فیلم-شعر

فیلم-شعر (به انگلیسی: film-poem) که گاهی با نام‌های فیلم شاعرانه پیشرو (به انگلیسی: poetic avant-garde film) نیز شناخته می‌شود، اصطلاحی است که برای نخستین بار به فیلم‌های آوانگارد آمریکایی پس از جنگ جهانی دوم اطلاق شد. در این دوره، رابطهٔ میان فیلم و شعر موضوع بحث و بررسی بود. جیمز پیترسون در کتاب Dreams of Chaos, Visions of Order نوشت: «در عمل، برچسب فیلم-شعر عمدتاً نمادی از تفاوت آوانگارد با فیلم‌های روایی تجاری بود.» پیترسون گزارش داد که در دههٔ ۱۹۵۰، مرور کلی فیلم‌های آوانگارد «به‌طور معمول دو ژانر را مشخص می‌کرد: فیلم-شعر و سینمای گرافیکی». تا دههٔ ۱۹۹۰، سینمای آوانگارد شامل اصطلاح «فیلم-شعر» در کنار گرایش‌های مختلف فیلم‌سازی شد.

فیلم-شعرها به‌عنوان «فیلم‌های شخصی» شناخته می‌شوند و «به‌صورت مستقل و جدا از سنت‌ها و ژانرهای رایج» دیده می‌شوند. تجربهٔ آن‌ها «باز و غیرقابل پیش‌بینی» است زیرا از انتظارات بیرونی مبتنی بر فیلم‌های تجاری پرهیز می‌کنند. پیترسون می‌گوید: «چرخه‌های انتظار و رضایت بیننده عمدتاً از ساختار درونی فیلم ناشی می‌شوند.» فیلم-شعرها هم شخصی و هم خصوصی هستند: «بسیاری از فیلم-شعرها لحظات صمیمی زندگی فیلم‌ساز را مستندسازی می‌کنند.»

تاریخچه

دیویید ای. جیمز و سارا نیلی دو پژوهشگر هستند که به بررسی رابطهٔ میان شعر و فیلم پرداخته‌اند. جیمز دربارهٔ مفهوم شاعر می‌نویسد: «در جهان مدرن، شاعر به یک رسانهٔ ترجیحی اشاره دارد؛ اما این واژه همچنین دلالت بر نوعی (عدم) جای‌گیری اجتماعی دارد. این واژه نمایانگر یک کنش فرهنگی است که، با وجود بی‌اهمیت بودن از نظر اقتصادی، همچنان در ساختار اقتصادی گنجانده نشده و بنابراین امکان مقاومت فرهنگی را حفظ می‌کند.»

جیمز در مورد استن براخاژ می‌گوید: «نصب فیلم‌ساز به‌عنوان شاعر دارای اجزای نظری و عملی بود. این شامل مفهوم‌سازی هنرمند فیلم به‌عنوان یک نویسندهٔ فردی، خالق رمانتیک ـ مفهومی که از طریق ایجاد یک سنت از تاریخچهٔ پیشین فیلم ممکن شد ـ و همچنین نیازمند سازمان‌دهی کاری، شیوه‌ای از تولید و توزیع جایگزین برای فناوری، شیوه‌های کار و جای‌گیری نهادی هالیوود بود.»

سارا نیلی در فصل «شعر» از کتاب خود دربارهٔ مارگارت تیت به مایا دِرن و مشارکت او در رویداد Poetry and The Film: A Symposium که در سال ۱۹۵۳ توسط Cinema 16 برگزار شد و بعدها در مجلهٔ Film Culture منتشر شد، اشاره می‌کند تا روابط بین شعر و فیلم را بررسی کند. نیلی در میان منابع و نقل‌قول‌های خود آورده است: «همان‌طور که مایا در سمپوزیوم سینما ۱۶ به‌طور قانع‌کننده استدلال کرد، شعر اغلب به ثبت نامرئی می‌پردازد: احساسی در شیء یا چیز، نه خود شیء.»

در مقالهٔ خود با عنوان «Poetry-Films and Film Poems» در کتاب Film Poems، ویلیام سی. ویس تمایز میان «فیلم-شعر» و «فیلم‌های شعری» را توضیح می‌دهد. فیلم-شعر از فیلم برای «تصویرسازی» یک شعر استفاده می‌کند، در حالی که فیلم‌های شعری شامل «ترکیبی از شعر و فیلم هستند که تداعی‌ها، دلالت‌ها و استعاره‌هایی تولید می‌کنند که نه متن کلامی و نه متن تصویری به‌تنهایی قادر به ایجاد آن‌ها بودند.»

نمونه‌ها

نمونه‌ای از فیلم‌هایی که در دستهٔ نخست قرار می‌گیرند، منهتا (۱۹۲۱) اثر چارلز شیلر و پل استرند است که از شعر والت ویتمن استفاده می‌کند، در حالی که نمونه‌ای از دستهٔ دوم، سایه‌های نیمروز (۱۹۴۳) ساختهٔ مایا درن و الکساندر هامید است.

فیلم-شعر یک برنامهٔ سیار از فیلم‌ها بود که به بررسی رابطهٔ بین فیلم و شعر می‌پرداخت و توسط فیلم‌ساز پیتر تاد گردآوری شده بود. این برنامه نخستین بار به‌صورت یک برنامهٔ تک‌رویدادی در National Film Theatre لندن در ۱۹ فوریهٔ ۱۹۹۸ به نمایش درآمد و سال بعد به‌عنوان یک برنامهٔ سیار در مکان‌های مختلف، با حمایت The Arts Council of England و BFI Touring Unit عرضه شد (و پس از آن سه برنامهٔ دیگر Film Poems نیز همه توسط تاد گردآوری شدند). اولین برنامهٔ فیلم-شعر شامل دو فیلم از فیلم‌ساز و شاعر مارگارت تیت بود که دامنه و بافت آثار او را نشان می‌داد. یکی از این فیلم‌ها، Hugh MacDiarmid: A Portrait (۱۹۶۴) است که در آن شاعر مک‌دیرمید آثار خود را می‌خواند، و دیگری Aerial (۱۹۷۴) است که بدون کلام است و نویسنده آلی اسمیت آن را «یک شعر کوچک» توصیف کرده است.[۱۴] سارا نیلی دربارهٔ این فیلم می‌نویسد: «برای این فیلم، تیت از استفاده از کلام گفتاری در صدای فیلم فاصله گرفت؛ در عوض، شعر فیلم کاملاً از تصویر و صدا حاصل می‌شود» و تأکید می‌کند: «Aerial به نظر می‌رسد تقطیر کامل ایدهٔ تیت از فیلم-شعر باشد.»

سوفی مایر در کتاب How British Poetry Fell In Love With Film می‌نویسد که مارگارت تیت فیلم‌های خود را عمدتاً به‌صورت مستقل و در محل زندگی خود می‌ساخت و او را می‌توان «تنها هنرمند بریتانیایی که واقعاً فیلم-شعر می‌ساخت» توصیف کرد.

منابع

• The Oxford handbook of contemporary British and Irish poetry. Robinson, Peter, 1953- (First ed.). Oxford: Oxford University Press. 2013. ISBN 978-0-19-959680-5. OCLC 809977205.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:دیگران (رده)
• Peterson, James (1994). Dreams of Chaos, Visions of Order: Understanding the American Avant-Garde Cinema. Contemporary Film and Television. Wayne State University Press. ISBN 978-0-8143-2457-8.
• James, David E (1989). Allegories of Cinema: American Film in the Sixties. Princeton University Press. p. 32. ISBN 0691006040.