شمس‌المعارف‌الکبری
 آغاز نسخه‌ای خطی از «شمس‌المعارف» | |
| نویسنده(ها) | منسوب به احمد بن علی بونی؛ انتساب صورت متداول کتاب مورد اختلاف است |
|---|---|
| زبان | عربی |
| موضوع(ها) | علوم خفیه، علم حروف، وفق، تعویذ و طلسم |
| شماره اوسی‌ال‌سی | 20121408 |
شمس‌المعارف یا شمس‌المعارف و لطائف العوارف ((به عربی: كتاب شمس المعارف ولطائف العوارف)؛ «آفتاب معارف و لطایف شناخت‌ها») نام اثری به زبان عربی در زمینهٔ علوم خفیه، علم حروف، خواص اعداد، علم اوفاق و مربع‌های جادویی، تعویذها، طلسم‌ها، ادعیه و خواص اسماءالحسنی و آیات قرآن است. این اثر به‌طور سنتی به صوفی و نویسندهٔ شمال آفریقایی سدهٔ ششم و هفتم هجری، احمد بن علی بونی، نسبت داده شده است.
با این حال، پژوهش‌های نسخه‌شناختی و تاریخی جدید نشان داده‌اند که صورت مشهور و مفصل امروزیِ کتاب را نمی‌توان به‌سادگی تألیف مستقیم بونی دانست. آنچه امروزه با عنوان شمس‌المعارف‌الکبری شناخته می‌شود، ظاهراً مجموعه‌ای مرکب است که طی دوره‌ای طولانی در سنتی منسوب به بونی شکل گرفته و مطالب نویسندگان و شارحان بعدی نیز به آن افزوده شده است.[۱][۲] برخی بخش‌های این مجموعه احتمالاً برگرفته از آثار اصیل بونی هستند، اما بخش‌های دیگر در دوره‌های بعد به «مجموعهٔ بونیایی» افزوده شده‌اند.[۱]
این کتاب به سبب آمیزش مفاهیم صوفیانه، علم حروف، اعداد، اسماء الهی، اوفاق و دستورهای مربوط به تعویذ و طلسم، از شناخته‌شده‌ترین آثار منسوب به سنت علوم خفیه در جهان اسلام شده است. در عین حال، از دیرباز دربارهٔ مشروعیت مطالعه و کاربرد آن میان عالمان مسلمان اختلاف وجود داشته و برخی عالمان آن را نکوهش یا مطالعهٔ آن را منع کرده‌اند.
نام و عنوان
عنوان کامل رایج کتاب شمس‌المعارف و لطائف العوارف است. صورت مفصل‌تر آن عموماً شمس‌المعارف‌الکبری ((به عربی: شمس المعارف الكبرى)؛ «آفتاب بزرگ معارف») خوانده می‌شود. نسخه یا تدوین کوتاه‌تری نیز با عنوان شمس‌المعارف‌الصغری ((به عربی: شمس المعارف الصغرى)؛ «آفتاب کوچک معارف») منتشر شده است.[۳][۴]
در نسخه‌های خطی و چاپی، عنوان، حجم و ترتیب مطالب کتاب یکسان نیست و «شمس‌المعارف» بیش از آنکه عنوان یک متن کاملاً ثابت با صورت واحد باشد، به خانواده‌ای از متون مرتبط در سنت منسوب به بونی اطلاق شده است.[۱][۲]
انتساب به احمد بن علی بونی
احمد بن علی بونی، معروف به ابوالعباس احمد بن علی بن یوسف قرشی بونی، صوفی و نویسنده‌ای اهل شمال آفریقا بود که در حدود سال ۶۲۲ قمری/۱۲۲۵ میلادی درگذشت.[۵] آثار فراوانی در زمینهٔ علم حروف و علوم باطنی به او نسبت داده شده است و شهرت بعدی وی بیش از همه با «شمس‌المعارف» پیوند خورده است.
در منابع سنتی، «شمس‌المعارف» عموماً اثر خود بونی شمرده می‌شد. برای نمونه، حاجی خلیفه در کشف الظنون آن را از تألیفات بونی دانسته است و این انتساب در منابع بعدی نیز تکرار شده است.
پژوهش‌های جدید، با بررسی نسخه‌های خطی و آثار کهن‌تر منسوب به بونی، این انتساب را پیچیده‌تر می‌دانند. ژان-شارل کولون مجموعهٔ متونی را که در طول زمان به نام بونی گرد آمده‌اند، بخشی از «مجموعهٔ بونیایی» می‌داند. به گفتهٔ او، آثار اصیل‌تر بونی عمدتاً بر نظریه و عمل صوفیانه، علم حروف و معانی باطنی تمرکز دارند و مطالب مربوط به کاربرد عملی تعویذ و طلسم در آنها بسیار محدودتر از کتاب‌های متأخر منسوب به وی است.[۱]
برخی پژوهشگران همچنین به نسخه‌ای متفاوت با عنوان «شمس‌المعارف» در کتابخانهٔ ملی دمشق اشاره کرده‌اند که محتوای آن بیشتر کیهان‌شناختی و عرفانی است و با صورت مشهور جادویی و طلسمی «شمس‌المعارف‌الکبری» تفاوت دارد.[۱]
از این دیدگاه، «شمس‌المعارف‌الکبری» کنونی حاصل فرایندی تدریجی از تدوین، شرح، اقتباس و افزودن مطالب در سنت بونیایی است؛ فرایندی که پس از مرگ بونی نیز ادامه یافت.[۲]
شکل‌گیری مجموعهٔ بونیایی
شهرت بونی در زمینهٔ علوم باطنی در سده‌های پس از مرگ او افزایش یافت. یکی از شخصیت‌های مهم در این روند، دانشمند و نویسندهٔ عثمانی سدهٔ نهم هجری عبدالرحمن بسطامی بود که بر آثار منسوب به بونی شرح‌هایی نوشت و به‌ویژه به کاربردهای تعویذی و طلسمی علم حروف توجه داشت.[۱]
به مرور، آثار اصیل یا منسوب به بونی، نوشته‌های شارحان و متونی از نویسندگان دیگر در مجموعه‌های بزرگ‌تری کنار هم قرار گرفتند. «شمس‌المعارف‌الکبری» از مهم‌ترین حاصل‌های این فرایند بود. از این رو، نسخه‌های مختلف آن در تعداد مجلدات، ترتیب فصل‌ها و جزئیات محتوا با یکدیگر تفاوت دارند.
پیش از تثبیت متن در چاپ‌های جدید، نسخه‌هایی در دو یا سه مجلد و با حجم‌های متفاوت در گردش بود.[۶]
محتوا
محتوای «شمس‌المعارف» آمیزه‌ای از علم حروف، عددشناسی، خواص اسمای الهی، ادعیه، اوفاق، تعویذها و دستورهای علوم خفیه است. در صورت مفصل رایج، کتاب معمولاً به چهل فصل تقسیم می‌شود.[۷]
بخش‌های آغازین کتاب به ارتباط میان اعداد و حروف و ساخت مربع‌های جادویی یا اوفاق می‌پردازد. در بخش‌های دیگر، خواص باطنی حروف عربی، آیات قرآن و اسماءالحسنی بررسی می‌شود و دستورهایی برای تهیهٔ تعویذها و طلسم‌ها، دعاها و ذکرها ارائه می‌شود.[۷]
موضوعات عمدهٔ صورت مفصل کتاب را می‌توان چنین خلاصه کرد:
| موضوع | معنی | شرح |
|---|---|---|
| علم حروف | دانشِ نویسه‌ها، نویسه‌کاوی | بررسی ارزش‌ها و خواص باطنی حروف عربی و ارتباط آنها با اعداد، اسماء و ساختار عالم |
| اعداد و حساب حروف | شماره‌ها و نویسه‌شماری | استفاده از ارزش عددی حروف و ترکیب اعداد در محاسبات رمزی |
| وفق و مربع‌های جادویی | جدول‌های هم‌ساز و چهارگوش‌های افسونگر | تنظیم اعداد یا حروف در جدول‌هایی با نظم مشخص و نسبت‌دادن خواص خاص به آنها |
| اسماء حسنی | نام‌های نیکوی خداوند | بررسی خواص و کاربردهای باطنی نام‌های خدا و ارتباط آنها با دعا، ذکر و تعویذ |
| آیات و سوره‌های قرآن | آیه‌ها و سوره‌های قرآن | بیان خواص منسوب به برخی آیات و سوره‌ها و کاربرد آنها در ادعیه و تعویذها |
| تعویذ و طلسم | آویزهٔ نگهبان و افسون‌نشان | دستورهایی دربارهٔ ترسیم نشانه‌ها، اوفاق و نوشته‌های تعویذی و شرایط ساخت آنها |
| ادعیه و اذکار | نیایش‌ها و یادکردها | دعاها، ذکرها، ختومات و شیوه‌های خاص تلاوت اسماء و آیات |
| ارواح و جن | روان‌ها و جن‌ها | مطالبی دربارهٔ ارتباط با یا تسخیر موجودات روحانی و جن در برخی بخش‌های صورت‌های متأخر کتاب |
در برخی چاپ‌های متأخر، فهرستی شامل چهل فصل دیده می‌شود؛ با این حال، نسخه‌های خطی کهن‌تر از لحاظ ترتیب و حجم مطالب یکسان نیستند و بنابراین نباید ساختار چاپ‌های جدید را الزاماً ساختار اولیهٔ اثر دانست.[۷][۱]
اسماءالحسنی
یکی از مفصل‌ترین بخش‌های کتاب به اسماءالحسنی اختصاص دارد. در این بخش برای نام‌های خدا ویژگی‌های عددی، حرفی و باطنی در نظر گرفته شده و اشکال، اوفاق و روش‌های ذکر مرتبط با آنها معرفی می‌شود.
نسخه‌ای از «شمس‌المعارف‌الکبری» در مجموعه هنر اسلامی خلیلی، که در ۴ ربیع‌الاول ۱۲۸۵ ق برابر با ۲۵ ژوئیهٔ ۱۸۶۸ در مراکش کتابت شده است، شامل دو فصل پایانی کتاب است. فصل ۳۹ این نسخه، که طولانی‌ترین فصل آن است، به اسماءالحسنی اختصاص دارد و فصل ۴۰ دربارهٔ دعاها و اوراد است. پس از آن نیز خاتمه‌ای شامل سلسله‌های انتقال دانش در علومی همچون علم حروف آمده است.[۷]
این نسخه ۲۲۳ برگ دارد و برای کسی نوشته شده بود که بعدها با عنوان حسن یکم مراکش به سلطنت رسید.[۷]
رابطه با دیگر آثار منسوب به بونی
یکی دیگر از آثار مشهور منسوب به بونی منبع اصول الحکمة ((به عربی: منبع أصول الحكمة)؛ «سرچشمهٔ بنیادهای حکمت») است. این اثر نیز از منابع شناخته‌شدهٔ سنت بونیایی در زمینهٔ علم حروف، اوفاق و علوم خفیه است و گاه در کنار «شمس‌المعارف» منتشر یا مطالعه شده است.
مانند «شمس‌المعارف»، دربارهٔ تاریخ تدوین و میزان انتساب بخش‌های گوناگون «منبع اصول الحکمة» به شخص بونی نیز بحث‌های نسخه‌شناختی وجود دارد.[۱]
جایگاه در منابع اسلامی
«شمس‌المعارف» در جهان اسلام از یک سو اثری مشهور در سنت علوم خفیه بوده و از سوی دیگر با مخالفت برخی فقیهان و متکلمان روبه‌رو شده است.
ابن تیمیه بونی و برخی شیوه‌های علوم حرفی و طلسمی مرتبط با او را به‌شدت نقد کرده است.[۸]
با وجود این مخالفت‌ها، آثار منسوب به بونی به نسخه‌برداری و گردش در جوامع اسلامی ادامه دادند و نسخه‌های خطی متعددی از آنها از شمال آفریقا تا خاورمیانه باقی مانده است.[۸]
در دورهٔ معاصر نیز برخی عالمان مسلمان مطالعه یا استفاده از «شمس‌المعارف» را منع کرده‌اند. از جمله عبدالله بن جبرین، عالم سعودی، این کتاب را در شمار آثاری قرار داده که مطالعه و استفاده از آنها را جایز نمی‌دانست.[۹]
گزارش‌هایی نیز از ممنوعیت یا محدودیت انتشار کتاب در عربستان سعودی وجود دارد.
دیدگاه منابع فارسی و شیعی
آقابزرگ تهرانی در الذریعه از «شمس‌المعارف» یاد کرده و محتوای آن را شامل دعا، اذکار، ختومات، تسخیرات، توسل به اسماء الهی و مطالبی دربارهٔ خواص سوره‌ها و آیات قرآن و دیگر علوم غریبه معرفی کرده است.[۱۰]
شیخ عباس قمی در الکنی و الالقاب، بونی را «ابوالعباس احمد بن علی القرشی» و صوفی و دانشمندی آشنا با علم اعداد معرفی کرده و «شمس‌المعارف‌الکبری» را از آثار منسوب به او شمرده است. او همچنین نسبت «بونی» را به شهر بونه در ساحل شمال آفریقا مربوط می‌داند.[۱۱]
مرتضی زبیدی نیز در تاج العروس از بونی در پیوند با طریقه‌ای مرتبط با علم اعداد و حروف یاد کرده است.[۱۲]
سید مصطفی خمینی نیز در تفسیر خود بر قرآن در چند مورد مطالبی را از «شمس‌المعارف» نقل کرده است.[۱۳]
نسخه‌ها و انتقال متن
نسخه‌های «شمس‌المعارف» در مناطق مختلف جهان اسلام استنساخ شده‌اند و اختلاف میان آنها نشان‌دهندهٔ تحول تدریجی متن است. پیش از رواج چاپ، دست‌کم صورت‌هایی در دو یا سه مجلد و با اندازه‌ها و ترتیب‌های متفاوت در گردش بوده‌اند.[۱۴]
| نمونه | تاریخ و محل | ویژگی |
|---|---|---|
| نسخهٔ مجموعهٔ خلیلی | ۱۲۸۵ ق / ۱۸۶۸ م، مراکش | ۲۲۳ برگ؛ شامل فصل‌های ۳۹ و ۴۰ و خاتمه؛ متعلق به بخش پایانی مجموعه‌ای دو یا سه‌جلدی |
| چاپ‌های «شمس‌المعارف‌الکبری» | دورهٔ معاصر | صورت مفصل رایج کتاب، معمولاً در چهل فصل |
| «شمس‌المعارف‌الصغری» | چاپ‌های معاصر | تدوین کوتاه‌تر از مجموعهٔ منسوب به احمد بن علی بونی |
نسخهٔ مجموعهٔ خلیلی به خط مغربی نوشته شده و در آن افزون بر متن، نمودارها و اشکال متعدد مربوط به علم حروف، اسماء و اوفاق دیده می‌شود.[۷]
چاپ‌ها و ترجمه‌ها
«شمس‌المعارف» در دورهٔ چاپ بارها در کشورهای عربی منتشر شده و نسخه‌ها و ترجمه‌هایی از آن به زبان‌های دیگر نیز انتشار یافته است.
ترجمه‌های اردو از کتاب در پاکستان منتشر شده‌اند، از جمله ترجمه‌هایی از اقبال‌الدین احمد و بصیر احمد حضرت کالیان‌والا.[۱۵]
ترجمه‌ای ترکی نیز با عنوان «آفتاب دانش‌های بزرگ» در سال ۱۹۷۹ در استانبول منتشر شد.[۱۶]
در سال ۲۰۲۲ ترجمه‌ای گزیده به انگلیسی به قلم امینه اینلوز با عنوان شمس‌المعارف: آفتاب دانش؛ ترجمه‌ای گزیده از یک جادونامهٔ عربی منتشر شد.[۱۷]
در سال ۲۰۲۳ نیز ترجمه‌ای انگلیسی با تمرکز عمده بر طلسم‌ها و مربع‌های جادویی با عنوان شمس‌المعارف: طلسم‌ها و مربع‌های جادویی منتشر شد.[۱۸]
اهمیت تاریخی
اهمیت «شمس‌المعارف» تنها در محتوای آن نیست، بلکه در تأثیری است که بر انتقال و سازمان‌یابی سنت علوم خفیه در جهان اسلام گذاشته است. این اثر نمونه‌ای برجسته از پیوند میان تصوف، علم حروف، عددشناسی، اسماء الهی و سنت‌های تعویذ و طلسم در دوره‌های متأخر اسلامی است.
تحقیقات جدید همچنین «شمس‌المعارف» را نمونه‌ای از چگونگی شکل‌گیری یک متن مرکب در فرهنگ نسخه‌های خطی می‌دانند؛ متنی که در طول چندین نسل دستخوش افزوده‌ها، بازنویسی‌ها و انتساب‌های تازه شده و سرانجام به نام یک مؤلف مشهور تثبیت شده است.[۱]
جستارهای وابسته
- احمد بن علی بونی
- علم حروف
- علوم خفیه
- علوم غریبه
- علم اوفاق
- مربع جادویی
- طلسم
- تعویذ
- سیمیا
- اسماء حسنی
- جادونامه
- اختربینی در جهان اسلام
- کیمیاگری و شیمی در جهان اسلام
یادداشت‌ها
منابع
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Coulon, Jean-Charles (2022), "Amulets and Talismans in the Earliest Works of the Corpus Bunianum", Amulets and Talismans of the Middle East and North Africa in Context, Brill, pp. 230–252, ISBN 978-90-04-47147-4
- 1 2 3 Gardiner, Noah (2012), Forbidden Knowledge? Notes on the Production, Transmission, and Reception of the Major Works of Ahmad al-Buni, Journal of Arabic and Islamic Studies, 12.
- ↑ Shams Al-Ma‘aref al-Kubrah, Al Nour Library, Beirut, 2006.
- ↑ Shams Al-Ma‘aref al-Sughra, Al Nour Library, Beirut, 2005.
- ↑ Owen Davies, Grimoires: A History of Magic Books, Oxford University Press, 2009, p. 27.
- ↑ Francis Maddison, Emilie Savage-Smith, Ralph H. Pinder-Wilson, Tim Stanley, Science, Tools and Magic, vol. 12, Oxford University Press, 1997, p. 65.
- 1 2 3 4 5 6 "Al-Buni's Shams al-Ma'arif al-Kubra". Khalili Collections. Retrieved 20 اوت 2026.
- 1 2 Gardiner, Noah (2017), “Esotericist Reading Communities and the Early Circulation of the Sufi Occultist Aḥmad Al-Būnī’s Works”, Arabica, 64, pp. 405–441.
- ↑ "رأي العلامة ابن جبرين في كتب ومصنفات". Islamway (in Arabic). 2021.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج ۱۴، ص ۲۲۶.
- ↑ عباس قمی، الکنی و الالقاب، ج ۲، ص ۹۹.
- ↑ زبیدی، تاج العروس، ج ۹، ص ۱۴۶.
- ↑ سید مصطفی خمینی، تفسیر القرآن الکریم، ج ۱، صص ۱۴۸، ۱۵۳، ۱۵۵–۱۵۶، ۱۷۹، ۲۴۹–۲۵۲، ۳۳۱؛ ج ۲، صص ۲۴۴ و ۲۸۸.
- ↑ Francis Maddison et al., Science, Tools and Magic, vol. 12, Oxford University Press, 1997, pp. 64–65.
- ↑ Iqbal al-Din Ahmad (1978), Shams al-Ma'arif al-Kubra Wa Lata'if al-'Awarif. Urdu, Karachi: Darul Ishaat.
- ↑ Selahattin Alpay (1979), Şems’ül Maarif: Büyük Bilgiler Güneşi, Istanbul.
- ↑ Inloes, Amina (2022). Shams al-Ma'arif: The Sun of Knowledge, An Arabic Grimoire: A Selected Translation. Revelore Press.
- ↑ Shams al-Ma'arif: Talismans and Magic Squares. Independently published. 2023. ISBN 979-8-8626-1047-5.
برای مطالعهٔ بیشتر
- Coulon, Jean-Charles. “Amulets and Talismans in the Earliest Works of the Corpus Bunianum.” In Amulets and Talismans of the Middle East and North Africa in Context. Brill, 2022, pp. 230–252.
- Gardiner, Noah. “Forbidden Knowledge? Notes on the Production, Transmission, and Reception of the Major Works of Ahmad al-Buni.” Journal of Arabic and Islamic Studies, 12, 2012.
- Gardiner, Noah. “Esotericist Reading Communities and the Early Circulation of the Sufi Occultist Aḥmad Al-Būnī’s Works.” Arabica, 64, 2017, pp. 405–441.
- Maddison, Francis; Savage-Smith, Emilie; Pinder-Wilson, Ralph H.; Stanley, Tim. Science, Tools and Magic. The Nasser D. Khalili Collection of Islamic Art, vol. XII, 1997.
- Davies, Owen. Grimoires: A History of Magic Books. Oxford University Press, 2009.
پیوند به بیرون
- ادبیات عربی قرون وسطی
- اسلام سده ۱۳ (میلادی)
- اسطورهشناسی عرب
- اسطورههای اسلامی
- تصوف
- جادونامهها
- علوم خفیه
- علم حروف
- کتاب‌های عربی سده ۱۳ (میلادی)
- کتاب‌های علوم غریبه