کاسیفونه

کاسیفونه (‎/kəˈsɪfəniː/‎؛ یونانی باستان: Κασσιφόνη، ت. «Kassiphónē») شخصیتی فرعی در اسطوره‌شناسی یونانی است، دختر جادوگر-الههٔ کیرکه و اودیسئوس، قهرمان جنگ تروآ. کاسیفونه و داستان او در ادیسه، منظومهٔ حماسی‌ای که ماجراهای اودیسئوس را روایت می‌کند، حضور ندارند، بلکه تنها به‌طور گذرا در آثار لیکوفرون، شاعر دورهٔ هلنیستی، و یوهانس تزتزس، محقق بیزانسی سدهٔ دوازدهم، از او یاد شده است. کاسیفونه به‌خاطر کشتن تلماخوس، برادر ناتنی پدری‌اش که در برخی روایات همسرش نیز بوده، شهرت دارد.

ریشه‌شناسی

نام کاسیفونه واژه‌ای مرکب و صورتی دیگر از کاسیفونه (Kasiphone) است که به معنای «خواهرکش» ترجمه می‌شود، برگرفته از واژه‌های κάσις (kásis) به معنای هم «برادر» و هم «خواهر»، و φόνος (phónos) به معنای «قتل، آدم‌کشی».

خانواده

کاسیفونه دختر اودیسئوس و الههٔ جادوگر کیرکه است که اودیسئوس در جریان سفر ده‌سالهٔ بازگشت به خانه، پس از سقوط و غارت تروآ (شهر)، با او آشنا شد. اگرچه فرزندان بسیاری به اودیسئوس و پیوندهای گوناگونش نسبت داده می‌شود، کاسیفونه تنها فرزند مؤنث میان آن‌هاست.

اسطوره‌شناسی

به کاسیفونه در ابیاتی مبهم از منظومهٔ اسکندرا سرودهٔ لیکوفرون، شاعر دورهٔ هلنیستی، اشاره شده و توضیحات بیشتری نیز در تفسیر یوهانس تزتزس، محقق بیزانسی سدهٔ دوازدهم که تنها کسی است که نام او را ذکر کرده، آمده است؛ به احتمال زیاد او ابداعی متأخر از دوران کلاسیک یا هلنیستی است که تنها هدفش بسط اسطورهٔ تلگونوس، پسر اودیسئوس و کیرکه، بوده است. لیکوفرون می‌نویسد:

هنگامی که او بمیرد، پرگه، تپهٔ تیرنیان‌ها، در سرزمین گورتین خاکسترش را خواهد پذیرفت؛ آنگاه که جان می‌دهد، سرنوشت پسرش و همسرش را سوگواری خواهد کرد، همسری که شوهرش او را خواهد کشت و خود سپس به دنیای مردگان در فرهنگ یونانی خواهد رفت، در حالی که گلویش به دست خواهرش بریده شده، همان دخترعموی گلاوکوس و آپسورتوس.

— لیکوفرون، اسکندرا ۸۰۵–۸۱۱ (ترجمهٔ A. W. Mair)

به گفتهٔ تزتزس، کاسیفونه دختری است که اودیسئوس از کیرکه داشت؛ کسی که اودیسئوس یک سال را در کنار او، در جریان سفرهای طولانی‌اش برای بازگشت به خانه در ایتاکای هومر پس از پایان جنگ تروآ و ماجراهایش در دریا، گذراند. داستان تله‌گونیا، دنبالهٔ گم‌شدهٔ ادیسه، چنین است که برادر تنی‌اش تلگونوس برای یافتن پدری که هرگز نشناخته بود سفر کرد، به ایتاکا رسید و در آنجا به‌طور تصادفی اودیسئوس را، چون او را نشناخته بود، کشت. پس از آن تلگونوس با بیوهٔ اودیسئوس، پنه‌لوپه، ازدواج کرد، در حالی که کیرکه با تلماخوس، پسر اودیسئوس از پنه‌لوپه، ازدواج کرد.

اگرچه نوشتهٔ لیکوفرون مبهم است، روایت او گویا تأیید می‌کند که پس از آن، تلماخوس همسرش (که تنها می‌تواند کیرکه باشد) را به دلایلی نامعلوم کشت و سپس خود به دست دختر همسرش (که خواهر خودش نیز بود) در انتقامی کشته شد. از سوی دیگر، تزتزس در تفسیر خود بر لیکوفرون با وضوح بیشتری می‌نویسد که پس از مرگ اودیسئوس، کیرکه با استفاده از قدرت‌های خود او را به زندگی بازگرداند و سپس کاسیفونه را به همسری تلماخوس، که برادر ناتنی او بود، درآورد. پس از مدتی تلماخوس کیرکه را -که این‌بار مادرشوهرش بود نه همسرش- پس از نزاعی با او کشت، چرا که از امر و نهی‌های او خشمگین شده بود، که این امر کاسیفونه را واداشت تا برای انتقام مرگ مادرش، تلماخوس را بکشد. سپس اودیسئوس بار دیگر، این‌بار از غم و اندوه پس از دیدن این اعمال شنیع، درگذشت.

در مدخلی دیگر از شرح‌های تزتزس ادعا شده که کیرکه اودیسئوس را با معجونی به زندگی بازگرداند و سپس تلگونوس را به پنه‌لوپه و تلماخوس را به کاسیفونه، در جزایر خجستگان، همسر داد؛ احتمالاً برای آنکه اودیسئوس را برای خود نگه دارد.

فرهنگ

کاسیفونه پیش از لیکوفرون در هیچ منبعی ذکر نشده، اما باید برای مخاطبان او شناخته‌شده بوده باشد. او ممکن است ریشه در اثری گم‌شده از تراژدی‌نویسی متقدم‌تر داشته باشد. همچنین محتمل است که نام توصیفی او بعدها به‌عنوان لقبی به سبب کردارهایش در اسطوره بر او نهاده شده و او در اصل نام دیگری داشته، مانند آنتیکلیا، برگرفته از نام مادربزرگ پدری‌اش.

جستارهای وابسته

• قابیل

منابع

• شبه‌آپولودوروس، The Library with an English Translation by Sir James George Frazer, F.B.A. , F.R.S. in 2 Volumes, Cambridge, MA, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1921. ISBN 0-674-99135-4. Online version at the Perseus Digital Library. Greek text available from the same website.
• آپولونیوس رودسی، Argonautica translated by Edward P. Coleridge, B.A. London, George Bell and Sons publishers. 1889. Text available at Internet Archive.
• Bell, Robert E. (1991). Women of Classical Mythology: A Biographical Dictionary. ای‌بی‌سی- کلیو. ISBN 0-87436-581-3.
• Grimal, Pierre (1987). The Dictionary of Classical Mythology. Wiley-Blackwell. ISBN 0-631-13209-0.
• Evelyn-White, Hugh G., Hesiod, the Homeric Hymns, and Homerica, with an English Translation, Cambridge, MA. , انتشارات دانشگاه هاروارد; London, William Heinemann Ltd. 1914.
• Gantz, Timothy (1996). Early Greek Myth: A Guide to Literary and Artistic Sources. Vol. II. Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-4410-X.
• یولیوس هیگینوس، The Myths of Hyginus. Edited and translated by Mary A. Grant, Lawrence: University of Kansas Press, 1960.
• Liddell, Henry George; Scott, Robert (1940). A Greek-English Lexicon, revised and augmented throughout by Sir Henry Stuart Jones with the assistance of Roderick McKenzie. Oxford: انتشارات دانشگاه آکسفورد. Online version at Perseus.tufts project.
• Lycophron, Alexandra, in Callimachus, Lycophron, Aratus. Hymns and Epigrams. Lycophron: Alexandra. Aratus: Phaenomena. Translated by A. W. Mair, G. R. Mair. Loeb Classical Library 129. Cambridge, MA: انتشارات دانشگاه هاروارد، ۱۹۲۱.
• سیسرون، Nature of the Gods from the Treatises of M.T. Cicero translated by Charles Duke Yonge (1812–1891), Bohn edition of 1878. Online version at the Topos Text Project.
• Patsi-Garin, Emmy (1969). Επίτομο λεξικό Ελληνικής Μυθολογίας [Epitomic Dictionary of Greek Mythology] (in Greek). آتن: Χάρη Πάτση publications.
• Roscher, Wilhelm Heinrich (1894). Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie [Detailed dictionary of Greek and Roman mythology] (in German). Vol. 2. Leipzig: B.G. Teubner.
• Smith, William (1873). A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology. London, UK: John Murray, printed by Spottiswoode and Co. Online text available at perseus.tufts.
• Stanford, W. B. (December 1973). "A New Name for Ulysses' Daughter?". The Classical Review. 23 (2): 126. doi:10.1017/S0009840X00240110. JSTOR 707808.
• یوهانس تزتزس، Lycophronis Alexandra. Vol. II: Scholia Continens, edited by Eduard Scheer, Berlin, Weidmann, 1881. Internet Archive.