فیلم کلاژ

فیلم کلاژ (به انگلیسی: Collage film) سبکی از فیلم است که با کنار هم قرار دادن فیلم‌های یافت‌شده از منابع مختلف (فیلم‌های آرشیوی، گزیده‌هایی از فیلم‌های دیگر، فیلم‌های خبری، فیلم‌های خانگی و غیره) ایجاد می‌شود. این اصطلاح همچنین برای کلاژ فیزیکی مواد روی فیلم خام نیز به کار رفته است.

ریشه‌های سورئالیستی

جنبش سورئالیسم نقش مهمی در خلق فرم فیلم کلاژ ایفا کرد. در سال ۱۹۳۶، هنرمند آمریکایی جوزف کورنل یکی از اولین فیلم‌های کلاژ را با مونتاژ مجدد فیلم شرق بورنئو (۱۹۳۱) به همراه قطعاتی از فیلم‌های دیگر، در اثری جدید تولید کرد که آن را رز هوبارت نام نهاد، که برگرفته از نام بازیگر نقش اول زن بود. وقتی سالوادور دالی این فیلم را دید، به شدت خشمگین شد و معتقد بود که کورنل ایده را از افکار او دزدیده است. از پیشینیان این سبک می‌توان به عبور از ساگرادای بزرگ (۱۹۲۴) اثر آدریان برونل و داستان سرباز گمنام (Histoire du soldat inconnu) اثر هنری استورک (۱۹۳۲) اشاره کرد.

ایده ترکیب فیلم از منابع مختلف، برای آندره برتون، هنرمند سورئالیست دیگر، نیز جذاب بود. در شهر نانت، او و دوستش ژاک واشه از یک سینما به سینمای دیگر می‌رفتند، بدون اینکه هرگز برای تماشای یک فیلم کامل بمانند.

رنسانس

پس از فیلم یک فیلم (۱۹۵۸) ساخته بروس کانر، رنسانسی در فیلم‌های «فیلم‌های یافت‌شده» پدیدار شد. این فیلم، کلیپ‌های کوتاه و گذرای فیلم را در یک مونتاژ دیالکتیکی با هم ترکیب می‌کند. سکانس معروفی که از کلیپ‌های نامتجانس ساخته شده، «یک کاپیتان زیردریایی را نشان می‌دهد که به نظر می‌رسد از طریق پریسکوپ خود زنی با لباس‌های کم را می‌بیند و با شلیک یک اژدر که باعث انفجار هسته‌ای و به دنبال آن موج‌های عظیمی می‌شود که موج‌سواران با تخته موج‌سواری به آنها حمله می‌کنند، پاسخ می‌دهد.» کانر به تولید چندین فیلم «فیلم‌های یافت‌شده» دیگر از جمله گزارش و چهارراه و غیره ادامه داد.

آرتور لیپست که در دهه ۱۹۶۰ در هیئت ملی فیلم کانادا (ان‌اف‌بی) کار می‌کرد، فیلم‌های کلاژ مانند خیلی خوب، خیلی خوب (۱۹۶۱) و ۲۱–۸۷ (۱۹۶۳) را ساخت که کاملاً از فیلم‌های پیدا شده‌ای تشکیل شده بودند که در طول تدوین فیلم‌های دیگر (فیلم اول نامزد جایزه اسکار شد) دور ریخته شده بودند. ادوارد دو لورو، فیلمساز فرانسوی، در این دوره مستندهای کلاژ با مضامین سیاسی مانند آزادی سیاهان (۱۹۶۷) و گوش کن، آمریکا (۱۹۶۸) را نیز ساخت.

در سال ۱۹۶۸، جو دانته جوان فیلم عیاشی در فیلم را با تهیه‌کنندگی جان دیویدسون ساخت که شامل صحنه‌های حذف‌شده، تریلرها و تبلیغات از نمایش‌ها و فیلم‌های مختلف بود.

نمونه‌هایی از دهه ۱۹۷۰

از دیگر چهره‌های شاخصی که از این شیوه بهره برده‌اند می‌توان به چاک ورکمن اشاره کرد، که با فیلم تصاویر گرانبها در سال ۱۹۸۶ برنده جایزه اسکار شد، ریک پریلینگر که به خاطر استفاده از فیلم‌های خانگی و فیلم‌های زودگذر در پروژه‌های مراقبه‌ای مانند پانوراما افمرا محصول ۲۰۰۴ شناخته می‌شود، ویلر وینستون دیکسون که به خاطر بررسی تبلیغات تلویزیونی متافیزیک سریالی در سال ۱۹۷۲ شناخته می‌شود، کریگ بالدوین در فیلم‌هایش اشباح طیف، محنت ۹۹ و او نه کرونادو و بیل موریسون که از فیلم‌های پیدا شده و گم شده در آرشیوهای فیلم در اثرش دکاسیا در سال ۲۰۰۲ استفاده کرد (که در کنار فیلم طنز جنگ سرد کوین رافرتی در سال ۱۹۸۲ با عنوان کافه هسته‌ای به فهرست ملی فیلم راه یافتند)، اشاره کرد. فیلم مشابه دیگری که در فهرست فیلم‌های پیدا شده قرار دارد، فیلم نیترات غنایی (۱۹۹۱) ساخته پیتر دلپوت است.

این تکنیک در فیلم بلند خاطرات فرشتگان محصول سال ۲۰۰۸ به کار گرفته شد، که مرثیه‌ای تصویری برای مونترال است و از تصاویر آرشیوی بیش از ۱۲۰ فیلم ان‌اف‌بی از دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ ساخته شده است. ترنس دیویس از تکنیک مشابهی برای ساخت فیلم از زمان و شهر استفاده کرد و زندگی خود را در دوران بزرگ شدن در لیورپول در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ به یاد آورد و در آن از فیلم‌های خبری و مستند به همراه صدای خودش و موسیقی متن موسیقی معاصر و کلاسیک استفاده کرد.

ساعت اثر کریستین مارکلی، مجموعه‌ای ۲۴ ساعته از صحنه‌های مرتبط با زمان از فیلم‌ها، در سال ۲۰۱۰ در گالری وایت کیوب لندن به نمایش درآمد مارکلی با فیلم تلفن‌ها محصول ۱۹۹۵، چندین بار به هنر ویدئو روی آورد که الهام‌بخش فیلم ساعت بود. او در این فیلم روایتی از کلیپ‌هایی از فیلم‌های هالیوودی ساخت که در آن‌ها شخصیت‌ها از تلفن استفاده می‌کنند. و فیلم بالا و بیرون محصول ۱۹۹۸، ویدئویی از فیلم «آگراندیسمان» اثر میکل‌آنجلو آنتونیونی را با صدای فیلم انفجار اثر برایان دی‌پالما ترکیب کرد. فیلم دوم، آزمایشی اولیه در زمینهٔ تأثیر همزمانی بود، جایی که بینندگان به‌طور طبیعی تلاش می‌کردند تا نقاط مشترک بین دو اثر را پیدا کنند و سبک تدوینی را که مارکلی برای «ساعت» به کار می‌برد، توسعه داد. یک اثر هنری مشابه از هنرمند اسکاتلندی، داگلاس گوردون، با عنوان روانی ۲۴ ساعته (۱۹۹۳) کاملاً اقتباسی از فیلم تریلر روانشناختی آلفرد هیچکاک در سال ۱۹۶۰ با عنوان روانی است که از ۲۴ فریم در ثانیه اصلی خود به تقریباً دو فریم در ثانیه کاهش یافته است. در نتیجه، فیلم دقیقاً ۲۴ ساعت طول می‌کشد، نه زمان اصلی ۱۰۹ دقیقه (۱ ساعت و ۴۹ دقیقه). یک قرن بعد، کریس بورس، هنرمند ساکن نیویورک، با تغییر فیلم به عنوان روانی ۲۴ ثانیه و در عین حال تطبیق با دامنه توجه کوتاه جامعه عصر اطلاعات، به این موضوع واکنش نشان داد.

مستند تجربی کلاهبرداری محصول ۲۰۱۶ (ساخته دین فلیشر کمپ، که بعدها به خاطر فیلم نامزد اسکار مارسل، صدف کفش به پا شناخته شد) از بیش از صد ساعت فیلم خانگی که توسط یک خانواده ناشناس در ایالات متحده در یوتیوب آپلود شده بود، اقتباس شده است. این فیلم با کلیپ‌های اضافی که از سایر کاربران یوتیوب گرفته شده بود، ترکیب و به یک فیلم جنایی ۵۳ دقیقه‌ای دربارهٔ خانواده‌ای تبدیل شد که درگیر مصرف‌گرایی مادی هستند و برای رهایی از بدهی شخصی غیرقابل تحمل، به شدت به مصرف‌گرایی روی می‌آورند.

شاعر اسکاتلندی، راس ساترلند، اولین فیلم بلند خود را در سال ۲۰۱۵ با عنوان برای نوار پشتیبان آماده باشید ساخت که شامل ضبط‌هایی از یک نوار وی‌اچ‌اس قدیمی بود که از پدربزرگ مرحومش به جا مانده بود.

اولین اثر بلند استیون برومر، فیلمساز تجربی کانادایی، پوتامکین (۲۰۱۷) بود. این فیلم دربارهٔ منتقد پیشگام فقید فیلم، هری آلن پوتامکین (۱۹۰۰–۱۹۳۳)، است که یکی از اولین کسانی بود که سینما را به عنوان یک فرم هنری اعلام کرد. پوتامکین از قطعاتی از فیلم‌های بسیاری که او در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ برای روزنامه‌ها و مجلات نقد کرده بود (مانند رزم‌ناو پوتمکین، مصائب ژاندارک و متروپلیس) تشکیل شده است.

از دیگر نمونه‌های برنده جایزه سینمای دانشگاهی قرن بیست و یکم می‌توان به من کاکاسیاه تو نیستم (۲۰۱۶) ساخته رائول پک و رؤیای موناژ (۲۰۲۲) ساخته برت مورگن که برنده جایزه گرمی شد، اشاره کرد.

مستندهای کلاژ قابل توجه

• برادر، میشه یه سکه هم بدی؟ (۱۹۷۵)
• لس‌آنجلس خودش را بازی می‌کند (۲۰۰۳)
• تارانت (۲۰۰۳)
• ۱۷ ژوئن ۱۹۹۴ (۲۰۱۰)
• سنا (۲۰۱۰)
• بیدار شدن زیبای خفته (۲۰۱۰)
• نیکسون ما (۲۰۱۳)
• امی (۲۰۱۵)
• شهر داوسون: زمان یخ‌زده (۲۰۱۶)
• دنیای فردا (۱۹۸۴)
• ال ای ۹۲ (۲۰۱۷)
• فیلم بی‌پایان (۲۰۱۸)
• یک هایراید دیگر (۲۰۲۱)
• عقب و پخش (۲۰۲۲)
• ماشین خارق‌العاده (۲۰۲۳)
• حادثه (2023)
• بهترین‌های من (۲۰۲۴)
• آمریکا، گمشده و پیدا شده (۱۹۷۹)
• رویاهای آمریکایی: گمشده و پیدا شده (۱۹۸۴)
• اثر کاخ سفید (۲۰۲۴)

کمدی‌ها

برخی از اولین آثار کلاژ سورئالیستی طنزآمیز بودند. این سنت استفاده از کلاژ فیلم برای ایجاد جلوه‌های کمدی را می‌توان بعدها در فیلم‌های تجاری مانند اولین فیلم وودی آلن، چه خبر، تایگر لی‌لی؟ مشاهده کرد که در آن آلن از کلید کلیدها، یک فیلم جاسوسی ژاپنی ساخته تانیگوچی سنکیچی، بخش‌هایی از آن را دوباره تدوین کرد و موسیقی متن جدیدی با دیالوگ‌های خودش برای ایجاد جلوه‌های کمیک نوشت، و کمدی مردگان پیراهن راه‌راه نمی‌پوشند ساخته کارل راینر در سال ۱۹۸۲ که شامل تصاویری از تقریباً دو دوجین فیلم نوآر کلاسیک به همراه سکانس‌های اصلی با بازی استیو مارتین بود.

تاد گراهام، هنرمند ویدئو آرتیست کانادایی، به خاطر فیلم کالت پو آخرالزمان محصول ۱۹۸۷ که ترکیبی عجیب و کمدی از وینی پو دیزنی و فیلم حماسی جنگ ویتنام اینک آخرالزمان ساخته فرانسیس فورد کوپولا در سال ۱۹۷۹ بود، شناخته می‌شود.

کلاژ فیلم فیزیکی

برخی از فیلمسازان رویکردی تحت‌اللفظی‌تر به فیلم کلاژ اتخاذ کرده‌اند. استن براکج با کلاژ کردن اشیاء یافت‌شده بین فیلم خام شفاف و سپس عبور دادن نتایج از یک چاپگر نوری، مانند فیلم‌های موثلایت(به انگلیسی: Mothlight) و باغ لذت دنیوی، فیلم‌هایی خلق کرد.

یکی دیگر از فیلم‌های کلاژ قابل توجه که از این تکنیک استفاده کرده است، فیلم مگس‌های میوه (۲۰۱۰) اثر هنرمند کانادایی کریستین لوسی لاتیمر است که مشابه موثلایتساخته شده است.

انیمیشن

نمونه‌هایی از فیلم کلاژ متحرک (که از بریده‌های روزنامه‌ها، کمیک‌ها و مجلات در کنار سایر اشیاء بی‌جان استفاده می‌کند):

• فیلم برنده اسکار فرانک (۱۹۷۳)
• انیمیشن مایک جیتلوف (۱۹۷۷)
• بانوی کره ما (۱۹۶۹)
• فیلم سریع (۲۰۰۳)
• فیلم‌های لوئیس کلاهر و جانی گیزر
• کپسول زمان آمریکایی چارلز بریورمن (۱۹۶۸)
• جادوی بهشت و زمین (۱۹۶۲)
• آثار استن وندربیک، تری گیلیام و رابرت بریر
• فیلم‌های ذکر شده در بالا، موثلایت (۱۹۶۳) و باغ لذت دنیوی (۱۹۸۱)
• ارودیوم ثانک (۲۰۱۸)
• وقت‌شناسان ابدیت (۲۰۲۱)