رقص‌های کردی

رقص‌های کُردی (به کردی: Govend, Dîlan, Helperkê^[۱]) به مجموعه‌ای از رقص‌های دایره‌ای گفته می‌شود که بخشی از آیین‌های نمایشی کردها به‌شمار می‌آید. کردها در چندین مناسبت مانند جشن‌های کردی، مراسم نوروز، ازدواج و مراسم‌ دیگر می‌رقصند^[۲] تقریباً تمام رقص‌های کردی رقص‌های اجتماعی هستند که اغلب مردان و زنان با هم می‌رقصند. سه نوع الگوی رقص وجود دارد: دایره، نیم دایره و خط مستقیم. به‌طور معمول، رقصنده‌ها با گرفتن دست، با ایستادن شانه به شانه، با در هم تنیدن تمام انگشتان یا انگشت کوچک یا با قرار دادن دست‌ها در پشت کمر به هم متصل می‌شوند.^[۳] اولین نفر سمت راست گروه که با دستمالی در دست وظیفهٔ هدایت و هماهنگ‌کردن حرکت بقیه رقصندگان را به عهده دارد و سرعت و ریتم و شور رقصندگان بستگی به هدایت او دارد را در زبان بومی سَرچُوپی‌کِش (به کردی: Serçopî سه‌رچۆپی‌) و آخرین نفر گروه را که در منتهی‌الیه سمت چپ حلقه قرار دارد و او نیز مسئولیت مشابهی دارد «بن چوپی» یا «Gawanî گاوانی» می‌نامند.

رقص هاي كردی یکی از نتهاي ديرينه و يادگارهايی است كه در ميان کردها همچنان محفوظ مانده است و بي گمان تاريخچه اين حركات مربوط به هزاره هاي دوم و سوم قبل از ميلاد مسيح است .كتيبه سنگي در قلعه Hepîr وجود دارد كه متعلق به هزاره اول قبل از ميلاد است.  روي اين كتيبه تصويريك سرنا و دهل و تعدادي كه به نظر مي رسد در حا ل اجراي حركات موزون هستند روي سنگ حك شده است اين كتيبه كهن سند مهمي در تاريخي بودن اين حركا ت موزون در كردستان است. حكيم عمر خيام در نوروز نامه خود مينويسد" فريدون كرد "روزي كه ضحاك را اسير كرد و ايران را از شر او نجات داد مردم کرد آن را جشن گرفتند.  و اين مهم دليل ديگري بر يكپارچگي آن مردم و جشن دسته جمعي در ميان آنان مي باشد. ^[۴][۵]

رقص‌ جنگی‌ از هزاره‌ چهارم‌

ششمین‌ تكه‌ سفال‌ پنج‌ مرد را در حال‌ رقص‌ دسته‌ بند نشان‌ می‌دهد كه‌ همگی‌ روی‌ خود را بسوی‌ چپ‌ گردانیده‌ و بازوانشان‌ را از روی‌ شانه‌های‌ یكدیگر گذرانیده‌ و همدیگر را سخت‌ گرفته‌اند، و نگاره‌ دو تن‌ از آنان‌ تا اندازهایی‌ حركت‌ پاهایشان‌ را نشان‌ می‌دهد.  این‌ مردان‌ نیز مانند رقصندگان‌ (تل‌ جری‌) برهنه‌ هستند.^[۶]

رقص‌ در هزاره‌ پنجم‌ پیش‌ از میلاد

كهنترین‌ نمونه‌یی‌ كه‌ ما را از چگونگی‌ و رواج‌ رقص کردی‌ در هزاران‌ سال‌ پیش‌ در کردستانات‌‌ آگاه‌ می‌سازد، نگاره‌ ساده‌ و سیاه‌ رنگی‌ است‌ بر روی‌ كاسه‌ گل‌ پخته‌ كه‌ از تپه‌ خزینه‌ شوش‌ بدست‌ آمده‌ است‌ در روی‌ این‌ كاسه‌ در یك‌ بخش‌ باز و بی‌زمینه‌، رقص‌ شش‌ تن‌ آدمی‌در دو ردة‌ سه‌ تایی‌ به‌ گونه‌یی‌ بسیار ساده‌ «استیلیزه‌» نشان‌ داده‌ شده‌، و نگارگر از نشان‌ دادن‌ سرو گردن‌ رقصندگان‌ خودداری‌ كرده‌ با نمایش‌ تن‌ آنان‌ بشكل‌ سه‌ گوش‌ كه‌ بازوانشان‌ را در شانه‌های‌ همدیگر نهاده‌اند، و با نگاشتن‌ دو بازو دست‌ كه‌ در دو سوی‌ ردة‌ رقص‌ به‌ بالا خم‌ داده‌ شده‌ است‌.^[۷]

زمان‌ این‌ كاسه‌ گلین‌، از سوی‌ باستان‌ شناسان‌، از چهار هزار و پانصد تا پنج‌ هزار سال‌ پیش‌ از میلاد (دانسته‌ شد) و رادیو كاربن‌ تاریخ‌ آنرا در میان‌ سالهای‌ 4975 و 5250 تا5515 پیش‌ از میلاد نشان‌ داده‌ است‌ بهرسان‌ بودن‌ آن‌ از هزارة‌ پنجم‌ پیش‌ از میلاد نشان‌ داده‌ است‌ و بدین‌ گونه‌ با شناسایی‌ این‌ نگاره‌ تاریخ‌ رقص‌ در این‌ سرزمین‌ تا هزاره‌ پنجم‌ و ششم‌ پیش‌ از میلاد باز می‌گردد.^[۸]

در کاوش‌های باستانی کرد که در کردستان انجام شده‌است می‌توان نمونه‌هایی از این رقص را بر روی سفالینه‌های پیش از تاریخ مشاهده کرد.^[۹]

رقص‌های کردی اشکال متنوعی دارند ولی به‌طورکلی از دو دسته رقص‌های غنایی و رقص‌های رزمی تشکیل شده‌است. گونه‌ای دیگر از رقص‌های عرفانی نیز در برخی مناطق کردستان رایج بوده که اجرای آن به دو صورت فردی (سَما/سه‌ما = سماع) و گروهی همراه با ذِکر انجام می‌شود.^[۱۰]

معمولاً بهترین رقصنده (زن یا مرد) نقش رهبری گروه را به عهده می‌گیرد که به او سرچوپی‌کِش (سه‌چۆپی‌کێش) می‌گویند و اولین نفر در حلقه رقصندگان است. او با انجام ماهرانهٔ حرکات نمایشی توسط دستمالی که در دست راست خود دارد و نیز به کمک اصواتی هیجان‌انگیز و گاهی با کلام ضمن افزودن بر هیجان رقصندگان مسئولیت تنظیم سرعت و ریتم حرکت گروه را بر عهده می‌گیرد. قرار گرفتن در این نقش جذابیت فراوانی دارد و رقصنده را در موقعیت بهتری نسبت به مابقی گروه قرار می‌دهد. سرچوپی‌کش گاهی برای ایجاد نشاط بیشتر می‌تواند از حلقهٔ رقص جدا شده و با توجه به تبحر خویش حرکات نمایشی فردی نیز انجام دهد. بقیهٔ گروه در حالی‌که دست‌هایشان رو به زمین و در امتداد دو پهلویشان قرار دارد پنجه در پنجهٔ رقصندگان مجاور ایجاد حلقه‌ای پیوسته می‌کنند.

مطلوب‌ترین حالت قرار گرفتن رقصندگان به صورت (گندم و جو) یا به عبارتی یک زن و یک مرد به صورت یک در میان است. بن چوپی یا گاوانی آخرین رقصندهٔ گروه است که هرچند نقش زیادی در ایجاد ریتم و نشاط رقص دارد اما کمتر کسی راغب به قرار گرفتن در این نقش است.

در شکل غنایی رقص و برای افزودن بر شور رقصندگان و ناظران معمولاً رقصنده اول سَرچُوپی با دو دستمال رنگی به انجام حرکات نمایشی فردی می‌پردازد و توانایی و تبحر خود را در رقص به نمایش می‌گذارد. به این نوع رقص «دو دستماله» می‌گویند که بیشتر در مناطق جنوب شرق کردستان همچون کرمانشاه، ایلام سنندج و لرستان رواج دارد.

رقص‌های کردی از نظر مناسبت به سه دسته تقسیم می‌شوند: ۱- رقص‌های مربوط به شادی و ستایش، ۲- رقص‌های مربوط به سوگواری و ماتم، ۳- رقص‌های مربوط به جنگ و ستیز یا شکار و روایتهای تاریخی و بزرگمردان.

رقص‌های کردی بسیار متنوع و در عین حال قاعده‌مند می باشند، انواع و شیوه‌های مختلف و متعددی دارد که برخی از آن‌ها عبارت اند از:

• شیخانی (Şêxanî)
• باگیه (Bagiye)
• شامیران (Şamîran)
• تیلمرجان (Til Mercan)
• لورکه (Lorke)
• کوچری (Koçerî)
• بیریوکه (Bêriyokê)
• ملانه (Milanê)
• آخشته (Axişte)
• دمدمه (Dim Dime)
• اکملی (Akmelî)
• لو میرو (Lo Mîro)
• سه‌جار (Sê Car)
• داخا (Daxe)
• باسو (Baso)
• لی گوله (Lê gulê)
• هجروکه (Hicrokê)
• نافچلییه (Navçeliyê)
• چوخو (Çoxo)
• عیشوکی (Eyşokê)
• میرکوت (Mîrkut)
• اَوره (Ewre)
• سوکا هولیری (Suka Hewlêrê)
• زرینه (Zêrînê)
• روینه (Royne)
• ریحانی (Reyhanî)
• روندی (Rewendî)
• سورچی (Sûrçî)
• هه‌ی بوری (Hey Borî)
• ولاتو (Welato)
• امر آغا (Emer Axa)
• سیارکی (Siyarkî)
• هوی ناره (Hoy Narê)
• هی دیلان (Hey Dîlan)
• مرآن آغا (Meraan Axa)
• کورته (Kurtê)
• هلزه (Helize)
• نالبندان (Nalbendan)
• سه پا (Sê pê)
• گریان (Geryan)
• چپی (Çepî)

رقص گریان و ریتم ۷/۸ در کردستان منطقه اردلان 

دف‌نوازی در خانقاه‌های اورامان و ساختار ریتمی مشابه 

1. ↑ «بانه، میزبان نخستین جشنوارهٔ استانیِ هه‌لپه‌رکی». فارس نیوز.
2. ↑ الگو:به نقل از خبر
3. ↑ https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey
4. ↑ جنیدی‌، فریدون‌: نامه‌ فرهنگ‌ ایران‌.  دفتر دوم‌، بنیاد نیشابور، تهران‌ 1358 3- یونسكو: تاریخ‌ تمدنهای‌ آسیای‌ مركزی‌.  ترجمة‌ صادق ملك‌ شهمیرزادی‌.  دفتر مطالعات‌ بین‌ الملل‌، 1374.
5. ↑ الیاده‌- میرچا: رساله‌ در تاریخ‌ ادیان‌.  ترجمة‌ جلال‌ ستاری‌.  انتشارت‌ سروش‌، تهران‌ 1372
6. ↑ ذكاء یحیی‌- تاریخ‌ رقص‌ در ایران‌، هنر و مردم‌ شماره‌های‌ 189-188 خرداد 2537 _________
7. ↑ جنیدی‌، فریدون‌: نامه‌ فرهنگ‌ ایران‌.  دفتر دوم‌، بنیاد نیشابور، تهران‌
8. ↑ الیاده‌- میرچا: رساله‌ در تاریخ‌ ادیان‌.  ترجمة‌ جلال‌ ستاری‌.  انتشارت‌ سروش‌، تهران‌ 1372
9. ↑ (ذکاء، یحیی: تاریخ رقص در ایران، هنر و مردم، شماره‌های ۱۸۹–۱۸۸، خرداد ۲۵۳۷) بایگانی‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine
10. ↑ (پژوهشی در آیین دینداری و دین‌ورزی طریقت قادریه در مناطق کردستان "نامهٔ انسان‌شناسی، پاییز و زمستان ۱۳۸۴، شماره ۸") بایگانی‌شده در ۱۲ فوریه ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine
11. ↑ شفیعی کدکنی، محمدرضا. موسیقی شعر. تهران: آگاه، ۱۳۸۰.
12. ↑ رحیم‌پور، احمد. کردها و موسیقی آیینی آنان. تهران: نشر نامک، ۱۳۹۵.
13. ↑ صفوت، محمدتقی. سیر موسیقی در ایران. تهران: سروش، ۱۳۷۰.
14. ↑ کریم‌پور، علی. موسیقی عرفانی اورامان. مجله موسیقی ایران، ۱۳۹۴.
15. ↑ رحیم‌پور، همان.
16. ↑ بندار رازی، شاعران بی‌دیوان. تهران: ۱۳۷۵.
17. ↑ صفوت، همان.

1. شی خانه
2. پشت پا
3. قه‌لا
4. خانانه
5. هه‌لگرتن
6. گه‌ران
7. روینه
8. راستا
9. دو دستماله
10. سه‌پای روینه
11. فه‌تاح پاشایی
12. کرماشانی
13. شلیره
14. خان و میری
15. سه پلی
16. بوکانی
17. مریوانی
18. سقزی
19. حریره
20. سه پای سقزی
21. سه پای حریره
22. چه‌پی
23. له‌بلان
24. مهابادی
25. مکر بگی
26. داغهٔ خان و میری

نخستین جشنوارهٔ استانیِ هه‌لپه‌رکی در شهریور ۱۳۹۰ در شهرستان بانه برگزار شد.

منصوره ثابت‌زاده پژوهشگر موسیقی و رقص، موسیقیِ مجموعه‌ای از رقص‌های کُردی را در قالب آلبومی صوتی گردآوری و ضبط کرده که در سال ۱۳۸۲ از سوی مؤسسه فرهنگی-هنری ماهور منتشر شده‌است. نوازندگی سُرنا و دهل را در این آلبوم به ترتیب محمد بهمنی و عبدالله نبی اللهی بر عهده داشته‌اند و عبدالله قربانی نیز خواننده بوده‌است. ثابت‌زاده همراه با این آلبوم دفترچه‌ای را منتشر کرده که در آن به شرح مختصر انواع رقص‌ها و معرفی نوازندگان مجموعه پرداخته‌است. در این آلبوم ۱۷ رقص کُردی شامل گه‌ریان، پشت‌پا (جفت‌پا)، کرماشانی، فتا (ح) پاشایی، لَبنان، سقزی، خان‌امیری، سه‌جار، شه‌لان، چه‌پی، مریوانی، شکاکی، موکری، زنگی، شکاکی، اوشاری و سوارانی را شامل می‌شود.^[۱]

آسو نادری هنرمند رقصنده و پژوهشگر و مدرس رقص‌های کُردی نیز به گردآوری اطلاعات و تحلیل نشانه‌شناختی و اسطوره‌شناختی رقص‌های کُردی پرداخته و نتیجهٔ پژوهش‌های خود را در سال ۱۳۹۹ کتاب «هه‌لپه‌رکی: فرهنگ جامع پایکوبی کُردها» منتشر کرده‌است.^[۲][۳]

• رقص دایره‌ای
• رقص اجتماعی
• رقص‌ها در ایران
• رقص فولکلور ترکیه‌ای
• رقص بختیاری
• رقص مازندرانی
• رقص لری
• رقص سیستانی
• رقص خراسانی