسته‌اند. بنا بر سالنامه‌های بامبو، فروپاشی این دودمان و برآمدن دودمان شانگ، که تاریخی تقریبی ۱۶۱۸ پیش از میلاد برایش تخمین زده شده، با مه زرد، خورشیدی کم‌فروغ، سپس خورشید کاذب، یخبندان در ماه ژوئیه، قحطی و پژمردگی همه پنج غله همراه بود.[۱۵]

تأثیر بر تاریخ مصر

بارش‌های توفانی رستاخیزگونه‌ای که بخش بزرگی از مصر باستان را ویران کرد و بر کتیبه توفان احمس یکم توصیف شده، به تغییرات اقلیمی کوتاه‌مدت ناشی از فوران ثیرا نسبت داده شده‌اند.[۱۳][۹۷][۹۸] تاریخ‌ها و سال‌های سلطنت احمس یکم میان مصرشناسان تا حدی مورد اختلاف است (صرف‌نظر از گاه‌شماری‌های جایگزین). دوره‌های سلطنتی پیشنهادی از ۱۵۷۰–۱۵۴۶ تا ۱۵۳۹–۱۵۱۴ پیش از میلاد متغیرند. تاریخ‌گذاری رادیوکربنی موم‌یایی او مقداری میانگین برابر با ۱۵۵۷ پیش از میلاد به دست داده است. به هر روی، این تنها با برآوردهای متأخرتر تاریخ فوران هم‌پوشانی خواهد داشت.[۹۹] در سال ۲۰۲۵، تاریخ‌گذاری کربنی مصالح ساختمانی اوایل دودمان هجدهم، مانند خشت‌های معابد احمس یکم، تاریخ‌هایی ناسازگار با فوران ثیرا نشان داد.[۱۴]

از سوی دیگر، اگر فوران در دوره دوم میانی مصر رخ داده باشد، نبود نگاشته‌های مصری از آن می‌تواند ناشی از بی‌نظمی عمومی مصر در آن دوران باشد.

هرچند استدلال شده که آسیب منسوب به این توفان‌ها ممکن است ناشی از زمین‌لرزه‌ای پس از فوران ثیرا بوده باشد، برخی نیز پیشنهاد کرده‌اند همین آسیب از جنگ با هیکسوس برخاسته و اشاره به توفان استعاره‌ای از آشوبی است که فرعون در پی برقراری نظم بر آن بود.[۱۰۰] دیگر نگاشته‌های مصر باستان توفان‌هایی را توصیف می‌کنند که آشکارا استعاری‌اند، مانند اسپئوس آرتمیدوس از حتشپسوت. پژوهش‌ها نشان می‌دهند کتیبه اسپئوس آرتمیدوس به چیرگی حتشپسوت بر نیروهای آشوب و تاریکی اشاره دارد.[۱۰۰]

سنت‌های یونانی

تیتان‌ماخی

فوران ثیرا و ریزش آتشفشانی آن شاید الهام‌بخش اسطوره جنگ تیتان‌ها در تئوگونیا اثر هزیود بوده باشد.[۱۰۱] این روایت شاید عناصری از حافظه شفاهی مردمی غرب آناتولی، به‌ویژه آنچه در شرق اژه رواج داشته، در خود جذب کرده باشد. از این حیث، روایت هزیودی این اسطوره می‌تواند تأثیرات شرقی را در خود دربرگرفته باشد، در حالی که سنت روایی در یونان سرزمین اصلی، دورتر به سمت غرب، شکل می‌گرفته است.

سروده‌های هزیود با فعالیت آتشفشانی مقایسه شده‌اند؛ صاعقه‌های زئوس به‌عنوان آذرخش آتشفشانی، جوشش زمین و دریا به‌عنوان شکافتن اتاقک ماگما، و شعله و گرمای عظیم به‌عنوان نشانه فوران‌های اشباعی تفسیر شده‌اند، در کنار توصیف‌های بسیار دیگر.[۱۰۲]

آتلانتیس

اسپیریدون مارینوس، کاشف محوطه باستان‌شناختی آکروتیری، پیشنهاد کرد فوران مینوسی در داستان افلاطون دربارهٔ آتلانتیس بازتاب یافته است. این دیدگاه در فرهنگ عامه همچنان رایج است، چنان‌که در برنامه‌های تلویزیونی‌ای مانند آتلانتیس (فیلم ۲۰۱۱) از بی‌بی‌سی بازتاب یافته. با این حال، این دیدگاه از سوی پژوهش‌های کنونی پشتیبانی نمی‌شود.[۱۰۳][۱۰۴][۱۰۵][۱۰۶][۸۸]

خروج بنی‌اسرائیل

زمین‌شناسی به نام باربارا جی. سیورتسن کوشیده است پیوندی میان فوران سانتورینی (حدود ۱۶۰۰ پیش از میلاد) و خروج بنی‌اسرائیل از مصر باستان در کتاب مقدس برقرار کند.[۲۲]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. 1 2 "Large Volcano Explocivity Index". Countries of the World. Archived from the original on 30 September 2020. Retrieved 17 April 2021.
  2. ↑ Hardy DA (1989). "Therea and the Aegean World III", Volume III—Chronology (Proceedings of the Third International Congress, Hardy DA, editor). Retrieved 2008-03-16.
  3. ↑ Paris, Raphael, et al. , (2022). "A Minoan and a Neolithic tsunami recorded in coastal sediments of Ios Island, Aegean Sea, Greece", in: Marine Geology, Volume 452, October 2022, Abstract: "...tsunami deposits on the coasts of Ios Island, Aegean Sea, Greece...marine sediments and pumices from the ~1600 BC Minoan eruption of Santorini volcano. This is the first evidence of the Minoan tsunami in the Cycladic Islands North of Santorini."
  4. ↑ Antonopoulos, J. (1992). "The great Minoan eruption of Thera volcano and the ensuing tsunami in the Greek Archipelago". Natural Hazards. 5 (2): 153–68. Bibcode:1992NatHa...5..153A. doi:10.1007/BF00127003. S2CID 129836887.
  5. ↑ Karstens, J.; Preine, J.; Crutchley, G.J.; Kutterolf, S.; van der Bilt, W.; Hooft, E.; Druitt, T.H.; Schmid, F.; Cederstrøm, J.M.; Hübscher, C.; Nomikou, P.; Carey, S.; Kühn, M.; Elger, J.; Berndt, C. (2022). "Revising the volume of the Minoan eruption (Santorini) based on new marine geophysical and sedimentological data" (PDF). 11th Conference Cities on Volcanoes (COV11).
  6. 1 2 3 Karstens, Jens; Preine, Jonas; Crutchley, Gareth J.; Kutterolf, Steffen; van der Bilt, Willem G. M.; Hooft, Emilie E. E.; Druitt, Timothy H.; Schmid, Florian; Cederstrøm, Jan Magne; Hübscher, Christian; Nomikou, Paraskevi; Carey, Steven; Kühn, Michel; Elger, Judith; Berndt, Christian (2023-04-29). "Revised Minoan eruption volume as benchmark for large volcanic eruptions". Nature Communications (in English). 14 (1): 2497. Bibcode:2023NatCo..14.2497K. doi:10.1038/s41467-023-38176-3. ISSN 2041-1723. PMC 10148807. PMID 37120623.
  7. 1 2 Oppenheimer, Clive (2003). "Climatic, environmental and human consequences of the largest known historic eruption: Tambora volcano (Indonesia) 1815". Progress in Physical Geography. 27 (2): 230–59. Bibcode:2003PrPG...27..230O. doi:10.1191/0309133303pp379ra. S2CID 131663534.
  8. 1 2 McCoy, FW, & Dunn, SE (2002). "Modelling the Climatic Effects of the LBA Eruption of Thera: New Calculations of Tephra Volumes May Suggest a Significantly Larger Eruption than Previously Reported" (PDF). Chapman Conference on Volcanism and the Earth's Atmosphere. Thera, Greece: American Geographical Union. Retrieved 2007-05-29.{{cite conference}}: نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (رده)
  9. ↑ Sigurdsson H, Carey, S, Alexandri M, Vougioukalakis G, Croff K, Roman C, Sakellariou D, Anagnostou C, Rousakis G, Ioakim C, Gogou A, Ballas D, Misaridis T, & Nomikou P (2006). "Marine Investigations of Greece's Santorini Volcanic Field". Eos. 87 (34): 337–48. Bibcode:2006EOSTr..87..337S. doi:10.1029/2006EO340001.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (رده)
  10. ↑ Friedrich, Walter L. (2013). "The Minoan Eruption of Santorini around 1613 B. C. and its consequences" (PDF). Tagungen des Landesmuseums für Vorgeschichte Halle. 9: 37–48. ISSN 1867-4402.
  11. ↑ Aitken, M. J. (1988). "The Thera Eruption: Continuing Discussion of the Dating". archaeometry. 30 (1): 165–182. doi:10.1111/j.1475-4754.1988.tb00444.x.
  12. ↑ Kutschera, Walter (2020). "On the enigma of dating the Minoan eruption of Santorini". PNAS. 117 (16): 8677–8679. Bibcode:2020PNAS..117.8677K. doi:10.1073/pnas.2004243117. PMC 7183194. PMID 32291333.
  13. 1 2 Foster, Karen Polinger; et al. (1996). "Texts, Storms, and the Thera Eruption". Journal of Near Eastern Studies. 55 (1): 1–14. doi:10.1086/373781. S2CID 162024484.
  14. 1 2 Bruins, Hendrik J. (Sep 10, 2025). "The Minoan Thera eruption predates Pharaoh Ahmose: Radiocarbon dating of Egyptian 17th to early 18th Dynasty museum objects". PLOS ONE. 20 (9) e0330702. Bibcode:2025PLoSO..2030702B. doi:10.1371/journal.pone.0330702. PMC 12422448. PMID 40929054.
  15. 1 2 Pang, K. D.; et al. (1989). "Climatic and Hydrologic Extremes in Early Chinese History: Possible Causes and Dates". Eos. 70: 1095.
  16. 1 2 Friedrich, WL (1999). Fire in the Sea, the Santorini Volcano: Natural History and the Legend of Atlantis. انتشارات دانشگاه کمبریج. ISBN 0-521-65290-1.
  17. ↑ Watkins, N. D.; Sparks, R. S. J.; Sigurdsson, H.; Huang, T. C.; Federman, A.; Carey, S.; Ninkovich, D. (1978-01-12). "Volume and extent of the Minoan tephra from Santorini Volcano: new evidence from deep-sea sediment cores". Nature (in English). 271 (5641): 122–126. Bibcode:1978Natur.271..122W. doi:10.1038/271122a0. ISSN 1476-4687. S2CID 4210868.
  18. ↑ Johnston, E. N.; Sparks, R. S. J.; Phillips, J. C.; Carey, S. (2014-06-09). "Revised estimates for the volume of the Late Bronze Age Minoan eruption, Santorini, Greece". Journal of the Geological Society. 171 (4): 583–590. Bibcode:2014JGSoc.171..583J. doi:10.1144/jgs2013-113. ISSN 0016-7649. S2CID 129937513.
  19. ↑ Davidson, DA (1969). "Aegean Soils During the Second Millennium B.C. with Reference to Thera". Thera and the Aegean World I. Papers presented at the Second International Scientific Congress, Santorini, Greece, August 1978. UK: The Thera Foundation. pp. 725–39. ISBN 0-9506133-0-4. Archived from the original on 2007-08-21. Retrieved 2007-03-10.
  20. ↑ Gournelos, Theodoros; Evelpidou, Niki; Vassilopoulos, Andreas; Chartidou, Konstantia (2008). "Geomorphological Study of Thera". In Vassilopoulos, Andreas (ed.). Geoinformation Technologies for Geocultural Landscapes. CRC Press. p. 247. ISBN 978-0-415-46859-6.
  21. ↑ Heiken, G; McCoy, F (1990). "Precursory Activity to the Minoan Eruption, Thera, Greece". Thera and the Aegean World III, Vol 2. London: The Thera Foundation. pp. 79–88.
  22. 1 2 Sivertsen, Barbara J. (2009). "The Minoan Eruption". The Parting of the Sea: How Volcanoes, Earthquakes, and Plagues Shaped the Story of the Exodus. انتشارات دانشگاه پرینستون. p. 25. ISBN 978-0-691-13770-4.
  23. 1 2 McCoy, Floyd W.; Heiken, Grant (2000). "Tsunami Generated by the Late Bronze Age Eruption of Thera (Santorini), Greece". Pure and Applied Geophysics. 157 (6–8): 1235–41. Bibcode:2000PApGe.157.1227M. doi:10.1007/s000240050024. S2CID 129906882.
  24. ↑ Savino, John; Jones, Marie D. (2007). "Aftereffects of Volcanoes". Supervolcano. Career Press. p. 88. ISBN 978-1-56414-953-4.
  25. ↑ Gournelos, T; Evelpidou, N; Vassilopolous, A; Konstantia, C (2008). "Geomorphological Study of Thera and the Akrotiri Archeological Site". In A Vassilopoulos; N Evelpidou; O Bender; A Krek (eds.). Geoinformation technologies for geocultural landscapes: European perspective. CRC Press. pp. 237–54. ISBN 978-0-415-46859-6.
  26. ↑ https://volcano.oregonstate.edu/santorini#:~:text=Santorini%20is%20complex%20of%20overlapping,an%20eruption%2021%2C000%20year%20ago. Volcano World -- Santorini
  27. 1 2 Keenan, Douglas J. (2003). "Volcanic ash retrieved from the GRIP ice core is not from Thera" (PDF). Geochemistry, Geophysics, Geosystems. 4 (11) 2003GC000608: 1097. Bibcode:2003GGG.....4.1097K. doi:10.1029/2003GC000608. 1525-2027. Retrieved 2011-04-24.
  28. ↑ Stanley, DJ & Sheng, H (1986). "Volcanic shards from Santorini (Upper Minoan ash) in the Nile Delta, Egypt". Nature. 320 (6064): 733–35. Bibcode:1986Natur.320..733S. doi:10.1038/320733a0. S2CID 4043371.
  29. ↑ Guichard, F; et al. (1993). "Tephra from the Minoan eruption of Santorini in sediments of the Black Sea". Nature. 363 (6430): 610–12. Bibcode:1993Natur.363..610G. doi:10.1038/363610a0. S2CID 4361493.
  30. ↑ Liritzis I, Michael C, Galloway RB (1996). "A significant Aegean volcanic eruption during the second millennium BC revealed by thermoluminescence dating". Geoarchaeology. 11 (4): 361–71. Bibcode:1996Gearc..11..361L. doi:10.1002/(SICI)1520-6548(199607)11:4<361::AID-GEA4>3.0.CO;2-#.
  31. 1 2 Time's up!: dating the Minoan eruption of Santorini: acts of the Minoan eruption chronology workshop, Sandbjerg November 2007, initiated by Jan Heinemeier & Walter L. Friedrich. Walter L. Friedrich, Jan Heinemeier, David Warburton. Athens: Danish Institute at Athens. 2009. ISBN 978-87-7934-652-9. OCLC 820828357.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:دیگران (رده)
  32. ↑ Warren PM (1989). Summary of Evidence for the Absolute Chronology of the Early Part of the Aegean Late Bronze Age Derived from Historical Egyptian Sources in: Thera and the Aegean World III, Hardy, DA (ed). The Thera Foundation. pp. 24–26. ISBN 0-9506133-6-3. Archived from the original on 2007-03-21. Retrieved 2007-03-10.
  33. ↑ Warren, Peter (1984). "Archaeology: Absolute dating of the Bronze Age eruption of Thera (Santorini)". Nature (in English). 308 (5959): 492–493. Bibcode:1984Natur.308..492W. doi:10.1038/308492a0. ISSN 1476-4687. S2CID 4368792.
  34. 1 2 3 Warren, Peter (1989). Aegean Bronze Age chronology. Vronwy Hankey. Bedminster, Bristol: Bristol Classical Press. ISBN 0-906515-67-X. OCLC 21759588.
  35. ↑ Pichler, Hans; Schiering, Wolfgang (1977). "The Thera eruption and Late Minoan-IB destructions on Crete". Nature (in English). 267 (5614): 819–822. Bibcode:1977Natur.267..819P. doi:10.1038/267819a0. ISSN 1476-4687. S2CID 4285103.
  36. ↑ Ritner, Robert K.; Moeller, Nadine (2014-04-01). "The Ahmose 'Tempest Stela', Thera and Comparative Chronology". Journal of Near Eastern Studies. 73 (1): 1–19. doi:10.1086/675069. ISSN 0022-2968. S2CID 161410518.
  37. ↑ Shaw, Ian (2003). The Oxford history of ancient Egypt (1st ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-159059-7. OCLC 743803162.
  38. ↑ Ramsey, Christopher Bronk; Dee, Michael W.; Rowland, Joanne M.; Higham, Thomas F. G.; Harris, Stephen A.; Brock, Fiona; Quiles, Anita; Wild, Eva M.; Marcus, Ezra S.; Shortland, Andrew J. (2010-06-18). "Radiocarbon-Based Chronology for Dynastic Egypt". Science (in English). 328 (5985): 1554–1557. Bibcode:2010Sci...328.1554R. doi:10.1126/science.1189395. ISSN 0036-8075. PMID 20558717. S2CID 206526496.
  39. 1 2 3 Manning, Sturt W.; Wacker, Lukas; Büntgen, Ulf; Bronk Ramsey, Christopher; Dee, Michael W.; Kromer, Bernd; Lorentzen, Brita; Tegel, Willy (2020-08-17). "Radiocarbon offsets and old world chronology as relevant to Mesopotamia, Egypt, Anatolia and Thera (Santorini)". Scientific Reports (in English). 10 (1): 13785. Bibcode:2020NatSR..1013785M. doi:10.1038/s41598-020-69287-2. ISSN 2045-2322. PMC 7431540. PMID 32807792.
  40. ↑ Wiener, Malcolm H. (2015), "Dating the Theran Eruption: Archaeological Science Versus Nonsense Science", in Levy, Thomas E.; Schneider, Thomas; Propp, William H.C. (eds.), Israel's Exodus in Transdisciplinary Perspective, Quantitative Methods in the Humanities and Social Sciences, Cham: Springer International Publishing, pp. 131–143, doi:10.1007/978-3-319-04768-3_10, ISBN 978-3-319-04767-6, retrieved 2023-01-19
  41. ↑ Manning, Sturt (1988-06-01). "The Bronze Age Eruption of Thera: Absolute Dating, Aegean Chronology and Mediterranean Culture Interrelations". Journal of Mediterranean Archaeology (in English). 1 (1): 17–82. doi:10.1558/jmea.v1i1.17. ISSN 1743-1700.
  42. 1 2 Betancourt, P. P.; Michael, H. N. (1987). "Dating the Aegean Late Bronze Age with Radiocarbon: Addendum". Archaeometry (in English). 29 (2): 212–213. Bibcode:1987Archa..29..212B. doi:10.1111/j.1475-4754.1987.tb00413.x. ISSN 0003-813X.
  43. ↑ Kemp, Barry J. (1980). Minoan pottery in second millennium Egypt. R. S. Merrillees, Elmar Edel, Deutsches Archäologisches Institut. Abteilung Kairo. Mainz am Rhein: P. von Zabern. ISBN 3-8053-0429-3. OCLC 7506121.
  44. ↑ Cadogan, G. (1978). "Dating the Aegean Bronze Age Without Radiocarbon". Archaeometry (in English). 20 (2): 209–214. Bibcode:1978Archa..20..209C. doi:10.1111/j.1475-4754.1978.tb00234.x. ISSN 0003-813X.
  45. 1 2 Höflmayer, Felix (2012). "The Date of the Minoan Santorini Eruption: Quantifying the "Offset"". Radiocarbon (in English). 54 (3–4): 435–448. Bibcode:2012Radcb..54..435H. doi:10.1017/S0033822200047196. ISSN 0033-8222. S2CID 220703729.
  46. ↑ Manning, Sturt W.; Höflmayer, Felix; Moeller, Nadine; Dee, Michael W.; Ramsey, Christopher Bronk; Fleitmann, Dominik; Higham, Thomas; Kutschera, Walter; Wild, Eva Maria (2014). "Dating the Thera (Santorini) eruption: archaeological and scientific evidence supporting a high chronology". Antiquity (in English). 88 (342): 1164–1179. doi:10.1017/S0003598X00115388. ISSN 0003-598X. S2CID 130142259.
  47. 1 2 3 4 5 6 Reimer, Paula J; Austin, William E N; Bard, Edouard; Bayliss, Alex; Blackwell, Paul G; Bronk Ramsey, Christopher; Butzin, Martin; Cheng, Hai; Edwards, R Lawrence; Friedrich, Michael; Grootes, Pieter M; Guilderson, Thomas P; Hajdas, Irka; Heaton, Timothy J; Hogg, Alan G (2020). "The IntCal20 Northern Hemisphere Radiocarbon Age Calibration Curve (0–55 cal kBP)". Radiocarbon (in English). 62 (4): 725–757. Bibcode:2020Radcb..62..725R. doi:10.1017/RDC.2020.41. hdl:10023/20465. ISSN 0033-8222. S2CID 216215614.
  48. 1 2 Hammer, C. U.; Clausen, H. B.; Friedrich, W. L.; Tauber, H. (1987). "The Minoan eruption of Santorini in Greece dated to 1645 BC?". Nature (in English). 328 (6130): 517–519. Bibcode:1987Natur.328..517H. doi:10.1038/328517a0. ISSN 1476-4687. S2CID 4359049.
  49. ↑ Stuiver, Minze; Pearson, Gordon W (1986). "High-Precision Calibration of the Radiocarbon Time Scale, AD 1950–500 BC". Radiocarbon (in English). 28 (2B): 805–838. Bibcode:1986Radcb..28..805S. doi:10.1017/S0033822200060161. ISSN 0033-8222. S2CID 129260188.
  50. ↑ Bronk Ramsey, Christopher; Manning, Sturt W; Galimberti, Mariagrazia (2004). "Dating the Volcanic Eruption at Thera". Radiocarbon (in English). 46 (1): 325–344. Bibcode:2004Radcb..46..325B. doi:10.1017/S0033822200039631. ISSN 0033-8222. S2CID 129016703.
  51. ↑ Stuiver, Minze; Reimer, Paula J.; Bard, Edouard; Beck, J. Warren; Burr, G. S.; Hughen, Konrad A.; Kromer, Bernd; McCormac, Gerry; Van Der Plicht, Johannes; Spurk, Marco (1998). "INTCAL98 Radiocarbon Age Calibration, 24,000–0 cal BP". Radiocarbon (in English). 40 (3): 1041–1083. Bibcode:1998Radcb..40.1041S. doi:10.1017/S0033822200019123. ISSN 0033-8222. S2CID 128394089.
  52. ↑ Manning, Sturt W.; Ramsey, Christopher Bronk; Kutschera, Walter; Higham, Thomas; Kromer, Bernd; Steier, Peter; Wild, Eva M. (2006-04-28). "Chronology for the Aegean Late Bronze Age 1700-1400 B.C.". Science (in English). 312 (5773): 565–569. Bibcode:2006Sci...312..565M. doi:10.1126/science.1125682. ISSN 0036-8075. PMID 16645092. S2CID 21557268.
  53. 1 2 "Intcal04 Terrestrial Radiocarbon Age Calibration, 0–26 Cal Kyr BP". Radiocarbon (in English). 46 (3): 1029–1058. 2004. Bibcode:2004Radcb..46.1029.. doi:10.1017/S0033822200032999. hdl:10289/3690. ISSN 0033-8222. S2CID 38359692.
  54. ↑ Friedrich, Walter L.; Kromer, Bernd; Friedrich, Michael; Heinemeier, Jan; Pfeiffer, Tom; Talamo, Sahra (2006-04-28). "Santorini Eruption Radiocarbon Dated to 1627-1600 B.C.". Science (in English). 312 (5773): 548. doi:10.1126/science.1125087. ISSN 0036-8075. PMID 16645088. S2CID 35908442.
  55. ↑ Manning, Sturt W; Kromer, Bernd; Bronk Ramsey, Christopher; Pearson, Charlotte L; Talamo, Sahra; Trano, Nicole; Watkins, Jennifer D (2010). "14 C Record and Wiggle-Match Placement for the Anatolian (Gordion Area) Juniper Tree-Ring Chronology ~1729 to 751 Cal BC, and Typical Aegean/Anatolian (Growing Season Related) Regional 14 C Offset Assessment". Radiocarbon (in English). 52 (4): 1571–1597. Bibcode:2010Radcb..52.1571M. doi:10.1017/S0033822200056320. ISSN 0033-8222. S2CID 128115581.
  56. 1 2 Reimer, P J; Baillie, M G L; Bard, E; Bayliss, A; Beck, J W; Blackwell, P G; Bronk Ramsey, C; Buck, C E; Burr, G S; Edwards, R L; Friedrich, M; Grootes, P M; Guilderson, T P; Hajdas, I; Heaton, T J (2009). "IntCal09 and Marine09 Radiocarbon Age Calibration Curves, 0–50,000 Years cal BP". Radiocarbon (in English). 51 (4): 1111–1150. Bibcode:2009Radcb..51.1111R. doi:10.1017/S0033822200034202. hdl:10289/3622. ISSN 0033-8222. S2CID 12608574.
  57. 1 2 3 4 5 6 Pearson, Charlotte L.; et al. (2018). "Annual radiocarbon record indicates 16th century BC date for the Thera eruption". Science Advances. 4 (8) eaar8241. Bibcode:2018SciA....4.8241P. doi:10.1126/sciadv.aar8241. PMC 6093623. PMID 30116779.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:نام‌های عددی:فهرست نویسندگان (رده)
  58. ↑ Reimer, Paula J; Bard, Edouard; Bayliss, Alex; Beck, J Warren; Blackwell, Paul G; Ramsey, Christopher Bronk; Buck, Caitlin E; Cheng, Hai; Edwards, R Lawrence; Friedrich, Michael; Grootes, Pieter M; Guilderson, Thomas P; Haflidason, Haflidi; Hajdas, Irka; Hatté, Christine (2013). "IntCal13 and Marine13 Radiocarbon Age Calibration Curves 0–50,000 Years cal BP". Radiocarbon (in English). 55 (4): 1869–1887. Bibcode:2013Radcb..55.1869R. doi:10.2458/azu_js_rc.55.16947. hdl:1893/19275. ISSN 0033-8222. S2CID 4976475.
  59. ↑ Pearson, Charlotte; Wacker, Lukas; Bayliss, Alex; Brown, David; Salzer, Matthew; Brewer, Peter; Bollhalder, Silvia; Boswijk, Gretel; Hodgins, Gregory (2020). "Annual Variation in Atmospheric 14 C Between 1700 BC and 1480 BC". Radiocarbon (in English). 62 (4): 939–952. Bibcode:2020Radcb..62..939P. doi:10.1017/RDC.2020.14. hdl:1893/30975. ISSN 0033-8222. S2CID 216122941.
  60. ↑ Friedrich, Ronny; Kromer, Bernd; Wacker, Lukas; Olsen, Jesper; Remmele, Sabine; Lindauer, Susanne; Land, Alexander; Pearson, Charlotte (2020). "A New Annual 14 C Dataset for Calibrating the Thera Eruption". Radiocarbon (in English). 62 (4): 953–961. Bibcode:2020Radcb..62..953F. doi:10.1017/RDC.2020.33. ISSN 0033-8222. S2CID 225767707.
  61. ↑ Kuitems, Margot; van der Plicht, Johannes; Jansma, Esther (2020). "Wood from the Netherlands around the Time of the Santorini Eruption Dated by Dendrochronology and Radiocarbon". Radiocarbon (in English). 62 (4): 963–967. Bibcode:2020Radcb..62..963K. doi:10.1017/RDC.2020.23. ISSN 0033-8222. S2CID 219096499.
  62. ↑ Ehrlich, Yael; Regev, Lior; Boaretto, Elisabetta (2018-08-09). "Radiocarbon analysis of modern olive wood raises doubts concerning a crucial piece of evidence in dating the Santorini eruption". Scientific Reports (in English). 8 (1): 11841. Bibcode:2018NatSR...811841E. doi:10.1038/s41598-018-29392-9. ISSN 2045-2322. PMC 6085306. PMID 30093696.
  63. 1 2 Manning, Sturt W.; Kromer, Bernd; Cremaschi, Mauro; Dee, Michael W.; Friedrich, Ronny; Griggs, Carol; Hadden, Carla S. (2020-03-20). "Mediterranean radiocarbon offsets and calendar dates for prehistory". Science Advances (in English). 6 (12) eaaz1096. Bibcode:2020SciA....6.1096M. doi:10.1126/sciadv.aaz1096. ISSN 2375-2548. PMC 7080444. PMID 32206721.
  64. ↑ Bayliss, Alex; Marshall, Peter; Dee, Michael W; Friedrich, Michael; Heaton, Timothy J; Wacker, Lukas (2020). "IntCal20 Tree Rings: An Archaeological Swot Analysis". Radiocarbon (in English). 62 (4): 1045–1078. Bibcode:2020Radcb..62.1045B. doi:10.1017/RDC.2020.77. hdl:1893/31644. ISSN 0033-8222. S2CID 223647996.
  65. ↑ Pearson, Charlotte; Salzer, Matthew; Wacker, Lukas; Brewer, Peter; Sookdeo, Adam; Kuniholm, Peter (2020-08-04). "Reply to Manning: Dating of Gordion tree-ring sequence still stands within a year of 745 BC". Proceedings of the National Academy of Sciences (in English). 117 (31): 18159–18160. Bibcode:2020PNAS..11718159P. doi:10.1073/pnas.2007824117. ISSN 0027-8424. PMC 7414178. PMID 32753551.
  66. ↑ Sahoglu, Vasif; et al. (2021). "Volcanic ash, victims, and tsunami debris from the Late Bronze Age Thera eruption discovered at Çeşme-Bağlararası (Turkey)". PNAS. 119 (1). e2114213118. doi:10.1073/pnas.2114213118. PMC 8740722. PMID 34969845.
  67. ↑ Ehrlich, Yael; Regev, Lior; Boaretto, Elisabetta (2021-01-12). "Discovery of annual growth in a modern olive branch based on carbon isotopes and implications for the Bronze Age volcanic eruption of Santorini". Scientific Reports (in English). 11 (1): 704. doi:10.1038/s41598-020-79024-4. ISSN 2045-2322. PMC 7804959. PMID 33436660.
  68. 1 2 Manning, S. W. (2022). "Second Intermediate Period date for the Thera (Santorini) eruption and historical implications". PLOS ONE. 17 (9). e0274835. Bibcode:2022PLoSO..1774835M. doi:10.1371/journal.pone.0274835. PMC 9488803. PMID 36126026.
  69. ↑ Pearson, Charlotte; Sbonias, Kostas; Tzachili, Iris; Heaton, Timothy J. (2023-04-28). "Olive shrub buried on Therasia supports a mid-16th century BC date for the Thera eruption". Scientific Reports (in English). 13 (1): 6994. Bibcode:2023NatSR..13.6994P. doi:10.1038/s41598-023-33696-w. ISSN 2045-2322. PMC 10147620. PMID 37117199.
  70. ↑ Cadoux, Anita; Scaillet, Bruno; Bekki, Slimane; Oppenheimer, Clive; Druitt, Timothy H. (2015-07-24). "Stratospheric Ozone destruction by the Bronze-Age Minoan eruption (Santorini Volcano, Greece)". Scientific Reports (in English). 5 (1) 12243. Bibcode:2015NatSR...512243C. doi:10.1038/srep12243. ISSN 2045-2322. PMC 4513290. PMID 26206616. S2CID 2033932.
  71. ↑ Baillie, M. G. L.; Munro, M. a. R. (1988). "Irish tree rings, Santorini and volcanic dust veils". Nature (in English). 332 (6162): 344–346. Bibcode:1988Natur.332..344B. doi:10.1038/332344a0. ISSN 1476-4687. S2CID 4286911.
  72. ↑ Grudd, Håkan; Briffa, Keith R.; Gunnarson, Björn E.; Linderholm, Hans W. (2000-09-15). "Swedish tree rings provide new evidence in support of a major, widespread environmental disruption in 1628 BC". Geophysical Research Letters (in English). 27 (18): 2957–2960. Bibcode:2000GeoRL..27.2957G. doi:10.1029/1999GL010852. S2CID 129912286.
  73. ↑ Kuniholm, Peter Ian; Kromer, Bernd; Manning, Sturt W.; Newton, Maryanne; Latini, Christine E.; Bruce, Mary Jaye (1996). "Anatolian tree rings and the absolute chronology of the eastern Mediterranean, 2220–718 BC". Nature (in English). 381 (6585): 780–783. Bibcode:1996Natur.381..780K. doi:10.1038/381780a0. ISSN 1476-4687. S2CID 4318188.
  74. ↑ Pearce, N. J. G. , J. A. Westgate, S. J. Preece, W. J. Eastwood, and W. T. Perkins (2004). "Identification of Aniakchak (Alaska) tephra in Greenland ice core challenges the 1645 BC date for Minoan eruption of Santorini". Geochem. Geophys. Geosyst. 5 (3): Q03005. Bibcode:2004GGG.....5.3005P. doi:10.1029/2003GC000672.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (رده)
  75. ↑ Coulter, Sarah E.; Pilcher, Jonathan R.; Plunkett, Gill; Baillie, Mike; Hall, Valerie A.; Steffensen, J. P.; Vinther, Bo M.; Clausen, Henrik B.; Johnsen, Sigfus J. (2012). "Holocene tephras highlight complexity of volcanic signals in Greenland ice cores". Journal of Geophysical Research. 117 (D21) 2012JD017698: n/a. Bibcode:2012JGRD..11721303C. doi:10.1029/2012JD017698.
  76. ↑ Plunkett, Gill; Pearce, N. J.; McConnell, J.; Pilcher, Jonathan; Sigl, Michael; Zhao, Hongli (2017-10-01). "Trace element analysis of Late Holocene tephras from Greenland ice cores". Quaternary Newsletter (in English). 143: 10–20. ISSN 0143-2826.
  77. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Pearson, Charlotte; Sigl, Michael; Burke, Andrea; Davies, Siwan; Kurbatov, Andrei; Severi, Mirko; Cole-Dai, Jihong; Innes, Helen; Albert, Paul G.; Helmick, Meredith (2022). "Geochemical ice-core constraints on the timing and climatic impact of Aniakchak II (1628 BC) and Thera (Minoan) volcanic eruptions". PNAS Nexus. 1 (2) pgac048. doi:10.1093/pnasnexus/pgac048. PMC 9802406. PMID 36713327.
  78. ↑ McAneney, Jonny; Baillie, Mike (2019). "Absolute tree-ring dates for the Late Bronze Age eruptions of Aniakchak and Thera in light of a proposed revision of ice-core chronologies". Antiquity. 93 (367): 99–112. doi:10.15184/aqy.2018.165.
  79. ↑ Sigl, Michael; Toohey, Matthew; McConnell, Joseph R.; Cole-Dai, Jihong; Severi, Mirko (2022-07-12). "Volcanic stratospheric sulfur injections and aerosol optical depth during the Holocene (past 11 500 years) from a bipolar ice-core array". Earth System Science Data (in English). 14 (7): 3167–3196. Bibcode:2022ESSD...14.3167S. doi:10.5194/essd-14-3167-2022. hdl:2158/1279650. ISSN 1866-3516.
  80. ↑ Sinnl, Giulia; Winstrup, Mai; Erhardt, Tobias; Cook, Eliza; Jensen, Camilla Marie; Svensson, Anders; Vinther, Bo Møllesøe; Muscheler, Raimund; Rasmussen, Sune Olander (2022-05-24). "A multi-ice-core, annual-layer-counted Greenland ice-core chronology for the last 3800 years: GICC21". Climate of the Past (in English). 18 (5): 1125–1150. Bibcode:2022CliPa..18.1125S. doi:10.5194/cp-18-1125-2022. ISSN 1814-9324.
  81. ↑ Pearson, Charlotte; Salzer, Matthew; Wacker, Lukas; Brewer, Peter; Sookdeo, Adam; Kuniholm, Peter (2020-04-14). "Securing timelines in the ancient Mediterranean using multiproxy annual tree-ring data". Proceedings of the National Academy of Sciences (in English). 117 (15): 8410–8415. Bibcode:2020PNAS..117.8410P. doi:10.1073/pnas.1917445117. ISSN 0027-8424. PMC 7165418. PMID 32229554.
  82. 1 2 3 4 5 6 Salzer, Matthew W.; Hughes, Malcolm K. (2007). "Bristlecone pine tree rings and volcanic eruptions over the last 5000 yr". Quaternary Research (in English). 67 (1): 57–68. Bibcode:2007QuRes..67...57S. doi:10.1016/j.yqres.2006.07.004. ISSN 0033-5894. S2CID 14654597.
  83. ↑ Manning, Sturt W.; Griggs, Carol B.; Lorentzen, Brita; Barjamovic, Gojko; Ramsey, Christopher Bronk; Kromer, Bernd; Wild, Eva Maria (2016-07-13). "Integrated Tree-Ring-Radiocarbon High-Resolution Timeframe to Resolve Earlier Second Millennium BC Mesopotamian Chronology". PLOS ONE (in English). 11 (7) e0157144. Bibcode:2016PLoSO..1157144M. doi:10.1371/journal.pone.0157144. ISSN 1932-6203. PMC 4943651. PMID 27409585.
  84. ↑ Pearson, Charlotte L.; Dale, Darren S.; Brewer, Peter W.; Kuniholm, Peter I.; Lipton, Jeffrey; Manning, Sturt W. (2009-06-01). "Dendrochemical analysis of a tree-ring growth anomaly associated with the Late Bronze Age eruption of Thera". Journal of Archaeological Science (in English). 36 (6): 1206–1214. Bibcode:2009JArSc..36.1206P. doi:10.1016/j.jas.2009.01.009. ISSN 0305-4403.
  85. ↑ Badertscher, S.; Borsato, A.; Frisia, S.; Cheng, H.; Edwards, R.L.; Tüysüz, O.; Fleitmann, D. (2014). "Speleothems as sensitive recorders of volcanic eruptions – the Bronze Age Minoan eruption recorded in a stalagmite from Turkey". Earth and Planetary Science Letters (in English). 392: 58–66. Bibcode:2014E&PSL.392...58B. doi:10.1016/j.epsl.2014.01.041.
  86. ↑ Doumas, Christos (2012). "Akrotiri". In Cline, Eric (ed.). The Oxford Handbook of the Bronze Age Aegean. Oxford University Press. pp. 752–761. doi:10.1093/oxfordhb/9780199873609.013.0056. ISBN 978-0-19-987360-9.
  87. 1 2 3 Younger, John; Rehak, Paul (2008). "The Material Culture of Neopalatial Crete". In Shelmerdine, Cynthia (ed.). The Cambridge Companion to the Aegean Bronze Age. Cambridge University Press. p. 140. doi:10.1017/CCOL9780521814447.007. ISBN 978-0-521-89127-1.
  88. 1 2 Callender, G (1999). The Minoans and the Mycenaeans: Aegean Society in the Bronze Age. انتشارات دانشگاه آکسفورد. ISBN 0-19-551028-3.
  89. 1 2 MacGillivray, J. Alexander; Sackett, L. High (2012). "Palaikastro". In Cline, Eric (ed.). The Oxford Handbook of the Bronze Age Aegean. Oxford University Press. pp. 571–581. doi:10.1093/oxfordhb/9780199873609.013.0043. ISBN 978-0-19-987360-9.
  90. ↑ McEnroe, John C. (2010). Architecture of Minoan Crete: Constructing Identity in the Aegean Bronze Age. Austin: University of Texas Press. pp. 81–82.
  91. ↑ Davis, Jack (2008). "Minoan Crete and the Aegean Islands". In Shelmerdine, Cynthia (ed.). The Cambridge Companion to the Aegean Bronze Age. Cambridge University Press. p. 205. doi:10.1017/CCOL9780521814447.009. ISBN 978-0-521-89127-1.
  92. 1 2 3 Hallager, Erik (2012). "Crete". In Cline, Eric (ed.). The Oxford Handbook of the Bronze Age Aegean. Oxford University Press. pp. 149–159. doi:10.1093/oxfordhb/9780199873609.013.0011. ISBN 978-0-19-987360-9.
  93. ↑ McEnroe, John C. (2010). Architecture of Minoan Crete: Constructing Identity in the Aegean Bronze Age. Austin: University of Texas Press. pp. 82–83, 113.
  94. ↑ McEnroe, John C. (2010). Architecture of Minoan Crete: Constructing Identity in the Aegean Bronze Age. Austin: University of Texas Press. p. 113.
  95. ↑ McEnroe, John C. (2010). Architecture of Minoan Crete: Constructing Identity in the Aegean Bronze Age. Austin: University of Texas Press. pp. 81–82, 113.
  96. ↑ Driessen, Jan; MacDonald, Colin (1997). The Troubled Island: Minoan Crete Before and After the Santorini Eruption. Peeters. ISBN 978-90-429-2416-1.
  97. ↑ EN, Davis (1990). "A Storm in Egypt during the Reign of Ahmose". Thera and the Aegean World III. Thera Foundation. Archived from the original on 14 March 2007. Retrieved 2007-03-10.
  98. ↑ Goedicke, Hans (1995). "Chapter 3". Studies about Kamose and Ahmose. Baltimore: David Brown Book Company. ISBN 0-9613805-8-6.
  99. ↑ Bronk Ramsey, Christopher; et al. (2010). "Radiocarbon-Based Chronology for Dynastic Egypt". Science. 328 (5985): 1554–1557. Bibcode:2010Sci...328.1554R. doi:10.1126/science.1189395. PMID 20558717.
  100. 1 2 Wiener, MH; Allen, JP (1998). "Separate Lives: The Ahmose Tempest Stela and the Theran Eruption". Journal of Near Eastern Studies. 57. انتشارات دانشگاه شیکاگو: 1–28. doi:10.1086/468596. S2CID 162153296.
  101. ↑ Greene, MT (2000). Natural Knowledge in Preclassical Antiquity. Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-6371-4.
  102. ↑ Luce, John Victor (1969). The end of Atlantis: New light on an old legend. New Aspects of Antiquity. London: Thames & Hudson. ISBN 978-0-500-39005-4.
  103. ↑ Marinatos, Spyridon (1972). Some Words about the Legend at Atlantis (2nd ed.). Athens: C. Papachrysanthou.
  104. ↑ Neer, Richard (2012). Art and Archaeology of the Greek World. Thames and Hudson. p. 37. ISBN 978-0-500-05166-5. "...popular associations of the eruption with a legend of Atlantis should be dismissed...nor is there good evidence to suggest that the eruption...brought about the collapse of Minoan Crete
  105. ↑ Manning, Stuart (2012). "Eruption of Thera/Santorini". In Cline, Eric (ed.). The Oxford Handbook of the Bronze Age Aegean. Oxford University Press. pp. 457–454. doi:10.1093/oxfordhb/9780199873609.013.0034. ISBN 978-0-19-987360-9. Marinatos (1939) famously suggested that the eruption might even have caused the destruction of Minoan Crete (also Page 1970). Although this simple hypothesis has been negated by the findings of excavation and other research since the late 1960s... which demonstrate that the eruption occurred late in the Late Minoan IA ceramic period, whereas the destructions of the Cretan palaces and so on are some time subsequent (late in the following Late Minoan IB ceramic period)
  106. ↑ Brouwers, Josho (2021). "Did Atlantis Exist?". Bad Ancient. Retrieved August 30, 2023.

منابع

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ فوران مینوسی موجود است.
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.