منبع اصول‌الحکمه
| نویسنده(ها) | منسوب به احمد بونی |
|---|---|
| عنوان اصلی | منبع أصول الحكمة |
| زبان | عربی |
| موضوع(ها) | علوم خفیه، علم حروف، اوفاق، دعاها و طلسم‌ها |
مَنبَع اُصولِ حِکمَت (عربی: منبع أصول الحكمة: «سرچشمهٔ بنیادهای فرزانگی») کتابی عربی در زمینهٔ علوم خفیه، علم حروف، اوفاق، نام‌های الهی، دعاها، سوگندهای آیینی و اعمال طلسمی است که به احمد بونی، صوفی و نویسندهٔ سدهٔ هفتم هجری، نسبت داده می‌شود. صورت رایج کتاب مجموعه‌ای از چهار رساله است که موضوعاتی چون مناسبات حروف و اعداد، ساخت اوفاق، نام‌ها و احضارهای آیینی و کاربردهای منسوب به آنها را دربر می‌گیرد.[۱]
منبع اصول حکمت از آثار شناخته‌شده در سنت مکتوب علوم خفیهٔ اسلامی است و دوروتئا پیلو پژوهش مستقلی را به بررسی نظام جادویی و جهان‌بینی بازتاب‌یافته در آن اختصاص داده است.[۱] کتابخانهٔ ملی فرانسه نیز این اثر را با عنوان مستقل ثبت و آن را کتابی عربی دربارهٔ جادو معرفی کرده است.[۲]
مطالب آن در چارچوب سنت‌های علوم خفیه و باورهای عامیانه و دینی قرار می‌گیرد و ادعاهای آن دربارهٔ تأثیر حروف، اعداد، اوفاق و طلسم‌ها بر پایهٔ روش تجربی و معیارهای علوم جدید استوار نیست؛ از این رو این اثر کتابی علمی به معنای امروزی به‌شمار نمی‌رود.
انتساب
چاپ‌های متداول منبع اصول حکمت آن را به ابوالعباس احمد بن علی بونی، درگذشتهٔ ۶۲۲ قمری، نسبت می‌دهند و بسیاری از فهرست‌های کتابخانه‌ای نیز کتاب را به نام او ثبت کرده‌اند. با این حال، در پژوهش‌های جدید دربارهٔ «پیکرهٔ بونیایی» تأکید شده است که اصالت و صورت اولیهٔ بسیاری از نوشته‌های منسوب به بونی به‌طور قطعی روشن نیست و این مجموعه در طول سده‌ها دچار گسترش و تدوین مجدد شده است. از این رو انتساب صورت کنونی منبع اصول حکمت به بونی باید با احتیاط بیان شود.[۳]
پیلو نیز در معرفی پژوهش خود، منبع اصول حکمت را کتابی رایج در جادو می‌خواند که «به» احمد بن علی بونی نسبت داده شده است، نه متنی که انتساب تمام اجزای آن بدون تردید اثبات شده باشد.[۱]
ساختار
عنوان کامل اثر در چاپ‌های شناخته‌شده چنین است: منبع أصول الحكمة المشتمل على أربع رسائل مهمة في أصول العلوم الحكمية من العلوم الحرفية والوفقية والدعوات والأقسام وغير ذلك؛ یعنی «سرچشمهٔ بنیادهای فرزانگی، دربردارندهٔ چهار نوشتار مهم در بنیادهای دانش‌های فرزانگی، از دانش نویسه‌ها و جدول‌های هم‌ساز، نیایش‌ها، سوگندها و جز آن».
چهار رسالهٔ اصلی کتاب عبارت‌اند از:[۴]
- الأصول والضوابط المحكمة («بنیادها و دستورهای استوار»): رساله‌ای در مبانی و قواعد علوم حروفی و مناسباتی که نویسنده میان حروف، اعداد، نام‌های الهی و دیگر اجزای جهان قائل است.
- بغية المشتاق في معرفة وضع الأوفاق («آرزوی شیفته در شناخت چگونگی چینش جدول‌های هم‌ساز»): رساله‌ای دربارهٔ شیوهٔ ساخت اوفاق و جای‌دادن اعداد و حروف در جدول‌ها. این بخش انواع چینش‌های عددی را بر پایهٔ شمار خانه‌ها توضیح می‌دهد.[۵]
- شرح البرهتية، المعروف بشرح العهد القديم («گزارش برهتیه، شناخته به گزارش پیمان کهن»): شرحی بر مجموعه‌ای از نام‌ها و عبارت‌های رازآمیز موسوم به «برهتیه» و کاربردهای منسوب به آنها در احضارها و اعمال علوم خفیه.
- شرح الجلجلوتية الكبرى («گزارش جلجلوتیهٔ بزرگ»): بزرگ‌ترین بخش مجموعه که در آن نام‌های الهی، حروف، اشکال و طلسم‌ها و مناسبات میان آنها شرح داده می‌شود.
در چاپ قاهرهٔ ۱۹۵۱، این چهار بخش به‌ترتیب تقریباً صفحات ۵ تا ۵۵، ۵۶ تا ۶۶، ۶۷ تا ۹۰ و ۹۱ تا ۳۲۵ را دربر می‌گیرند.[۶]
درون‌مایه
جهان‌بینی بازتاب‌یافته در منبع اصول حکمت بر این تصور استوار است که میان اجزای عالم، حروف، اعداد، نام‌های الهی، عناصر، اجرام آسمانی و موجودات روحانی پیوندهایی پنهان وجود دارد. در این چارچوب، شناخت این پیوندها به باور نویسندگان این سنت امکان ساخت تعویذ و طلسم و انجام اعمال گوناگون را فراهم می‌کرد.[۷]
گونتر و پیلو منبع اصول حکمت و شمس المعارف را از مهم‌ترین نوشته‌های جادویی منسوب به بونی می‌دانند. در این آثار، نام‌های خدا و آیات قرآن در کنار حروف و اعداد قرار می‌گیرند و با مربع‌های حروفی و عددی، تعویذها، بخورها و دستورهای آیینی ترکیب می‌شوند. مطالب کتاب همچنین به فرشتگان و جن، مناسبات آنها با اعمال جادویی، دفع آسیب، جلب محبت و برخی کاربردهای درمانی منسوب می‌پردازد.[۷]
در بخش‌هایی از کتاب برای انجام اعمال، رعایت طهارت، خواندن دعا یا آیات قرآن، پوشیدن جامهٔ پاک، استفاده از مواد خوشبو و نگه‌داشتن اسرار توصیه می‌شود. این آمیزش میان اعمال عبادی، عرفان، علم حروف و اعمال جادویی از ویژگی‌های شاخص سنت منسوب به بونی است.[۷]
از دیدگاه پژوهش‌های امروزی، منبع اصول حکمت منبعی برای مطالعهٔ تاریخ علوم خفیه و جادو در جهان اسلام است؛ ادعاهای آن دربارهٔ نیروهای حروف، اوفاق، نام‌ها و طلسم‌ها در چارچوب دانش تجربی جدید قرار نمی‌گیرند.
برهتیه و جلجلوتیه
دو بخش عمدهٔ کتاب به «برهتیه» و «جلجلوتیه» اختصاص دارند. در این متون رشته‌هایی از نام‌ها و واژه‌های غیرمعمول دیده می‌شود که در سنت علوم خفیه گاه «نام‌های سریانی» یا نام‌های پنهان خوانده شده‌اند و با نام‌های الهی و اعمال آیینی پیوند داده می‌شوند. پژوهش‌های زبان‌شناختی جدید نشان داده‌اند که بسیاری از این صورت‌ها را نمی‌توان به‌سادگی واژه‌های واقعی زبان سریانی دانست و کاربرد آنها بیشتر در چارچوب زبان آیینی و جادویی قابل بررسی است.[۱]
شرح جلجلوتیهٔ بزرگ افزون بر این نام‌ها، دربارهٔ حروف، نام‌های الهی، اشکال نمادین، اوفاق، بخورها و زمان‌های مناسب برای اعمال مختلف بحث می‌کند.
رساله‌های افزوده
در شماری از چاپ‌های جدیدتر، پس از چهار رسالهٔ اصلی دو نوشتهٔ دیگر نیز افزوده شده‌اند که جزو هستهٔ اصلی منبع اصول حکمت نیستند:[۷]
- السر المظروف في علم بسط الحروف («راز نهفته در دانش گسترش نویسه‌ها»)، از محمد شافعی خلوتی حنفی؛ رساله‌ای دربارهٔ بسط و محاسبات حروف.
- الدرة البهية في جوامع الأسرار الروحانية («مروارید درخشان در گردآمدهٔ رازهای مینوی»)، از علی بن محمد طندتائی قاری؛ نوشته‌ای کوتاه دربارهٔ ساخت یک طلسم.
چاپ قاهرهٔ ۱۹۵۱ شامل ۳۳۵ صفحه برای متن اصلی و ۳۱ صفحه برای این افزوده‌هاست.[۶]
چاپ‌ها و پژوهش‌ها
منبع اصول حکمت در سدهٔ بیستم بارها در قاهره، بیروت و دیگر شهرهای جهان عرب چاپ شد. یکی از چاپ‌های شناخته‌شده در سال ۱۳۷۰ قمری/۱۹۵۱ به‌وسیلهٔ چاپخانهٔ مصطفی البابی الحلبی و پسران در قاهره منتشر شد و چاپ‌های متعددی نیز پس از آن انتشار یافتند.
در سال ۱۹۹۵ دوروتئا آنا ماریا پیلو پژوهش مستقلی با عنوان سرچشمه‌های فرزانگی: جادوی عربی در آیینهٔ اصول الحکمهٔ احمد بن علی بونی منتشر کرد. این اثر که برآمده از رسالهٔ دکتری اوست، از پژوهش‌های اصلی دانشگاهی دربارهٔ منبع اصول حکمت به‌شمار می‌رود و نظام نام‌های الهی، حروف، اعداد، موجودات روحانی، طلسم‌ها و اعمال جادویی کتاب را بررسی می‌کند.[۱]
جستارهای وابسته
منابع
- 1 2 3 4 5 پیلو، دوروتئا آنا ماریا (۱۹۹۵). سرچشمه‌های فرزانگی: جادوی عربی در آیینهٔ اصول الحکمهٔ احمد بن علی بونی. هیلدسهایم: گئورگ اولمز. صص. ۱–۲۰۷. شابک ۳-۴۸۷-۰۹۹۸۳-۷.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «منبع اصول حکمت». فهرست کتابخانهٔ ملی فرانسه.
- ↑ گونتر، سباستیان؛ پیلو، دوروتئا (۲۰۱۹). رازهای جهان بالا و پایین: جادو در اسلام میان ایمان و دانش. لیدن: بریل.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ بونی، احمد بن علی (۱۳۷۰ق/۱۹۵۱). منبع أصول الحكمة. قاهره: مصطفی البابی الحلبی و اولاده. صص. ۳۳۵. OCLC 318183116.
{{cite book}}: تاریخ وارد شده در|سال= - ↑ تاریخ ریاضیات در مغرب اسلامی. صص. ۳۲.
در بررسی اوفاق، بغیة المشتاق بونی از منابع مربوط به شیوهٔ قرار دادن اعداد در خانه‌های مربع است.
- 1 2 بونی، احمد بن علی (۱۳۷۰ق/۱۹۵۱). منبع أصول الحكمة. قاهره: مصطفی البابی الحلبی و اولاده.
{{cite book}}: تاریخ وارد شده در|سال= - 1 2 3 4 گونتر، سباستیان؛ پیلو، دوروتئا (۲۰۱۹). رازهای جهان بالا و پایین: جادو در اسلام میان ایمان و دانش. لیدن: بریل. صص. ۸۵–۹۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
برای مطالعهٔ بیشتر
- پیلو، دوروتئا آنا ماریا (۱۹۹۵). سرچشمه‌های فرزانگی: جادوی عربی در آیینهٔ اصول الحکمهٔ احمد بن علی بونی. هیلدسهایم: گئورگ اولمز. صص. ۲۰۷. شابک ۳-۴۸۷-۰۹۹۸۳-۷.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - گونتر، سباستیان؛ پیلو، دوروتئا (۲۰۱۹). رازهای جهان بالا و پایین: جادو در اسلام میان ایمان و دانش. لیدن: بریل.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- علوم خفیه
- علم حروف
- کتابهای عربی