مقام (زیارتگاه)
مقام (به عربی: مَقام) نوعی زیارتگاه اسلامی است که در محلی مرتبط با یک شخصیت دینی یا ولی ساخته می‌شود و بیشتر در سرزمین شام شامل کشورهای کنونی لبنان، سوریه، فلسطین و اسرائیل یافت می‌شود. مقام‌ها معمولاً بناهای تدفینی با نقشه‌ای مکعب‌شکل هستند که گنبدی بر فراز آن‌ها قرار دارد.
گرچه مقام‌ها با سنت اسلامی پیوند دارند، پژوهشگران دریافته‌اند که بسیاری از آن‌ها ریشه در سنت‌های کهن سامی، یهودی، سامری و مسیحی دارند. در سده نوزدهم، کلود رنیه کوندر مقام‌ها را بخش بنیادین دین عامیانه در فلسطین توصیف کرد و بر اهمیت فوق‌العاده‌ای که مردم محلی برای آن‌ها قائل بودند تأکید ورزید. مقام‌های فلسطین در زمینه باستان‌شناسی کتاب مقدس نیز اهمیت فراوانی دارند؛ زیرا نام‌های آن‌ها در سده‌های هجدهم و نوزدهم برای شناسایی بخش بزرگی از جغرافیای توراتی به کار رفتند.
بزرگداشت اماکن مقدس در شام اسلامی به‌ویژه در سده‌های دوازدهم و سیزدهم میلادی، در دوره حکومت زنگیان و ایوبیان اوج گرفت. مورخان این رشد را به فضای سیاسی آن دوره به‌ویژه جنگ‌های صلیبی و بازپس‌گیری سرزمین‌ها از صلیبیان نسبت می‌دهند. این زیارتگاه‌ها که با حمایت مالی فرمانروایان و نخبگان ساخته می‌شدند، نقش کانون‌های دینی را ایفا می‌کردند و مردمانی از همه قشرها جامعه را به خود جذب می‌نمودند.
ریشه‌شناسی
واژه «مقام» در زبان عربی به‌معنای «جایگاه» یا «ایستگاه» است و معنای دقیق آن «جایی که در آن می‌ایستند» است.[۱] این واژه برای اشاره به «زیارتگاه» به کار می‌رود؛ خواه آرامگاه یادبود باشد یا گور واقعی.[۱] معنای آن می‌تواند تنها به سازه‌های ساخته‌شده‌ای محدود شود که بتوان به درون آن‌ها وارد شد.[۱] این نام‌گذاری برای آرامگاه‌های مقدس بیشتر در لبنان، سوریه و سرزمین فلسطین رایج است.
در نوشته‌های جهانگردان اروپایی سده نوزدهم، صورت «موکام» (به انگلیسی: mukam) نیز دیده می‌شود؛ همچنین واژه‌های «والی» و «ولی» (به عربی: ولی، به‌معنای «قدیس»)، «مزار» و «مشهد» نیز به کار رفته‌اند.[۱]
در مغرب عربی آرامگاه‌های مشابه با نام «مرابط» شناخته می‌شوند، در کشورهای ترک‌زبان مسلمان با نام «تُربه»، «دوربه» یا «عزیز» و در کشورهای فارسی‌زبان «درگاه» نامیده می‌شوند.[۱]
کارکرد
مقام‌ها به شخصیت‌های توراتی و قرآنی، واقعی یا اسطوره‌ای، مرد و زن، از دوران باستان تا زمان فتح اسلامی شام و حتی اواخر حکومت امپراتوری عثمانی اختصاص داشتند.[۲] علی قلیبو، انسان‌شناس فلسطینی، این بناها را «گواهی معمارانه بر حساسیت دینی مسیحی-اسلامی فلسطینیان و ریشه‌های آن در ادیان باستانی سامی» توصیف کرده‌است.[۳]
در سال ۱۸۷۷ میلادی، کلود رنیه کوندر، پژوهشگر بریتانیایی، نوشت:
دین روستاییان در پرستش در این زیارتگاه‌ها خلاصه می‌شود. آنان که خود را مسلمان می‌خوانند، غالباً عمری را بدون ورود به مسجد سپری می‌کنند و اهمیتی بیش از الله و پیامبرش برای حمایت و شفاعت مقامِ روستایشان قائلند.[۴]
پژوهش صلاح الحودلیه دربارهٔ مقام شیخ شهاب‌الدین که روستاییان مسلمان دهکده صفا به آن روی می‌آوردند نشان داد که زیارت‌ها معمولاً شامل نمازهای آیینی، تدفین، تلاوت قرآن، یادبود شیخ یا نذر کردن بود.[۵] هر روستا در سرزمین فلسطین یک «ولی» یا قدیس حامی داشت که مردم، به‌ویژه روستاییان، در زیارتگاه وی یاری می‌خواستند.[۶] هرچند واژه «ولی» هم به قدیس و هم به زیارتگاه اشاره می‌کند، زیارتگاه یک قدیس عادی دقیق‌تر «مقام» خوانده می‌شود.[۷]
ساختار
رایج‌ترین گونه مقام، بنایی یک‌اتاقه با نقشه مربع و گنبددار است که در میان آن سنگ‌قبری (کنوتاف) جای دارد،[۸] هرچند پیکر شخصیت‌های محترم در زیر سطح زمین دفن شده بود. در دیوار جنوبی مقام معمولاً محرابی کوچک رو به مکه قرار دارد که با کتیبه‌ها و نقوش گیاهی آراسته شده‌است. ورودی اتاق بیشتر در دیوار شمالی است و در دیگر دیوارهای طاق‌دار پنجره‌های کوچکی تعبیه شده‌اند. در مقام‌های فعال شمعدان‌ها و چراغ‌هایی آویزان‌اند، روی سنگ‌قبر پارچه‌ای (معمولاً سبز) گسترده شده و پیش از محراب سجاده‌هایی بر زمین پهن است.[۸]
مقام‌های بزرگ‌تر نیز وجود دارند که از دو، سه یا چهار اتاق تشکیل شده‌اند:[۹] اتاق نماز، ورودی، زاویه یا اتاقی برای استراحت زائران. مقام‌های بزرگ دو یا سه گنبد همانند دارند. در گذشته بالای گنبد میله فلزی با هلال نصب می‌شد اما امروزه چنین آرایه‌ای کمیاب است.
مقام‌ها همیشه بر گور قدیسی که به نامش هستند قرار ندارند. بیشتر آن‌ها در کنار درخت کهنسال خرنوب یا بلوط، چشمه یا آب‌انبار سنگی واقع شده‌اند.[۳][۱۰] درخت مقدسی نیز نزدیک مقام کاشته می‌شد؛ بیشتر نخل، بلوط یا انجیر سیکامور. جایگیری مقام‌ها بر روی یا در نزدیکی این عوارض طبیعی نشانگر آیین‌های پرستش کهنی دانسته شده که جمعیت بومی آن‌ها را پذیرفته و با شخصیت‌های دینی پیوند داده‌اند.[۱۱]
مقام‌ها به قاعده بر فراز تپه‌ها یا در سر چهارراه‌ها ساخته می‌شدند و افزون بر کارکرد زیارتگاهی، نقش دیده‌بانی و نشانه راه برای مسافران و کاروان‌ها را نیز داشتند. با گذشت زمان گورهای تازه‌ای در کنار مقام‌ها پدید آمد؛ دفن در جوار یک ولی افتخار شمرده می‌شد.[۹]
پیشینه
خاستگاه‌های نخستین
بنا بر نوشته‌های کلود رنیه کوندر، بسیاری از مقام‌ها ریشه در سنت‌های یهودی و مسیحی پیش از ورود اسلام به منطقه دارند.[۱۲] وی هفت گونه مقام را شناسایی کرد:[۱۲]
- شخصیت‌های توراتی: «این‌ها بی‌گمان کهن‌ترین‌اند و اغلب به سنت یهودی بازمی‌گردند.»
- مکان‌های مسیحی مورد احترام فلاحین مسلمان: «نه همیشه از دسته نخست جدایی‌پذیرند، اما غالباً به آموزه‌های صومعه‌ها یا مکان‌های رهبانی بازمی‌گردند.»
- قهرمانان یا خدایان بومی دیگر: «شاید گاهی کهن‌ترین مکان‌ها از همه باشند.»
- شخصیت‌های تاریخی شناخته‌شده متأخرتر
- قدیسانی که نامشان از مکان وقوعشان گرفته شده یا عنوانی مرتبط با روایت‌هایی دربارهٔ آنان دارند
- مکان‌های مقدسی که به نام شخصی پیوند ندارند: «برخی از این‌ها بسیار ارزشمندند.»
- نام‌های عادی اسلامی که می‌توانند از هر دوره‌ای باشند
سده‌های میانه
در سده هفتم میلادی، عرب‌های خلافت راشدین شام را گشودند و پس از آن سلسله‌های دیگری چون امویان، عباسیان و فاطمیان جایگزین شدند.[۱۳] اسلام نخستین عبادت اولیا و زیارت مزار آنان را ناپسند می‌شمرد و آن را گونه‌ای بت‌پرستی تلقی می‌کرد. با این حال شیعیان آرامگاه‌هایی باشکوه برای امامان و شیخان درگذشته خود ساختند و آن‌ها را به اماکن زیارتی بدل کردند. به‌زودی سنیان نیز از آن‌ها پیروی کردند.[۱۳] جهانگردان و جغرافی‌دانان عرب چون علی الهروی و یاقوت حموی در نوشته‌های خود زیارتگاه‌های مسیحی و اسلامی فراوانی را در سوریه، فلسطین و مصر توصیف کرده‌اند.[۱۲]
فرایند احترام به اماکن مقدس در شام اسلامی به‌ویژه در سده‌های دوازدهم و سیزدهم و به‌ویژه در دوره زنگیان و ایوبیان تشدید شد. مورخان این موج را به اوضاع سیاسی آن زمان، به‌ویژه جنگ‌های صلیبی و بازپس‌گیری منطقه از صلیبیان نسبت می‌دهند. این زیارتگاه‌ها که فرمانروایان و نخبگان هزینه ساختشان را تأمین می‌کردند، کانون‌های پارسایی بودند، فرصت‌های شغلی پدیدمی‌آوردند و به رونق اقتصادی کمک می‌رساندند.[۱۴] در این دوره با افزایش تقاضا، زیارتگاه‌های بیشتری پدید آمد؛ برخی از مکان‌های مقدس یهودی و مسیحی تغییر کاربری یافتند، برخی بر گورهای تازه‌کشف‌شده ساخته شدند و پاره‌ای به بزرگداشت علما و مردان مقدس اخیر اختصاص یافتند.[۱۴]
در دوره فاطمیان، مقام رأس الحسین در عسقلان ساخته شد.[۱۵] در عصر ممالیک، آرامگاه‌های یادمانی برای اولیای مسلمان، دانشمندان و متکلمان ساخته شد که برخی تا امروز بر جای مانده‌اند. بخش بزرگی از آن‌ها در مصر قرار دارد و نمونه‌هایی نیز در سوریه و فلسطین یافت می‌شود. از جمله می‌توان از آرامگاه راحل نامدار در بیت‌لحم، آرامگاه باشکوه ابوهریره در یبنه[۱۶] و مقام شیخ ابوعتبی در المنشیه نزدیک عکا نام برد.[۱۶]
دوره عثمانی
در دوره امپراتوری عثمانی، مقام‌ها در همه‌جا ساخته شدند و زیارتگاه‌های کهن بازسازی گردیدند. بناهای نو دیگر آن شکوه و عظمت پیشین را نداشتند و ظاهری ساده و بی‌پیرایه داشتند. مقام‌های دوره ترکی ساختاری ساده و تقریباً بدون تزیینات معمارانه دارند.[۱۰]
تا اواخر سده نوزدهم مسجد در روستاهای فلسطینی نادر بود، اما عملاً هر روستا دست‌کم یک مقام داشت که نقش جایگاه عبادت در اسلام عامیانه فلسطینی را ایفا می‌کرد.[۶][۱۰] مسیحیان و یهودیان نیز برخی مقام‌ها همچون النبی ساموئل را مقدس می‌شمردند.[۷] در دوره حکومت عثمانی بر فلسطین، بیشتر این مکان‌ها به‌صورت مشترک از سوی پیروان هر سه دین زیارت می‌شد و زائران غالباً با تدارک چندروزه با هم سفر می‌کردند؛ اما در دوره قیمومت بریتانیا بر فلسطین سیاسی‌شدن فضا به جداسازی انجامید.[۲] برخی مقام‌ها مانند نبی روبین و نبی موسی کانون جشنواره‌های فصلی (موسم‌ها) بودند که سالانه هزاران نفر در آن‌ها شرکت می‌جستند.[۲]
دوره نوین
دوره قیمومت بریتانیا بر فلسطین آخرین دوره شکوفایی مقام‌ها بود. زیارتگاه‌های مسلمانان فرسوده بازسازی و نمونه‌های تازه‌ای ساخته شدند. بریتانیایی‌ها مقام شیخ نوران را که در جریان نبرد سینا و فلسطین آسیب دیده بود بازساختند و به بادیه‌نشینان واگذاشتند. این مقام در جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل در کانون نبرد قرار گرفت. پس از تصرف آن، سربازان اسرائیلی آن را به پاسگاه دیده‌بانی و تیراندازی تبدیل کردند و از آن زمان مقام شیخ نوران یادمان نیروهای دفاعی اسرائیل شده‌است.[۲]
پس از تشکیل دولت اسرائیل، شماری از زیارتگاه‌ها به مکان‌های مقدس یهودی تبدیل شدند. آرامگاه ابوهریره به گور ربان گملیئل دوم در یبنه تبدیل شد؛[۱۷] مقام هفت‌گنبدی علی در یازور به کنیسه بدل شد؛ مزار سکینه بنت حسین در طبریه به‌عنوان گور راحل، همسر ربی عقیوا بازتقدیس گردید؛ مقام شیخ الغرباوی به گور متاتیاس تغییر نام یافت و مقام نبی شمان نزدیک تقاطع ایال با آرامگاه شمعون (پسر یعقوب) یکی شمرده شد.[۱۷]
در دوران کهن همه گنبدهای مقام‌ها سفید رنگ بودند.[۱۸] در دوره اخیر فلسطینی‌ها و شهروندان عرب اسرائیل گنبدهای زیارتگاه‌هایشان را سبز رنگ‌آمیزی کردند؛ سبز رنگی مرتبط با پیامبر اسلام. رقابت بر سر زیارتگاه‌ها به چیزی انجامید که مطبوعات آن را «جنگ رنگ‌ها» نامیدند.[۱۹] یهودیان متدین گنبد را آبی یا سفید می‌کنند و نمادهای یهودی نصب می‌نمایند و مسلمانان هنگام بازگشت نمادها را برمی‌دارند و گنبد را دوباره سبز رنگ می‌زنند.[۱۹]
مقام‌های شناخته‌شده
از نزدیک به ۸۰۰ مقامی که در سال ۱۹۴۸ در فلسطین وجود داشت، بیش از ۳۰۰ مقام بر جای مانده و بقیه ویران شده‌اند. نیمی از مقام‌های باقی‌مانده در خاک اسرائیل و نیم دیگر در کرانه باختری و نوار غزه قرار دارند؛ بخش عمده کرانه باختری از ۱۹۶۷ زیر کنترل اسرائیل بوده و غزه میان ۱۹۶۷ تا ۲۰۰۵ چنین بوده‌است. بر پایه برآورد دیگری، شمار مقام‌های فلسطینی باقی‌مانده ۱۸۴ است که تنها ۷۰ مقام در داخل مرزهای اسرائیل جای دارد.[۲۰]
| تصویر | نام | جایگاه پیشین | جایگاه کنونی | مختصات | وضعیت کنونی | کشور |
|---|---|---|---|---|---|---|
 | عبد النبی | المسعودیه | تل‌آویو | ۳۲°۰۵′۱۵″ شمالی ۳۴°۴۶′۱۱″ شرقی / ۳۲٫۰۸۷۵۰°شمالی ۳۴٫۷۶۹۷۲°شرقی | متروک |  اسرائیل |
 | حسن الرعی | نبی موسی | نبی موسی | ۳۱°۴۶′۵۱″ شمالی ۳۵°۲۵′۲۹″ شرقی / ۳۱٫۷۸۰۸۳°شمالی ۳۵٫۴۲۴۷۲°شرقی | زیارتگاه فعال |  فلسطین |
 | مقام الخضر | البصه | شلومی | ۳۳°۰۴′۴۱″ شمالی ۳۵°۰۸′۳۶″ شرقی / ۳۳٫۰۷۸۰۶°شمالی ۳۵٫۱۴۳۳۳°شرقی | ویران‌شده | اسرائیل |
 | معاذ بن جبل (شیخ معلا) | عمواس | پارک کانادا | ۳۱°۵۰′۰۸″ شمالی ۳۴°۵۹′۳۰″ شرقی / ۳۱٫۸۳۵۵۶°شمالی ۳۴٫۹۹۱۶۷°شرقی | بازسازی‌شده | اسرائیل |
 | نبی بولس | خربه النبی بولس | بیت شمش | ۳۱°۴۲′۵۱″ شمالی ۳۴°۵۸′۵۱″ شرقی / ۳۱٫۷۱۴۱۷°شمالی ۳۴٫۹۸۰۸۳°شرقی | ویران‌شده | اسرائیل |
 | نبی کفل | الطیره | تیرات یهودا | ۳۲°۰۰′۲۵″ شمالی ۳۴°۵۵′۳۵″ شرقی / ۳۲٫۰۰۶۹۴°شمالی ۳۴٫۹۲۶۳۹°شرقی | متروک | اسرائیل |
 | نبی شیث | بشیت | عسرت | ۳۱°۴۹′۲۸″ شمالی ۳۴°۴۴′۵۵″ شرقی / ۳۱٫۸۲۴۴۴°شمالی ۳۴٫۷۴۸۶۱°شرقی | متروک | اسرائیل |
| خلیفه عبدالملک بن مروان | قبرستان باب‌الصغیر | باب‌الصغیر، دمشق | ۳۳°۳۰′۲۲″ شمالی ۳۶°۱۸′۲۳″ شرقی / ۳۳٫۵۰۶۱۱°شمالی ۳۶٫۳۰۶۳۹°شرقی | دوره امویان | .svg.png){kind=small} سوریه |
جستارهای وابسته
منابع
- 1 2 3 4 5 Procházka-Eisl؛ Procházka (۲۰۱۰). ص. ۱۱۲.
{{cite book}}: پارامتر|عنوان= یا |title=ناموجود یا خالی (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 Pappé، Ilan (۲۰۰۶). A History of Modern Palestine: One Land, Two Peoples. Cambridge University Press. ص. ۷۸. شابک ۹۷۸۰۵۲۱۶۸۳۱۵۹.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Ali Qleibo (۲۸ ژوئیه ۲۰۰۷). «Palestinian Cave Dwellers and Holy Shrines: The Passing of Traditional Society». This Week in Palestine. دریافت‌شده در ۱۷ اوت ۲۰۰۷.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Claude Reignier Conder (۱۸۷۷). «The Moslem Mukams». Palestine Exploration Quarterly. ۹ (۲): ۸۹.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Salah Al-Houdalieh (۲۰۱۰). «Visitation and Making Vows at the Shrine of Shaykh Shihāb Al-Dīn». academic.oup.com. دریافت‌شده در ۱۸ ژوئیه ۲۰۲۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Hourani، Albert؛ Khoury، Philip S.؛ Wilson، Mary Christina (۱۹۹۳). The Modern Middle East: A Reader. University of California Press. ص. ۴۷۰–۴۷۱. شابک ۹۷۸۰۵۲۰۰۸۲۴۰۳.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Sharon، Moshe (۱۹۹۹). Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae. ص. ۱۴۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 C. C. McCown (۱۹۲۱). «Muslim Shrines in Palestine». Annual of the American School of Oriental Research. ۲–۳: ۵۰.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Canaan، Tawfiq (۱۹۲۷). Mohammedan Saints and Sanctuaries in Palestine. Luzac & Co. ص. ۴۷.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 Kark، Ruth؛ Oren-Nordheim، Michal (۲۰۰۱). Jerusalem and Its Environs: Quarters, Neighborhoods, Villages, ۱۸۰۰–۱۹۴۸. Wayne State University Press. ص. ۲۶۰. شابک ۹۷۸-۰۸۱۴۳۲۹۰۹۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Levant». ۱۹۹۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 Claude Reignier Conder (۱۸۷۷). «The Moslem Mukams». Palestine Exploration Quarterly. ۹ (۲): ۹۱.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Gil، Moshe (۱۹۹۷). A History of Palestine, ۶۳۴–۱۰۹۹. Cambridge University Press. شابک ۰۵۲۱۵۹۹۸۴۹.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Daniella Talmon-Heller (۲۰۰۷). «Graves, Relics and Sanctuaries: The Evolution of Syrian Sacred Topography (Eleventh-Thirteenth Centuries)». ARAM Periodical. ۱۹: ۶۱۸–۶۲۰.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Michael Press (مارس ۲۰۱۴). «Hussein's Head and Importance of Cultural Heritage». American School of Oriental Research. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ مه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Clermont-Ganneau، Charles Simon (۱۸۹۶). Archaeological Researches in Palestine. ج. II. ص. ۱۶۷–۱۶۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Breger، Marshall J.؛ Reiter، Yitzhak؛ Hammer، Leonard (۲۰۰۹). Holy Places in the Israeli-Palestinian Conflict: Confrontation and Co-existence. Routledge. ص. ۷۹. شابک ۹۷۸-۱-۱۳۵-۲۶۸۱۲-۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Claude Reignier Conder (۱۸۷۷). «The Moslem Mukams». Palestine Exploration Quarterly. ۹ (۲): ۹۰.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 «Archives for نوفمبر 2010». مؤسسة الأقصی للوقف والتراث. ۲۰۱۰.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Frantzman, S. J. and Bar, D. (۲۰۱۳). «Mapping Muslim Sacred Tombs in Palestine During the Mandate Period». Levant. ۴۵ (۱): ۱۰۹–۱۱۰.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (رده)
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Maqam (shrine)». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Maqâm (sanctuaire)». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «مقام (مزار)». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Макам (святыня)». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای روسی، بازبینی‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- آرامگاهها
- سازهها و یادمانهای خاکسپاری
- زیارتگاه‌های فلسطین