نبرد میشمار هایمک

نبرد میشمار هایمک
بخشی از جنگ داخلی ۱۹۴۷–۱۹۴۸ در فلسطین تحت قیمومت بریتانیا
سربازان یهودی در ورودی میشمار هایمک، ۱۹۴۸
تاریخ ۴–۱۵ آوریل ۱۹۴۸ موقعیت میشمار هایمک، قیمومت بریتانیا بر فلسطین ۳۲°۳۶′۳۵″ شمالی ۳۵°۸′۳۰″ شرقی نتایج پیروزی یه‌شو اشغال روستاهای عربی منطقه
طرف‌های درگیر
هاگانا	ارتش آزادی‌بخش عرب
فرماندهان و رهبران
اسحاق سده	فوزی القاوقجی
قوا
نزدیک به ۴۷۰ شبه‌نظامی	۱۰۰۰ شبه‌نظامی
نبرد میشمار هایمک موقعیت در قیمومت بریتانیا بر فلسطین

نبرد میشمار هایمک نبردی ده‌روزه بود که از ۴ تا ۱۵ آوریل ۱۹۴۸ میان ارتش آزادی‌بخش عرب (گردان یرموک) به فرماندهی فوزی القاوقجی و هاگانا (پالماخ و سپاه خیش) به فرماندهی اسحاق سده درگرفت. این نبرد زمانی آغاز شد که القاوقجی به کیبوتص میشمار هایمک حمله کرد. این کیبوتص در کنار جادهٔ اصلی میان جنین و حیفا جای داشت و از نظر راهبردی اهمیت بسیاری داشت. جمعیت آن در سال ۱۹۴۷ نزدیک به ۵۵۰ نفر بود.

نبرد میشمار هایمک نخستین رویارویی بود که در آن از توپخانه بهره گرفته شد. نیروهای عربی در آغاز کیبوتص را زیر آتش توپخانه گرفتند، اما مدافعان یهودی حملهٔ پیاده‌نظام را دفع کردند. پس از آن هاگانا به پاتک روی آورد و روستاهای عربی پیرامون کیبوتص را تصرف و ویران کرد. بخش بزرگی از ساکنان عرب این روستاها آواره شدند. این نبرد آخرین مشارکت مهم ارتش آزادی‌بخش عرب در جنگ بود و پس از شکست، روحیهٔ این ارتش به‌شدت افت کرد.

پیش‌زمینه

ارتش آزادی‌بخش عرب به فرماندهی فوزی القاوقجی از دسامبر ۱۹۴۷ در سرزمین تحت قیمومت فعال بود، اما موفقیت چندانی به دست نیاورده بود. القاوقجی به کمیسر عالی بریتانیا، سر آلن کانینگهام، قول داده بود که تا خروج آخرین نیروهای بریتانیایی در مه ۱۹۴۸ حمله‌ای انجام ندهد. در فوریهٔ همان سال، حملهٔ ارتش آزادی‌بخش عرب به کیبوتص تیرات تسوی با ۶۰ کشته در سوی عربی شکست خورد.

نبرد

بای مهدی، یکی از فرماندهان ارتش آزادی‌بخش عرب، در جریان حمله به میشمار هایمک، ۱۹۴۸

حملهٔ عربی

در ۴ آوریل ۱۹۴۸ نزدیک به ۱۰۰۰ شبه‌نظامی ارتش آزادی‌بخش عرب به کیبوتص حمله کردند. در آغاز ۱۷۰ نفر یهودی و سپس دو گروهان از پالماخ، «کمتر از ۳۰۰ نفر»، در برابر آنان ایستادند. حمله با آتشبار توپخانه‌ای از هفت توپ آغاز شد که ارتش سوریه فراهم کرده بود. این نخستین بار بود که در این جنگ از توپخانه بهره گرفته می‌شد. گلوله‌باران مهدکودک کیبوتص را ویران کرد و یک زن جوان و نوزاد یازده‌ماهه‌اش کشته شدند. کودکان کیبوتص برای ایمنی به غاری در نزدیکی انتقال داده شدند. نیروی عربی پنج روز کیبوتص را از فاصلهٔ ۸۰۰ یارد (نزدیک به ۷۳۰ متر) زیر آتش گرفت و شماری از غیرنظامیان از جمله دانش‌آموزان دبیرستان کیبوتص کشته یا زخمی شدند. یهودیان تنها یک مسلسل داشتند و «تفنگ کافی برای همهٔ مردان نداشتند». پس از گلوله‌باران، حملهٔ پیاده‌نظام آغاز شد اما مدافعان آن را در امتداد حصار کیبوتص متوقف کردند. در همان شب یک گروهان از تیپ گولانی به درون کیبوتص نفوذ کرد. گلوله‌باران در ۵ آوریل ادامه یافت و نیروهای کمکی یهودی در شب بعد رسیدند. هم‌زمان گردان یکم پالماخ در عین هشوفت، نزدیک به ۵ کیلومتر غرب کیبوتص، گردهم آمدند. القاوقجی نیز نیروهای تقویتی از جنین آورد.

آتش‌بس و گفت‌وگوهای دیپلماتیک

در ۶ آوریل یک ستون زرهی بریتانیایی به نزدیکی کیبوتص رسید و زخمی‌ها، کودکان و بیشتر زنان را تخلیه کرد. در ۷ آوریل یک واحد بریتانیایی پیشنهاد آتش‌بس داد و ارتش آزادی‌بخش عرب «پذیرفت که حمله را» برای ۲۴ ساعت متوقف کند و از کیبوتص خواست سلاح‌هایش را تحویل دهد و تسلیم حکومت عربی شود. در این فاصله گفت‌وگوهای دیپلماتیک میان القاوقجی و سده انجام شد؛ القاوقجی نخست خلع سلاح نیروهای یهودی را خواست و پس از رد این درخواست، پیشنهاد عقب‌نشینی ارتشش را در ازای تضمین امنیت روستاهای عربی همجوار داد. هاگانا در پاسخ خواهان عقب‌نشینی نیروها و جبران خسارات شد.

در ۵ آوریل هیئتی از کیبوتص نزد داوید بن گوریون رفت. این هیئت که از فعالان محلی حزب ماپام بودند، ویرانی روستاهای عربی اطراف را برای رفع دائمی تهدید و دشوارتر کردن پیشروی نیروی مهاجم از جنین به سوی حیفا پیشنهاد دادند. بن گوریون روز بعد موافقت کرد. آتش‌بس از سوی بن گوریون و ستاد کل هاگانا رد شد و آنان تصمیم گرفتند پاتکی برای «بیرون راندن ارتش آزادی‌بخش عرب و ساکنان عرب محلی از منطقه و با خاک یکسان کردن روستاها برای رفع همیشگی تهدید میشمار هایمک» انجام دهند. بدین ترتیب «آنچه به‌صورت دفاع مأیوسانهٔ یهودیان آغاز شده بود، به تهاجم هاگانا بر پایهٔ رهنمودهای نقشه دالت تبدیل شد».

پاتک یهودیان

غبیه التحتا، نزدیک‌ترین روستای عربی در جنوب میشمار هایمک، به همراه غبیه الفوقا و خربة بیت‌رأس در ۸ و ۹ آوریل تصرف شدند. غبیه التحتا بی‌درنگ منفجر شد و دو روستای دیگر «در روزهای بعد به‌تدریج» ویران شدند. بیشتر ساکنان پیش از حمله یا در جریان آن گریختند. بر پایهٔ خاطرات القاوقجی، «نبرد تن‌به‌تن» و «جنگ خانه‌به‌خانه» در این روستاها درگرفت. به گفتهٔ بنی موریس، واحدهای ارتش آزادی‌بخش عرب «اغلب نخست عقب می‌نشستند و روستاییان را رها می‌کردند».

در ۱۰ آوریل واحدهای هاگانا ابوشوشه را در چند صد یاردی شمال کیبوتص تصرف کردند، ساکنان باقی‌مانده را بیرون راندند و روستا را در همان شب ویران کردند. جمعیت ابوشوشه ۷۲۰ نفر بود. در ۱۲ آوریل سربازان پالماخ الکفرین و ابوزریق را گرفتند؛ در روستای نخست کسی نبود اما در روستای دوم «پانزده مرد بزرگسال و نزدیک به ۲۰۰ زن و کودک» اسیر شدند. زنان و کودکان اخراج شدند. در همان روز ۳۰ خانه در الکفرین منفجر شد و بخشی از ابوزریق نیز شبانه ویران شد. ابوزریق تا ۱۵ آوریل به‌طور کامل نابود شد. در ۱۲ آوریل القاوقجی و نیروهایش تقریباً محاصره شدند و ناگزیر با شتاب به جنین عقب نشستند. در شب ۱۲ تا ۱۳ آوریل واحدهای پالماخ روستاهای المنسی و نغنغیه را تصرف کردند و در روزهای بعد منفجر ساختند. در ۱۹ آوریل الکفرین برای تمرین یک واحد پالماخ به کار رفت و سپس «به‌طور کامل منفجر شد». به گفتهٔ بنی موریس، «بیشتر روستاییان به منطقهٔ جنین رسیدند و در چادرهای موقت پناه گرفتند».

یک داوطلب یهودی عراقی به نام عبدالله داوود در سوی عربی به عنوان تک‌تیرانداز جنگید و بعدها پس از پنهان کردن مشارکتش در نبرد، در ۱۹۵۰ به اسرائیل مهاجرت کرد؛ حرکتی که گفته می‌شود تا پایان عمر از آن پشیمان بود. یک ماه بعد، در ۱۲ مه، لحی عملیاتی را اجرا کرد که طی آن پنج روستا در غرب میشمار هایمک پاکسازی شد.

پیامدها

روستاهای پاکسازی‌شده در پاتک هاگانا (سرخ). روستاهای تصرف‌شده در ۱۲ مه توسط ایرگون با نقطهٔ آبی نشان داده شده‌اند.

تمام روستاهای فلسطینی تصرف‌شده اندکی بعد ویران شدند. اعضای حزب چپ‌گرای ماپام که میشمار هایمک وابسته به آن بود، در ماه‌های بعد هنگامی که از ویرانی روستاهای عربی شکایت کردند به دوگانگی متهم شدند، زیرا گفته می‌شد در این مورد خودشان خواهان ویرانی بوده‌اند.

در ۱۴ آوریل الیعزر باوئر (بئری)، خاورمیانه‌شناس و عضو ماپام، در نامه‌ای که بنی موریس بخشی از آن را نقل کرده نوشت:

البته در جنگی بی‌رحمانه مانند آنچه ما درگیر آنیم، نمی‌توان با دستکش ابریشمی عمل کرد. اما هنوز قواعدی در جنگ هست که یک ملت متمدن می‌کوشد آنها را رعایت کند… هنگامی که روستا [ابوزریق] فتح شد، روستاییان کوشیدند با فرار به مزارع درهٔ یزرعیل جان خود را نجات دهند. نیروهایی از شهرک‌های نزدیک بیرون آمدند و آنان را محاصره کردند. درگیری رخ داد و شماری از این اعراب کشته شدند. دیگران بدون سلاح تسلیم شدند یا دستگیر شدند. بیشترشان کشته شدند [یعنی به قتل رسیدند]. و اینها اعضای دسته‌های مسلح نبودند، بلکه دهقانان بی‌دفاع و شکست‌خورده بودند… در روستا نیز، هنگامی که مردان بزرگسال ساعت‌ها پس از پایان نبرد در حال پنهان شدن یافت شدند، کشته شدند… گفته می‌شود که مواردی از تجاوز رخ داده، اما شاید این یکی از آن داستان‌های ساختگی «قهرمانی» باشد که سربازان مستعد گفتنشان هستند…

در آغاز اوت، «کمیتهٔ کشت زمین‌های متروک» اجارهٔ زمین‌های روستاها را به شهرک‌های یهودی «برای دوره‌های شش‌ماهه تا یک‌ساله» آغاز کرد.

تقریباً همهٔ نیروهای در دسترس ارتش آزادی‌بخش عرب در حملهٔ میشمار هایمک شرکت داشتند و این نبرد «آخرین مشارکت مهم» آنان در درگیری بود. القاوقجی که در ۸ آوریل اعلام کرده بود میشمار هایمک در دست اعراب است، با بخش بزرگی از نیروهایش به لبنان عقب نشست و برخی واحدها به‌ویژه توپخانه را به جبههٔ اورشلیم فرستاد. جان بگوت گلاب، فرماندهٔ هنگ عربی اردنی، حملهٔ ارتش آزادی‌بخش عرب را «فاجعه» توصیف کرد و نوشت که پس از شکست، «روحیه و شور آنان فروکاست و ارتش آزادی‌بخش بیشتر به غارت—اغلب از خود اعراب فلسطین—علاقه‌مند شد».

منابع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Battle of Mishmar HaEmek». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Schlacht von Mischmar haEmek». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای آلمانی ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «معرکة مشمار هعیمق». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Batalla de Mishmar HaEmek». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای اسپانیایی ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.

کتاب‌شناسی

• Collins، Larry؛ Lapierre، Dominique (۱۹۷۲). O Jerusalem. Simon and Schuster.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• Herzog، Chaim؛ Gazit، Shlomo (۲۰۰۵). The Arab-Israeli Wars: War and Peace in the Middle East. Vintage Books.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• Kimche، Jon (۱۹۵۰). Seven Fallen Pillars: The Middle East, ۱۹۱۵–۱۹۵۰. Secker and Warburg.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• Kimche، Jon؛ Kimche، David (۱۹۶۰). A Clash of Destinies: The Arab-Jewish War and the Founding of the State of Israel. Praeger.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• Morris، Benny (۱۹۸۷). The Birth of the Palestinian Refugee Problem, ۱۹۴۷–۱۹۴۹. Cambridge University Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• Morris، Benny (۲۰۰۴). The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited. Cambridge University Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• Morris، Benny (۲۰۰۸). ۱۹۴۸ – A History of the First Arab-Israeli War. Yale University Press. شابک ۹۷۸-۰-۳۰۰-۱۲۶۹۶-۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• Glubb، John Bagot (۱۹۵۷). A Soldier with the Arabs. Hodder and Stoughton.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• Khalidi، Walid (۱۹۹۲). All that Remains: The Palestinian Villages Occupied and Depopulated by Israel in ۱۹۴۸. Institute for Palestine Studies. شابک ۹۷۸-۰-۸۸۷۲۸-۲۲۴-۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• Pappé، Ilan (۱۹۹۴). The Making of the Arab-Israeli Conflict, ۱۹۴۷–۱۹۵۱. I. B. Tauris. شابک ۹۷۸-۱-۸۵۰۴۳-۸۱۹-۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• Pollack، Kenneth (۲۰۰۴). Arabs at War: Military Effectiveness, ۱۹۴۸–۱۹۹۱. University of Nebraska Press. شابک ۰-۸۰۳۲-۸۷۸۳-۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)