کردی کلیایی

کردی کلیایی
کۆلیایی / Kulyayî
الفبای کردی
کدهای زبان
ایزو ۳–۶۳۹sdh
زبان‌های کردی

کلیایی (به کردی: کۆلیایی) گویشی از زبان کردی است که پژوهش های زبان شناختی بیشتر گویش کلیایی را در مجموعه کردی جنوبی قرار میدهند اما با این حال بسیاری از ویژگی های این گویش در لایه های واجی صرفی و واژگانی به کردی مرکزی (میانی) نیز نزدیکی نشان میدهد؛ از این رو در شماری از مطالعات جدید، کلیایی به عنوان گویشی مرزی و انتقالی میان حوزه جنوبی و مرکزی توصیف شده است؛ در این دیدگاه کلیایی بخشی از طیف پیوسته گویشهای کردی در ناحیه گذار غرب ایران به شمار می آید که هم زمان ویژگیهای شاخص جنوبی و مرکزی را حفظ کرده است. در مورد طبقه‌بندی گویش کلیایی هنوز مورد بحث است.[۱][۲][۳][۴]

نقشه مناطق کردنشین

تقسیم‌بندی گویش‌ها و لهجه‌های زبان کردی

تقسیم‌بندی گویش‌های زبان کردی از جانب افراد مختلفی چون مستشرقین و زبانشناسان و غیر-زبانشناسان کرد و غیرکرد صورت گرفته‌است که البته این تقسیم‌بندی‌ها لزوماً هماهنگ نیستند. باسیلی نیکیتین، مارتین مارتینوس، مینورسکی و ادموندز، توفیق وهبی و غیره هرکدام گویش‌های زبان کردی را با عناوین مختلف و تفاوت‌هایی تقسیم‌بندی کرده‌اند. میرشرفخان بدلیسی در اواخر قرن دهم هجری(۱۶ م) طوایف کرد را به لحاظ آداب و رسوم و زبان به چهار دسته کرمانجی، گُوران، لکی و کَلهری تقسیم می‌کند. خزانه‌دار هم زبان کردی را به دستهٔ کرمانجی، گُوران، زازاکی و لری تقسیم می‌کند. زبیر بلال اسماعیل زبان کردی را به این صورت دسته‌بندی می‌کند.

کردی شمالی (کرمانجی): بادینانی– شمدینانی– شکاک–حکاری

کردی میانی (سورانی): سورانی–سقزی–مکریانی– اردلانی(سنندجی، ،' لیلاخی، گروسی)– کرکوکی–جافی

کردی جنوبی (کلهری): فیلی– ملکشاهی– زنگنه ای– کرندی– لکی– کلهری– سنجابی – کلیایی

گویش‌ها و لهجه‌های زبان‌های کردی‌تبار
شاخه گویش گویش لهجه‌ها و مناطق زندگی گویشوران
کردی شمالی

(Kurdiya Bakûr)

 کورمانجی

(Kurmancî)

بُوتانی یا «بُختی» (Botanî یا Botî یا Boxtî)

  1. سَرحَدی یا «سَرحَدکی» (serhedî یا serhedkî)
  2. تُوری (Torî)
  3. خَرزی (Xerzî)
  4. سِلیوانی یا سِلیوی یا «فارقینی» (Silîvanî یا Silîvî یا Farqînî)
  5. قَرَژداخی (Qerejdaxî)
  6. آمَدی (Amedî) (لهجه معیار کردی کورمانجی در کردستان ترکیه)

بادینانی یا «بهدینانی» (Badînanî یا Badînî یا behdînanî یا behdînî)

  1. حَکاری یا «شَمذینانی» (Hekarî یا Şemzînanî)
  2. سورچی (Surçî)
  3. شِنگالی یا «سَنجاری» (Şingalî یا Şingarî یا Senjarî)
  4. هَرکی (Herkî)
  5. شِکاکی (Şikakî)
  6. بایزیدی
  7. جودیکانی

کورمانجی روژاوا (Kurmanciya Rojava)

  1. دیرسِمی یا «دیرسِمکی» (Dêrsimî یا Dêrsimkî)
  2. شادِلی (Şaddilî)
  3. شینَمِلی (Sînemilî)
  4. کورمانجکی (Kurmanckî)
  5. رَشُویی یا «رَشوانی» (Reşoyî یا Reşwanî)
  6. شیخ‌بِزِنی یا «شیخ‌بِزِنکی» (Şêxbizinî یا Şêxbizinkî)
  7. اورفی یا «رِحایی» (Urfî یا Rihayî)
  8. عَفرینکی (Efrînkî)

کورمانجی خراسان و دیلمان (Kurmanciya Xoresan û Deylaman)

  1. عمارلویی یا «آمَرانلویی» (Ameranlûyî)
  2. قُوچانی (Qoçanî)
  3. بجنوردی (Bocnûrdî)
  4. جان‌بَگی یا مُدانلویی (Canbegî یا Modanlûyî)
  5. عبدویی یا «آبدویی» (Abdûyî)

کورمانجی آناتولی (Kurmanciya Anatolyayê)

  1. |-
 کردی میانی

(Kurdiya Navîn)

 سُورانی

(Soranî)
  1. سُورانی مُوکریانی یا «مهابادی» (Mukrî یا Mukriyanî)
  2. سُورانی اربیلی یا «سُورانی» (Hewlêrî یا Soranî)
  3. سُورانی خُوشناوی (Xoşnawî)
  4. سُورانی گَرمیانی یا «سُورانی کرکوکی» (Germiyanî یا Kerkûkî)
  5. سُورانی پِشدَری (Pişderî)
  6. سُورانی بابانی یا «سُورانی سلیمانیه‌ای» (Babanî یا Silêmanî)
  7. وارماوایی‌ «Warmawayî»
  8. جافی (Cafî)
  9. سُورانی کرمانشاهی (Soraniya-Kirmaşanî)
  10. سُورانی خانقینی (Soraniya-Xaneqînî)
  11. اردلانی (Erdelanî
  12. کُلیایی

(Kulyayî)

  2. گَروسی یا «بیجاری» (Gerrûsî)
کردی جنوبی

(Kurdiya Başûr)

 ' کَلهری '(Kelhurî)
  1. سَنجابی (Sencabî)
  2. کَلهری (Kelhurî)
  3. فَیلی یا «ایلامی» (Feylî)
  4. لَکی (Lekî) (مورد اختلاف)
زازا-گُورانی

(Zaza-Goranî) | زازاکی «دِمِلی یا کِرمانجکی» (Zazakî یا Dimilî یا kirmanckî)
هَورامانی

(Hewramanî)

  1. هَورامی-لُهوُنی یا «پاوه‌ای» (Hewramî-Luhonî)
  2. هَورامی-تَختی (Hewramî-Textî)
  3. هَورامی-ژاوَرودی (Hewramî-Javerudî)
  4. هَورامی-بیسارانی (Hewramî-Bêsaranî)
  5. هَورامی-شیخانی (Hewramî-Şayxanî)
  6. هَورامی-حلبچه‌ای (Hewramî-Helebceyî)
  7. هَورامی-کَندوله‌ای (Hewramî-Kendûleyî)
گُورانی

(Goranî)

  1. باجلانی (Bacalanî)
  2. شَبَکی (Şebekî) (پیرو آیین یارسان یا اهل حق)
  3. کاکایی یا کاکی‌ای (Kakaî یا Kakêyî) (پیرو آیین یارسان یا اهل حق)

شباهت گویش کلیایی با گویش اردلانی

در اینجا قرار دادن گویش اردلانی(سنندجی، لیلاخی، گروسی و...) در دسته گویش‌های سُورانی (اربیلی و مُکریانی) مورد تردید می‌باشد[۵] و باید به آن ایراد گرفت زیرا گویش اردلانی چه از لحاظ دستوری و لغوی با سُورانی (اربیلی و مُکریانی) متفاوت است گویش سُورانی (اربیلی و مُکریانی) به پهلوی اشکانی نزدیک است در حالی که گویش اردلانی به پارسی باستان و پهلوی ساسانی نزدیک است البته تأثیراتی را نیز از زبان پارتی اشکانی و اوستا گرفته‌است.

در گویش کَلهری در ابتدای بیشتر افعال حرفی وجود ندارد و افعال بدون پیشوند هستند اما در گویش کلیایی و اردلانی «'ئه» و در گویش کرمانجی و سُورانی (اربیلی و مُکریانی) «د» در ابتدای فعل وجود دارد مثال:کرمانشاهی:چم (می‌روم) اردلانی: ئه‌چم (می‌روم)، سُورانی مُکریانی: ده‌روم (می‌روم) و کرمانجی (دچم) که اگر این موضوع را از لحاظ زبان‌شناسی بررسی کنیم لهجه اردلانی خیلی به پارسی باستان (هخامنشی) نزدیک تر است.[۶][۷]

مثال‌های از فعل در پارسی هخامنشی و لهجه اردلانی:

ā-jamiyā (جا ماندن، نیامد)

ašiyava (اچی) می‌رود

adā(ادا) آفرینش، می‌دهد

agạrbiya (اگری) می‌گیرد

اشاره مستقیمی به چگونگی ساخت فعل در گویش‌های کردی می‌توان کرد. فقط به صورت تلویحی می‌توان برداشت کرد که از تک واژ مضارع ساز /da /در گویش کرمانجی (شمالی) و در سُورانی به علاوه ریشه می‌توان مضارع را ساخت در حالی که در گویش اردلانی از تک واژ / a/ استفاده می‌شوند؛ که پیشوند فعل اردلانی همانند پارسی باستان (هخامنشی) است[۸][۹]

در نتیجه لهجه‌هایی مانند کُلیایی در شهر سنقر و گَروسی در شهر بیجار تأثیراتی را از لهجه اردلانی گرفته‌اند. برای مثال؛ در منطقهٔ سنقر و بیجار نیز مانند لهجه اردلانی سنندج به اول افعال اَ «ئه» اضافه می‌شود مانند «خوه‌م xwem” = “ئه‌خوه‌م exwem” و به همین ترتیب؛ در لهجهٔ فَیلی یا ایلامی از گویش کَلهری، “د» به اول افعال اضافه می‌شود مانند: «بوو bû“= “دوو dû” و در لَکی “مه» مانند: “خوه‌مxwem” = “مه‌خوه‌مmaxwem” که هر دو یک معنی را می‌دهند. و در برخی از ایلات لک کرمانشاه به مانند کُرمانج‌های آذربایجان و ماکو (البته بجز کُرمانج‌های خراسان) حرفهای ق و غ را به ک و خ تبدیل می‌کنند مانند خلک به‌جای خلق، کلم به‌جای قلم، کاز به‌جای غاز و باخ به‌جای باغ اما در هَورامی این اختلاف کمی پر رنگ‌تر می‌شود به گونه‌ای که اختلاف‌ها از سطح طرز تلفظ یا پسوند و پیشوند افعال به سطح اختلاف در واژه می‌رود که گاهی باعث سختی برقراری ارتباط بین دو لهجه و گونه در یک گویش می‌شود. اما همه آن‌ها خود را هَورام زبان و زبان خود را کردی و گویش شان را هَورامی می‌دانند.

در برخی افعال در کردی جنوبی، مرکزی و شمالی درآمده است. تغییری که نشان استمرار در لکی به جای گذاشته را می‌توان ذیلاً مشاهده نمود.

لکی: موشم/کلهری (کردی جنوبی): اویشم/اردلانی: ئه‌یژم/سورانی: ده‌ڵێم/کورمانجی: دبێژم/به معنی «می‌گویم»

در مقابل گورانی (هورامی): «ماچوو / مه واچوو» /لکی: مه‌چم/گروسی: چم/سورانی: ده روم /اردلانی: ئه‌چم/

کورمانجی: دچم/به معنی «می‌روم» در مقابل گورانی (هورامی): «مه لوو»»[۱۰][۱۱]

با این حال گویش کلیایی در کردی جنوبی طبقه‌بندی میشود!

حوزهٔ رواج

کردی کلیایی در بخش شمالی استان کرمانشاه و مناطقی از استان‌های کردستان و همدان تکلم می‌شود. اصلی‌ترین مرکز تکلم کردی کلیایی شهرستان سنقر و کلیایی، در استان کرمانشاه است. این گویش در منطقه شرق شهرستان کامیاران، جنوب شهرستان قروه در استان کردستان و دهستان کلیایی در غرب شهرستان اسدآباد استان همدان نیز به کار می‌رود.[۱۲][۱۳]

ویژگی‌های دستوری

در کردی کلیایی همانند کردی اردلانی در هنگام صرف فعل حال و گذشتۀ استمراری پیشوند /ئه/ و برای منفی کردن آن از /نا/ استفاده می‌شود.

مانند: ئه‌تانم، ئه‌زانم، ئه‌که‌م، ئه‌چم یا ئەڕوەم

ناتانم، نازانم، ناکەم، ناچم یا ناڕوەم[۱۴]

در مقابل انواع گویش های کردی جنوبی(کلهری، کرمانشانی، ایلامی و...):

تونم، زانم، کەم، چەم

نیەتانم یا نیەتونم، نیەزانم، نیەکەم، نیەچم

مقایسه

فارسی کلیایی اردلانی کرمانشاهی
برای ئەڕا بۆ/ئەڕا ئەڕا
دختر دۆد کەنیشک/دۆد دۊەت
درستش می کند دوروسی ئەکاد دوروسی ئەکات دوروسی کەێد
می توانم ئەتانم ئەتانم تۊەنم/توانم
برویم بچیم/بروویم بچین بچیمن
می خوای ئەتوای گەرکتە تواێ
الان ئیسە/ئایسه ئایسە ئیسە/ئێرنگە
بنشین دانیش/بنیش دانیش/بنیش بنیش
تخم مرغ هێلکه هێلکه خا
ریخت ڕژاو/ڕژیاو ڕژاو ڕشیا
میگه/میگوید ئەێژی ئەێژی ئەیشی

جستارهای وابسته

منابع

  1. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام :0 وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  2. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام :1 وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  3. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام :2 وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  4. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام :3 وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  5. ↑ «پهلوان، چنگیز (۱۳۹۲)؛ خودآموز کردی سورانی (مجموعهٔ زبان‌های حوزهٔ تمدن ایرانی)؛ نشر فراز».
  6. ↑ «آموزش زبان پارسی باستان». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۵ آوریل ۲۰۲۱.
  7. ↑ «Old Persian».
  8. ↑ «institutkurde/languag».
  9. ↑ «kurdishacademy. زبان کردی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۹.
  10. ↑ «/research.uok.ac.ir/kurdish».
  11. ↑ «,Kurdish semtax-confml».
  12. ↑ ذوالفقاری، اردشیر، تاریخ زبان‌های ایرانی و جغرافیای گویش‌ها و لهجه‌های کرمانشاه، کرمانشاه: موسسه فرهنگی هنری و سینمایی کوثر، ۱۳۹۴.
  13. ↑ خنجری، سلمان، بررسی ساختمان دستوری گویش کردی سنقر کلیایی و مقایسه ریشه‌ای واژه‌های ایرانی باستان، پایان‌نامه رشتۀ فرهنگ و زبان‌های باستانی در مقطع تحصیلی کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران: ١٣٨٧.
  14. ↑ الگو:شهرهای سورانی‌زبان

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

  1. ↑ «دانشگاه منچستر» (PDF).
  2. ↑ «انتشارات Brill».
  3. ↑ «پژوهش دانشگاه بامبرگ».
  4. ↑ «ژورنال مطالعات کردی دانشگاه کردستان».
This article is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.