کلارنس آرتور پری

کلارنس آرتور پری
Clarence Arthur Perry
زادهٔ	۴ مارس ۱۸۷۲ تراکستون، نیویورک، ایالات متحده آمریکا
درگذشت	۶ سپتامبر ۱۹۴۴ ایالات متحده آمریکا
ملیت	آمریکایی
پیشه(ها)	جامعه‌شناس، پژوهشگر اجتماعی، نظریه‌پرداز برنامه‌ریزی شهری
کارفرما	بنیاد راسل سیج
شناخته‌شده برای	نظریه واحد همسایگی (Neighborhood Unit)
همسر	جولیا سنت جان ویگنت
فرزندان	یک دختر

کلارنس آرتور پری (انگلیسی: Clarence Arthur Perry؛ ۴ مارس ۱۸۷۲ – ۶ سپتامبر ۱۹۴۴) پژوهشگر اجتماعی، برنامه‌ریز شهری و نظریه‌پرداز آمریکایی بود. او بیشتر به دلیل ارائه مفهوم واحد همسایگی (Neighborhood Unit) در تاریخ برنامه‌ریزی شهری شناخته می‌شود.

پری این مفهوم را نخستین بار در سال ۱۹۲۹ در چارچوب مجموعه مطالعات «بررسی منطقه‌ای نیویورک و پیرامون آن» ارائه کرد. نظریه واحد همسایگی بر سازمان‌دهی محلات مسکونی بر اساس مقیاس انسانی، دسترسی به خدمات محلی، نقش مدرسه ابتدایی، فضای سبز و تقویت روابط اجتماعی میان ساکنان تأکید داشت.

اندیشه‌های پری بر برنامه‌ریزی محله‌ای، طراحی اجتماعات مسکونی، جنبش شهرهای جدید و برخی رویکردهای معاصر مانند نوشهرگرایی تأثیر گذاشت. با این حال، برخی جنبه‌های برداشت‌شده از نظریه او، مانند تفکیک فضایی و وابستگی احتمالی به خودرو، بعدها مورد نقد قرار گرفتند.

زندگی‌نامه

کودکی و سال‌های نخست زندگی

کلارنس آرتور پری در ۴ مارس ۱۸۷۲ در شهر تراکستون (Truxton, New York) در ایالت نیویورک ایالات متحده آمریکا متولد شد.او در دوره‌ای رشد کرد که ایالات متحده آمریکا با صنعتی‌شدن سریع، رشد شهرها و تغییرات گسترده اجتماعی روبه‌رو بود.

این شرایط تاریخی بعدها زمینه توجه او به مسائل اجتماعی، آموزش و سازمان فضایی جوامع شهری را فراهم کرد.برخلاف بسیاری از نظریه‌پردازان شهری که از معماری یا مهندسی وارد حوزه برنامه‌ریزی شدند، مسیر فکری پری بیشتر از آموزش و علوم اجتماعی شکل گرفت. این پیشینه موجب شد که در آثار او، نقش اجتماع محلی، روابط انسانی و کیفیت زندگی روزمره اهمیت ویژه‌ای داشته باشد.

تحصیلات

پری تحصیلات دانشگاهی خود را در دانشگاه استنفورد (Stanford University) آغاز کرد و سپس به دانشگاه کرنل (Cornell University) منتقل شد. او در سال ۱۸۹۹ مدرک دانشگاهی خود را از دانشگاه کرنل دریافت کرد.

پس از آن، او در کالج تربیت معلم دانشگاه کلمبیا (Teachers College, Columbia University) به تحصیل پرداخت. مطالعات او در حوزه آموزش و علوم اجتماعی نقش مهمی در شکل‌گیری دیدگاه او درباره نقش نهادهای اجتماعی در سازمان فضایی شهر داشت.یکی از ایده‌های مهمی که در این دوره شکل گرفت، نگاه به مدرسه نه فقط به عنوان یک فضای آموزشی، بلکه به عنوان یک مرکز اجتماعی برای جامعه محلی بود.

ازدواج و خانواده

کلارنس پری در سال ۱۹۰۱ با جولیا سنت جان ویگنت (Julia St. John Wygant) ازدواج کرد. حاصل این ازدواج یک دختر بود.اطلاعات تاریخی درباره زندگی خانوادگی پری محدود است و بیشتر منابع بر فعالیت‌های علمی، پژوهشی و حرفه‌ای او تمرکز دارند.

فعالیت حرفه‌ای

فعالیت آموزشی و پژوهشی اولیه

پس از پایان تحصیلات، پری فعالیت حرفه‌ای خود را در حوزه آموزش آغاز کرد. تجربه‌های او در نظام آموزشی باعث شد که به رابطه میان محیط فیزیکی، آموزش و زندگی اجتماعی توجه کند.او در فاصله سال‌های ۱۹۰۴ تا ۱۹۰۵ مدیریت یک دبیرستان (Ponce High School) در شهر پونس (Ponce) در پورتوریکو (Puerto Rico) را بر عهده داشت. این تجربه، شناخت او را نسبت به ارتباط میان محیط، جامعه و سازمان فضایی تقویت کرد.در این دوره، پری به این موضوع علاقه‌مند شد که چگونه طراحی مدارس و محیط‌های مسکونی می‌تواند بر روابط اجتماعی، آموزش کودکان و کیفیت زندگی تأثیر بگذارد. از سال ۱۹۰۸ تا ۱۹۰۹ به عنوان نماینده ویژه کمیسیون مهاجرت ایالات متحده مشغول به کار شد. در تابستان ۱۹۱۲، او به عنوان مدرس در دانشگاه نیویورک خدمت کرد. در طول جنگ جهانی اول، او به عنوان سرگرد در خارج از کشور خدمت کرد و سپس در سال ۱۹۲۴ به عنوان سرهنگ دوم در نیروی ذخیره بازگشت.

فعالیت در کمیسیون مهاجرت ایالات متحده

در فاصله سال‌های ۱۹۰۸ تا ۱۹۰۹، کلارنس پری به‌عنوان پژوهشگر در کمیسیون مهاجرت ایالات متحده (United States Immigration Commission) فعالیت کرد.در اوایل قرن بیستم، افزایش مهاجرت به ایالات متحده آمریکا موجب رشد سریع جمعیت شهرها و شکل‌گیری محلات متراکم مهاجرنشین شده بود. بسیاری از این مناطق با مشکلاتی مانند کمبود مسکن مناسب، تراکم بالا، فقدان خدمات عمومی کافی و مشکلات اجتماعی مواجه بودند.

فعالیت پری در این کمیسیون باعث شد او با موضوعاتی مانند:

• شرایط سکونت گروه‌های مهاجر؛
• سازمان فضایی محلات شهری؛
• نقش خدمات عمومی در کیفیت زندگی؛
• ارتباط میان محیط فیزیکی و رفتار اجتماعی؛

آشنا شود.

این تجربه بعدها در شکل‌گیری دیدگاه او درباره اهمیت سازمان‌دهی اجتماعی محلات و ضرورت توجه هم‌زمان به ابعاد کالبدی و اجتماعی شهر تأثیر گذاشت.

فعالیت در بنیاد راسل سیج

در سال ۱۹۰۹، پری به بنیاد راسل سیج (Russell Sage Foundation) پیوست. این بنیاد که در سال ۱۹۰۷ در نیویورک تأسیس شده بود، یکی از مراکز مهم پژوهش درباره مسائل اجتماعی و اصلاحات شهری در ایالات متحده آمریکا محسوب می‌شد.

فعالیت پری در این بنیاد نقطه عطف مهمی در مسیر حرفه‌ای او بود. او در این دوره مسائل شهری را از دیدگاهی میان‌رشته‌ای بررسی کرد و میان حوزه‌های:

• جامعه‌شناسی؛
• آموزش؛
• برنامه‌ریزی شهری؛
• مطالعات اجتماعی؛
• طراحی محیطی؛

ارتباط برقرار کرد.

پری در بنیاد راسل سیج به بررسی این موضوع پرداخت که چگونه می‌توان محیط‌های شهری را به گونه‌ای سازمان داد که علاوه بر پاسخ‌گویی به نیازهای فیزیکی، روابط اجتماعی و کیفیت زندگی ساکنان را نیز تقویت کنند.

مطالعات درباره نقش مدرسه در جامعه

یکی از نخستین حوزه‌های مهم فعالیت پری در بنیاد راسل سیج، بررسی نقش مدرسه به‌عنوان یک نهاد اجتماعی بود.

او معتقد بود مدرسه نباید تنها به آموزش رسمی کودکان محدود شود، بلکه می‌تواند به مرکز فعالیت‌های اجتماعی محله تبدیل شود.

پری در اثر خود با عنوان The Wider Use of the School Plant که در سال ۱۹۱۰ منتشر شد، پیشنهاد کرد که ساختمان‌های آموزشی پس از ساعات رسمی آموزش نیز برای فعالیت‌هایی مانند:

• آموزش بزرگسالان؛
• برنامه‌های فرهنگی؛
• فعالیت‌های اجتماعی؛
• گردهمایی‌های محلی؛

استفاده شوند.

این دیدگاه بعدها یکی از پایه‌های نظریه واحد همسایگی او شد؛ زیرا مدرسه در نظریه پری نقشی فراتر از یک ساختمان آموزشی داشت و به‌عنوان مرکز اجتماعی محله تعریف می‌شد.

نظریه واحد همسایگی

شکل‌گیری نظریه

مهم‌ترین دستاورد علمی کلارنس آرتور پری، ارائه نظریه واحد همسایگی (Neighborhood Unit) است.

این نظریه نخستین بار به‌صورت جامع در سال ۱۹۲۹ در جلد هفتم مجموعه مطالعات Regional Survey of New York and Its Environs با عنوان The Neighborhood Unit منتشر شد. نظریه پری در دوره‌ای شکل گرفت که شهرهای آمریکا با رشد سریع جمعیت، گسترش صنعتی، افزایش استفاده از خودرو و تغییر الگوهای سکونت مواجه بودند.پری معتقد بود برنامه‌ریزی شهری نباید تنها بر توسعه کالبدی شهر تمرکز کند، بلکه باید سازمان اجتماعی محلات و نیازهای روزمره ساکنان نیز در نظر گرفته شود.از دیدگاه او، محله باید به‌عنوان یکی از مقیاس‌های اصلی برنامه‌ریزی شهری شناخته شود.

مفهوم واحد همسایگی

پری واحد همسایگی را یک اجتماع مسکونی سازمان‌یافته می‌دانست که باید شرایط لازم برای زندگی روزمره ساکنان را فراهم کند.

مهم‌ترین ویژگی‌های واحد همسایگی در نظریه او عبارت بودند از:

• جمعیت متناسب با ظرفیت یک مدرسه ابتدایی؛
• دسترسی آسان کودکان به مدرسه؛
• وجود فضاهای سبز و تفریحی؛
• کاهش عبور خودروهای غیر محلی؛
• وجود خدمات عمومی مورد نیاز؛
• تقویت روابط اجتماعی میان ساکنان.

از نظر پری، محله موفق تنها مجموعه‌ای از ساختمان‌های مسکونی نبود، بلکه یک اجتماع انسانی بود که باید امکان تعامل، مشارکت و زندگی اجتماعی را فراهم کند.

اصول شش‌گانه واحد همسایگی

۱. اندازه جمعیت مناسب

پری معتقد بود اندازه یک واحد همسایگی باید بر اساس تعداد دانش‌آموزانی تعیین شود که بتوانند یک مدرسه ابتدایی مستقل را تشکیل دهند.

در این دیدگاه، مدرسه فقط یک فضای آموزشی نبود، بلکه مرکز اجتماعی محله محسوب می‌شد.

او معتقد بود محله‌ای که بیش از اندازه بزرگ باشد، ممکن است روابط اجتماعی ضعیف‌تری داشته باشد و محله‌ای که بیش از اندازه کوچک باشد، از نظر ارائه خدمات عمومی کارآمد نخواهد بود.

۲. مرزهای مشخص محله

بر اساس نظریه پری، واحد همسایگی باید دارای محدوده مشخص باشد.

این مرزها می‌توانستند شامل:

• خیابان‌های اصلی؛
• عناصر طبیعی؛
• فضاهای باز؛

باشند.

هدف از این اصل، ایجاد هویت مستقل برای محله و جلوگیری از ورود ترافیک سنگین به فضای مسکونی بود.

۳. شبکه خیابانی داخلی و کنترل ترافیک

پری پیشنهاد می‌کرد که خیابان‌های اصلی در پیرامون محله قرار گیرند و شبکه داخلی محله برای حرکت‌های محلی و آرام طراحی شود.

اهداف این اصل عبارت بودند از:

• افزایش ایمنی کودکان؛
• کاهش ترافیک عبوری؛
• ایجاد محیط آرام‌تر برای زندگی روزمره.

۴. فضای باز و پارک‌های محلی

پری بر اهمیت فضاهای سبز عمومی تأکید داشت.

از نظر او، پارک‌ها و فضاهای باز محلی علاوه بر نقش تفریحی، در موارد زیر نیز اهمیت داشتند:

• سلامت جسمی و روانی؛
• بازی کودکان؛
• تعامل اجتماعی؛
• ایجاد هویت محلی.

۵. خدمات عمومی در دسترس

پری معتقد بود خدمات ضروری باید در نزدیکی محل زندگی مردم قرار گیرند.

این خدمات شامل:

• مدرسه؛
• مراکز اجتماعی؛
• فضاهای فرهنگی؛
• امکانات تفریحی؛

بودند.

هدف این اصل کاهش نیاز به سفرهای طولانی برای فعالیت‌های روزمره بود.

۶. مراکز تجاری محلی

آخرین اصل نظریه پری به سازمان‌دهی فعالیت‌های تجاری مربوط می‌شد.

او پیشنهاد می‌کرد مراکز خرید و خدمات تجاری در مکان‌هایی قرار گیرند که نیازهای روزمره ساکنان را تأمین کنند، اما موجب ایجاد ترافیک سنگین در فضای مسکونی نشوند.

آثار و نوشته‌ها

کلارنس آرتور پری در طول فعالیت حرفه‌ای خود مجموعه‌ای از گزارش‌ها، کتاب‌ها و مطالعات پژوهشی منتشر کرد. بیشتر آثار او در چارچوب فعالیتش در بنیاد راسل سیج شکل گرفت و موضوعاتی مانند آموزش عمومی، مراکز اجتماعی، مسکن، سازمان فضایی محلات و مسائل اجتماعی شهرها را بررسی می‌کرد.

اگرچه نظریه واحد همسایگی مهم‌ترین دستاورد علمی او محسوب می‌شود، اما آثار دیگرش نیز در شکل‌گیری دیدگاه اجتماعی او نسبت به شهر و جامعه محلی اهمیت داشتند.

The Wider Use of the School Plant (۱۹۱۰)

استفاده گسترده‌تر از ساختمان مدرسه یکی از نخستین آثار مهم پری درباره نقش اجتماعی فضاهای آموزشی بود.

در این اثر، پری استدلال کرد که مدارس نباید تنها در ساعات رسمی آموزش مورد استفاده قرار گیرند، بلکه می‌توانند به مراکز اجتماعی محله تبدیل شوند.

او پیشنهاد کرد ساختمان‌های آموزشی برای فعالیت‌هایی مانند:

• آموزش بزرگسالان؛
• برنامه‌های فرهنگی؛
• فعالیت‌های اجتماعی؛
• گردهمایی‌های محلی؛

نیز مورد استفاده قرار گیرند.

این دیدگاه بعدها در نظریه واحد همسایگی او اهمیت یافت، زیرا مدرسه را به‌عنوان عنصر مرکزی سازمان اجتماعی محله معرفی می‌کرد.

Ten Years of the Community Center Movement (۱۹۲۱)

در کتاب ده سال جنبش مراکز اجتماعی، پری تجربه‌های جنبش مراکز اجتماعی در ایالات متحده آمریکا را بررسی کرد.

او در این اثر تأکید داشت که توسعه جامعه تنها از طریق ایجاد ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها حاصل نمی‌شود، بلکه نیازمند ایجاد فضاهایی برای تعامل اجتماعی و مشارکت شهروندان است.

این اثر نشان‌دهنده گذار تدریجی اندیشه پری از حوزه آموزش به سمت برنامه‌ریزی اجتماعی و شهری بود.

The Neighborhood Unit (۱۹۲۹)

واحد همسایگی مهم‌ترین اثر کلارنس پری و یکی از متون کلاسیک تاریخ برنامه‌ریزی شهری است.

این اثر بخشی از مجموعه مطالعات Regional Survey of New York and Its Environs بود و چارچوب نظری اصلی او درباره سازمان‌دهی محلات شهری را ارائه کرد.

در این اثر، پری اصولی مانند:

• مدرسه مرکزی؛
• فضای سبز محلی؛
• کنترل ترافیک عبوری؛
• خدمات محلی؛
• مقیاس انسانی؛
• تقویت اجتماع محلی؛

را برای طراحی محلات پیشنهاد کرد.

این کتاب بعدها بر بسیاری از پروژه‌های توسعه محله‌ای و برنامه‌ریزی شهری در کشورهای مختلف تأثیر گذاشت.

The Rebuilding of Blighted Areas (۱۹۳۳)

در سال ۱۹۳۳، پری مطالعه‌ای درباره بازسازی مناطق شهری فرسوده منتشر کرد.

او در این اثر تأکید کرد که بازآفرینی شهری نباید تنها به تخریب و ساخت‌وساز جدید محدود شود، بلکه باید ساختار اجتماعی محلات و نیازهای ساکنان نیز مورد توجه قرار گیرد.

از دیدگاه پری، برنامه‌های بازسازی موفق باید:

• اجتماع محلی را حفظ کنند؛
• خدمات عمومی را تقویت کنند؛
• کیفیت محیط زندگی را افزایش دهند.

این دیدگاه بعدها در برخی رویکردهای بازآفرینی شهری و توسعه اجتماع‌محور مورد توجه قرار گرفت.

Housing for the Machine Age (۱۹۳۹)

مسکن برای عصر ماشین یکی از آخرین آثار مهم پری بود که در سال ۱۹۳۹ منتشر شد.

این کتاب به بررسی تأثیر صنعتی‌شدن، فناوری و گسترش خودرو بر آینده مسکن شهری پرداخت.

پری در این اثر تلاش کرد میان نیازهای جدید عصر صنعتی و اصول انسانی طراحی محیط زندگی تعادل ایجاد کند.

موضوعات اصلی کتاب شامل:

• آینده مسکن؛
• سازمان فضایی محلات؛
• تغییر سبک زندگی خانواده‌ها؛
• تأثیر خودرو بر شهر؛

بود.

تأثیر و میراث علمی

جایگاه تاریخی اندیشه پری

کلارنس آرتور پری یکی از نظریه‌پردازانی بود که مفهوم محله را به‌عنوان یک مقیاس مهم در برنامه‌ریزی شهری مطرح کرد.

پیش از مطرح شدن نظریه واحد همسایگی، بسیاری از برنامه‌های شهری بیشتر بر شبکه خیابان‌ها، زیرساخت‌ها و توسعه کالبدی تمرکز داشتند. پری توجه برنامه‌ریزان را به رابطه میان محیط ساخته‌شده، اجتماع محلی و کیفیت زندگی جلب کرد.

به همین دلیل، بسیاری از تاریخ‌نگاران شهرسازی او را از پیشگامان برنامه‌ریزی محله‌محور در قرن بیستم می‌دانند.

تأثیر بر برنامه‌ریزی شهری ایالات متحده

اندیشه‌های پری در دهه‌های پس از انتشار نظریه واحد همسایگی، به‌ویژه در طراحی برخی محله‌های مسکونی آمریکا مورد توجه قرار گرفت.

برخی اصول نزدیک به دیدگاه او در پروژه‌های توسعه شهری استفاده شدند، از جمله:

• قرارگیری مدارس در نزدیکی مناطق مسکونی؛
• ایجاد پارک‌ها و فضاهای باز محلی؛
• کاهش عبور خودروهای غیر محلی؛
• ایجاد مراکز خدماتی محلی.

این اصول به‌ویژه پس از جنگ جهانی دوم در برخی طرح‌های توسعه مسکن مورد استفاده قرار گرفتند.

تأثیر بر جنبش شهرهای جدید

یکی از حوزه‌هایی که از اندیشه‌های پری تأثیر پذیرفت، جنبش شهرهای جدید (New Town Movement) بود.

اگرچه نظریه واحد همسایگی تنها عامل شکل‌گیری شهرهای جدید نبود و این جنبش تحت تأثیر نظریه شهر باغی ابنزر هاوارد نیز قرار داشت، اما مفهوم محله در سازمان‌دهی داخلی بسیاری از شهرهای جدید اهمیت یافت.

در بسیاری از این شهرها تلاش شد هر واحد سکونتی دارای:

• مدرسه محلی؛
• فضای سبز؛
• مرکز اجتماعی؛
• خدمات روزمره؛

باشد.

تأثیر بر طراحی شهری انسان‌محور

یکی از مهم‌ترین میراث‌های نظری کلارنس پری، توجه به رابطه میان محیط ساخته‌شده و تجربه روزمره انسان‌ها بود.

پری معتقد بود برنامه‌ریزی شهری باید علاوه بر مسائل فنی و کالبدی، به نیازهای اجتماعی ساکنان نیز توجه کند؛ به‌ویژه گروه‌هایی مانند:

• کودکان؛
• خانواده‌ها؛
• کاربران پیاده؛
• ساکنان محلی.

این رویکرد بعدها در بسیاری از نظریه‌های طراحی شهری انسان‌محور مورد توجه قرار گرفت. مفاهیمی مانند فضاهای عمومی اجتماعی، دسترسی محلی، محله‌های قابل زندگی و توسعه محله‌محور با برخی اصول مطرح‌شده توسط پری ارتباط مفهومی دارند.

ارتباط با شهرسازی پایدار معاصر

در قرن بیست‌ویکم، چالش‌هایی مانند تغییرات اقلیمی، آلودگی هوا، وابستگی به خودرو و کاهش تعاملات اجتماعی باعث شده‌اند برخی ایده‌های محله‌محور دوباره مورد توجه برنامه‌ریزان شهری قرار گیرند.

اصولی مانند:

• کاهش فاصله میان سکونت و خدمات؛
• تقویت پیاده‌روی؛
• افزایش کیفیت فضاهای عمومی؛
• توسعه اجتماعات محلی؛

در بسیاری از رویکردهای جدید برنامه‌ریزی پایدار شهری دیده می‌شوند.

از این منظر، نظریه پری یکی از پیشینه‌های تاریخی تفکر معاصر درباره شهر انسان‌محور و برنامه‌ریزی مبتنی بر مقیاس محله محسوب می‌شود؛ اگرچه شهرسازی امروز تلاش می‌کند محدودیت‌های مدل کلاسیک او را نیز برطرف کند.

ارتباط با مفهوم شهر ۱۵ دقیقه‌ای

در سال‌های اخیر، مفهوم شهر ۱۵ دقیقه‌ای (15-Minute City) که بر دسترسی ساکنان به خدمات ضروری در فاصله کوتاه تأکید دارد، توجه زیادی در برنامه‌ریزی شهری به خود جلب کرده است.

اگرچه این مفهوم در شرایط تاریخی متفاوتی از نظریه پری شکل گرفته است، اما میان آن‌ها شباهت‌هایی وجود دارد، از جمله:

• اهمیت دسترسی محلی؛
• کاهش سفرهای طولانی؛
• تقویت زندگی محله‌ای؛
• توجه به کیفیت زندگی روزمره.

با این حال، شهر ۱۵ دقیقه‌ای علاوه بر اصول محله‌ای، بر موضوعاتی مانند اختلاط کاربری، عدالت دسترسی، حمل‌ونقل پایدار و فناوری‌های جدید نیز تأکید دارد.

ارتباط با عدالت فضایی

اگرچه نظریه اولیه پری مستقیماً با مفهوم امروزی عدالت فضایی (Spatial Justice) شکل نگرفته بود، اما توجه او به توزیع خدمات، دسترسی کودکان به مدرسه و کیفیت محیط زندگی بعدها در مطالعات مرتبط با عدالت فضایی مورد توجه قرار گرفت.

امروزه پژوهشگران شهری از مقیاس محله برای بررسی نابرابری در دسترسی به مواردی مانند:

• فضای سبز؛
• خدمات عمومی؛
• حمل‌ونقل؛
• امکانات اجتماعی؛

استفاده می‌کنند.

از این منظر، برخی جنبه‌های نظریه پری را می‌توان به‌عنوان یکی از پیشینه‌های تاریخی توجه به عدالت دسترسی در برنامه‌ریزی شهری دانست.

نقدها و ارزیابی نظریه واحد همسایگی

جایگاه نظریه در ادبیات برنامه‌ریزی شهری

نظریه واحد همسایگی از زمان انتشار در سال ۱۹۲۹ یکی از تأثیرگذارترین نظریه‌ها در برنامه‌ریزی محله‌ای بوده است.

این نظریه توانست اهمیت مقیاس محله، دسترسی به خدمات، نقش فضاهای عمومی و ارتباط میان محیط کالبدی و زندگی اجتماعی را برجسته کند.

با این حال، از نیمه دوم قرن بیستم، هم‌زمان با تغییر شرایط اقتصادی، اجتماعی و کالبدی شهرها، برخی پژوهشگران محدودیت‌ها و پیامدهای احتمالی اجرای این نظریه را بررسی کردند.

بخش زیادی از این نقدها متوجه برداشت‌های ساده‌شده و اجرای مکانیکی نظریه پری بود، نه اصل توجه او به مفهوم محله.

نقد جین جیکوبز: کاهش تنوع و پویایی شهری

یکی از مشهورترین نقدها نسبت به برخی رویکردهای برنامه‌ریزی شهری قرن بیستم، توسط جین جیکوبز (Jane Jacobs) مطرح شد.

جیکوبز در کتاب مشهور خود با عنوان مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکایی (The Death and Life of Great American Cities) که در سال ۱۹۶۱ منتشر شد، نسبت به برخی الگوهای برنامه‌ریزی مدرن انتقاد کرد.

او معتقد بود بسیاری از طرح‌های محله‌ای مدرن با تأکید بیش از حد بر:

• تفکیک عملکردها؛
• ایجاد مناطق مسکونی یکنواخت؛
• کاهش تراکم؛
• جداسازی فعالیت‌های شهری؛

ممکن است به کاهش سرزندگی شهری منجر شوند.

از دیدگاه جیکوبز، شهرهای موفق معمولاً دارای ویژگی‌هایی مانند:

• تنوع کاربری؛
• حضور مداوم مردم در خیابان‌ها؛
• اختلاط اجتماعی؛
• فعالیت اقتصادی متنوع؛

هستند.

تفاوت دیدگاه پری و جیکوبز

اگرچه جین جیکوبز یکی از مهم‌ترین منتقدان برنامه‌ریزی مدرن محسوب می‌شود، نقد او را نباید مخالفت کامل با مفهوم محله دانست.

پری بر ایجاد یک اجتماع محلی سازمان‌یافته و قابل مدیریت تأکید داشت، در حالی که جیکوبز بر پیچیدگی، تنوع و پویایی طبیعی زندگی شهری تمرکز می‌کرد.

به‌طور خلاصه:

• پری بیشتر بر سازمان‌دهی کالبدی و اجتماعی محله تأکید داشت؛
• جیکوبز بیشتر بر تنوع، تعاملات خیابانی و خودجوشی زندگی شهری تأکید می‌کرد.

این دو دیدگاه بعدها در بسیاری از رویکردهای معاصر شهرسازی با یکدیگر ترکیب شدند.

نقد وابستگی به خودرو

یکی از مهم‌ترین نقدهای واردشده به برخی پروژه‌های الهام‌گرفته از نظریه واحد همسایگی، مسئله وابستگی به خودرو است.

اگرچه کلارنس پری خود تلاش می‌کرد ترافیک عبوری را از محیط‌های مسکونی دور کند و فضاهای امن‌تری برای زندگی محلی ایجاد کند، اما در برخی توسعه‌های شهری بعدی، به‌ویژه در حومه‌های شهری ایالات متحده آمریکا، جداسازی محل سکونت از مراکز اشتغال و خدمات موجب افزایش وابستگی به خودرو شد.

منتقدان معتقد بودند که فاصله زیاد میان محل زندگی، کار و خدمات می‌تواند پیامدهایی مانند:

• افزایش مصرف انرژی؛
• طولانی‌تر شدن سفرهای روزانه؛
• افزایش وابستگی به حمل‌ونقل شخصی؛

را به همراه داشته باشد.

از دیدگاه برنامه‌ریزی معاصر، اصول محله‌ای پری باید همراه با تراکم مناسب، اختلاط کاربری‌ها و سیستم حمل‌ونقل عمومی کارآمد مورد استفاده قرار گیرد.

نقد تفکیک اجتماعی و فضایی

برخی پژوهشگران اشاره کرده‌اند که اجرای نادرست مدل واحد همسایگی ممکن است به ایجاد اجتماعات نسبتاً جدا از یکدیگر منجر شود.

در برخی موارد، محله‌های برنامه‌ریزی‌شده جدید:

• گروه‌های اجتماعی مشابهی را در کنار یکدیگر قرار دادند؛
• ارتباط میان مناطق مختلف شهر را کاهش دادند؛
• به جدایی فضایی گروه‌های اقتصادی کمک کردند.

برنامه‌ریزان معاصر معتقدند یک محله موفق علاوه بر داشتن هویت محلی، باید ارتباط مناسبی با شبکه بزرگ‌تر شهری داشته باشد.

نقد محدود بودن توجه به عوامل اقتصادی و سیاسی

یکی دیگر از نقدهای نظری نسبت به دیدگاه پری این است که نظریه واحد همسایگی بیشتر بر سازمان فضایی و کیفیت محیط زندگی تمرکز داشت و کمتر به عوامل ساختاری مانند:

• اقتصاد زمین؛
• مالکیت شهری؛
• قدرت سیاسی؛
• نابرابری اقتصادی؛

پرداخت.

برخی پژوهشگران معتقدند کیفیت یک محله تنها نتیجه طراحی فیزیکی نیست، بلکه به سیاست‌های اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی نیز وابسته است.

بازخوانی نظریه پری در شهرسازی معاصر

با وجود نقدهای مطرح‌شده، بسیاری از پژوهشگران همچنان نظریه پری را دارای ارزش تاریخی و نظری بالا می‌دانند.

در دهه‌های اخیر، برخی ایده‌های او در قالب رویکردهای جدید برنامه‌ریزی شهری باز تفسیر شده‌اند.

نوشهرگرایی

جنبش نوشهرگرایی (New Urbanism) تلاش کرد برخی اصول محله‌ای مانند:

• پیاده‌مداری؛
• فضاهای عمومی قوی؛
• هویت محلی؛
• کاهش وابستگی به خودرو؛

را دوباره مطرح کند.

برخی پژوهشگران، نوشهرگرایی را یکی از جریان‌هایی می‌دانند که از نظر مفهومی با برخی اصول نظریه واحد همسایگی پری ارتباط دارد.

برنامه‌ریزی پایدار

در برنامه‌ریزی پایدار شهری، مفهوم محله به‌عنوان مقیاسی مناسب برای مدیریت موضوعاتی مانند:

• مصرف انرژی؛
• حمل‌ونقل؛
• سلامت عمومی؛
• کیفیت محیطی؛

مورد توجه قرار گرفته است.

از این منظر، نظریه پری همچنان یکی از منابع تاریخی مهم در بحث برنامه‌ریزی مبتنی بر مقیاس انسانی محسوب می‌شود.

کلارنس پری و ارتباط با شهرسازی ایران

جایگاه نظریه واحد همسایگی در مطالعات شهری ایران

کلارنس آرتور پری ارتباط مستقیم حرفه‌ای یا اجرایی شناخته‌شده‌ای با ایران نداشت، اما نظریه واحد همسایگی او از نظر مفهومی با برخی مباحث مطرح در شهرسازی ایران، به‌ویژه اهمیت محله، دسترسی به خدمات و کیفیت زندگی شهری، قابل مقایسه است.

در شهرهای تاریخی ایران، محله یکی از عناصر اصلی سازمان فضایی شهر محسوب می‌شد. محلات سنتی ایرانی معمولاً دارای ساختار اجتماعی، هویت محلی و مجموعه‌ای از فضاهای عمومی و خدماتی بودند که زندگی روزمره ساکنان را پشتیبانی می‌کردند.

عناصری مانند:

• مسجد محله؛
• بازارچه؛
• حمام عمومی؛
• آب‌انبار؛
• میدان یا فضای تجمع محلی؛

نقش مهمی در شکل‌گیری روابط اجتماعی داشتند.

شباهت‌های مفهومی میان محله ایرانی و واحد همسایگی پری

اگرچه محله سنتی ایرانی و واحد همسایگی پری در دو بستر تاریخی متفاوت شکل گرفته‌اند، اما میان آن‌ها برخی شباهت‌های مفهومی وجود دارد.

مقیاس انسانی

یکی از ویژگی‌های مهم محلات سنتی ایران، شکل‌گیری زندگی شهری در مقیاسی بود که بسیاری از نیازهای روزمره در فاصله کوتاه قابل دسترس باشند.

این موضوع با تأکید پری بر دسترسی محلی و کاهش سفرهای طولانی شباهت دارد.

نقش فضاهای اجتماعی

در محلات سنتی ایران، فضاهای عمومی نقش مهمی در ایجاد ارتباط میان ساکنان داشتند.

پری نیز معتقد بود محله باید دارای فضاهایی باشد که تعامل اجتماعی را تقویت کنند؛ مانند مدرسه، پارک و مراکز اجتماعی.

هویت محله‌ای

در بسیاری از شهرهای تاریخی ایران، ساکنان با محله خود احساس تعلق هویتی داشتند.

در نظریه پری نیز محله تنها یک محدوده فیزیکی نبود، بلکه یک اجتماع انسانی تعریف می‌شد.

تفاوت‌های اساسی میان دو رویکرد

با وجود برخی شباهت‌ها، محله سنتی ایرانی را نمی‌توان معادل کامل واحد همسایگی پری دانست.

محله سنتی ایرانی عمدتاً از فرآیندهای تدریجی اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی شکل گرفته بود، در حالی که نظریه پری یک مدل برنامه‌ریزی مدرن برای سازمان‌دهی توسعه‌های جدید شهری بود.

محله سنتی ایرانی	واحد همسایگی پری
شکل‌گیری تدریجی تاریخی	طراحی آگاهانه و برنامه‌ریزی‌شده
مبتنی بر روابط فرهنگی و اجتماعی	مبتنی بر اصول برنامه‌ریزی شهری
دارای کاربری‌های ترکیبی سنتی	سازمان‌دهی خدمات بر اساس نیازهای مدرن
شکل‌گرفته از زندگی روزمره مردم	ایجادشده برای هدایت توسعه شهری

بازتاب اندیشه پری در برنامه‌ریزی شهری معاصر ایران

در دهه‌های اخیر، با افزایش مشکلات ناشی از رشد سریع شهرها، موضوع محله دوباره در برنامه‌ریزی شهری ایران اهمیت یافته است.

برخی رویکردهای معاصر مانند:

• بازآفرینی شهری؛
• توسعه محله‌محور؛
• ارتقای کیفیت محیطی؛
• برنامه‌ریزی مشارکتی؛
• عدالت فضایی؛

با برخی اصول مطرح‌شده توسط پری هم‌خوانی مفهومی دارند.

به‌ویژه در مطالعات مربوط به بافت‌های فرسوده شهری، توجه به اجتماع محلی، خدمات مورد نیاز ساکنان و مشارکت مردم در فرآیند برنامه‌ریزی اهمیت زیادی پیدا کرده است.

اهمیت نظریه پری برای پژوهش‌های شهری ایران امروز

در شرایط کنونی شهرهای ایران، موضوعاتی مانند:

• گسترش پراکنده شهری؛
• کاهش کیفیت فضاهای عمومی؛
• وابستگی زیاد به خودرو؛
• نابرابری در دسترسی به خدمات شهری؛

باعث شده است مفهوم محله دوباره مورد توجه پژوهشگران قرار گیرد.

از این منظر، نظریه پری می‌تواند به‌عنوان یک چارچوب تاریخی برای بررسی موضوعاتی مانند:

• عدالت فضایی در توزیع خدمات شهری؛
• کیفیت محیط محلات؛
• سلامت شهری؛
• شهر انسان‌محور؛
• توسعه پایدار محله‌ای؛

مورد استفاده قرار گیرد.

سال‌های پایانی فعالیت حرفه‌ای

کلارنس پری تا دهه ۱۹۳۰ میلادی به فعالیت‌های پژوهشی خود در بنیاد راسل سیج ادامه داد.

در سال‌های پایانی فعالیت حرفه‌ای، تمرکز او بیشتر بر موضوعاتی مانند:

• مسکن شهری؛
• بازسازی مناطق فرسوده؛
• آینده سکونت در عصر صنعتی؛
• نقش اجتماع محلی در شهر؛

قرار داشت.

اثر Housing for the Machine Age که در سال ۱۹۳۹ منتشر شد، یکی از آخرین نوشته‌های مهم او بود و نشان‌دهنده تلاش وی برای پاسخ‌گویی به تغییرات ناشی از صنعتی‌شدن و گسترش فناوری در زندگی شهری بود.

پری در سال‌های پایانی زندگی خود شاهد گسترش تدریجی برخی از ایده‌هایش در میان برنامه‌ریزان شهری بود؛ اگرچه کاربرد گسترده بسیاری از اصول واحد همسایگی پس از جنگ جهانی دوم افزایش یافت.

درگذشت

کلارنس آرتور پری در ۶ سپتامبر ۱۹۴۴ در ایالات متحده آمریکا درگذشت.

او هنگام مرگ ۷۲ سال داشت.

در زمان درگذشت او، نظریه واحد همسایگی هنوز در مسیر گسترش و پذیرش گسترده‌تر قرار داشت، اما در دهه‌های بعد این نظریه به یکی از مفاهیم مهم تاریخ برنامه‌ریزی شهری تبدیل شد.

میراث علمی پس از مرگ

پس از درگذشت پری، اندیشه‌های او در میان برنامه‌ریزان شهری، معماران و پژوهشگران علوم اجتماعی ادامه یافت.

تأثیر او را می‌توان در چند حوزه مشاهده کرد:

برنامه‌ریزی محله‌ای

پری باعث شد محله به‌عنوان یک واحد مهم تحلیل و طراحی شهری شناخته شود.

ایده او درباره اهمیت مقیاس محله، بعدها در بسیاری از رویکردهای برنامه‌ریزی مشارکتی و توسعه اجتماع‌محور ادامه یافت.

طراحی محیط‌های مسکونی

اصول او درباره دسترسی خدمات، فضای باز و ارتباط میان محیط مسکونی و فضاهای اجتماعی، بر بسیاری از پروژه‌های مسکونی قرن بیستم اثر گذاشت.

مطالعات کیفیت زندگی شهری

تأکید پری بر رابطه میان محیط فیزیکی و رفاه اجتماعی بعدها در مطالعات مربوط به:

• کیفیت محیطی؛
• سلامت شهری؛
• سرمایه اجتماعی؛
• عدالت فضایی؛

بازتاب یافت.

ارزیابی تاریخی شخصیت علمی پری

جایگاه کلارنس پری در تاریخ شهرسازی بیشتر به دلیل ارائه یک زبان مفهومی برای فهم محله است.

او نخستین فردی نبود که درباره محله یا اجتماع محلی سخن گفت، اما یکی از نخستین کسانی بود که این مفهوم را به یک چارچوب برنامه‌ریزی شهری تبدیل کرد.

اندیشه او نشان داد که طراحی شهر باید علاوه بر پاسخ‌گویی به نیازهای فنی، به ساختارهای اجتماعی و تجربه روزمره شهروندان نیز توجه کند.

به همین دلیل، نام پری همچنان در کنار نظریه‌پردازان مهم شهرسازی قرن بیستم قرار دارد.

جستارهای وابسته

• واحد همسایگی
• برنامه‌ریزی شهری
• طراحی شهری
• شهر انسان‌محور
• نوشهرگرایی
• شهر پایدار
• شهر ۱۵ دقیقه‌ای
• جین جیکوبز
• ابنزر هاوارد
• جنبش شهرهای جدید

کتاب‌شناسی

• Birch, Eugenie L. (2009). The Urban and Regional Planning Reader. Routledge.

• Carmona, Matthew; Heath, Tim; Oc, Taner; Tiesdell, Steve. (2010). Public Places Urban Spaces: The Dimensions of Urban Design. Routledge.

• Hall, Peter. (2014). Cities of Tomorrow: An Intellectual History of Urban Planning and Design Since 1880. Wiley-Blackwell.

• Habibi, Mohsen. (2006). Az Shar ta Shahr. Tehran University Press.

• Jacobs, Jane. (1961). The Death and Life of Great American Cities. Random House.

• Levy, John M. (2017). Contemporary Urban Planning. Routledge.

• Madanipour, Ali. (1998). Tehran: The Making of a Metropolis. Wiley.

• Osborn, Frederic J.; Whittick, Arnold. (1977). New Towns: Their Origins, Achievements and Progress. Leonard Hill.

• Perry, Clarence A. (1910). The Wider Use of the School Plant. Russell Sage Foundation.

• Perry, Clarence A. (1921). Ten Years of the Community Center Movement. Russell Sage Foundation.

• Perry, Clarence A. (1929). The Neighborhood Unit. Regional Survey of New York and Its Environs, Volume VII. Russell Sage Foundation.

• Perry, Clarence A. (1933). The Rebuilding of Blighted Areas. Russell Sage Foundation.

• Perry, Clarence A. (1939). Housing for the Machine Age. Russell Sage Foundation.

• Rohe, William M. (2009). "From local to global: One hundred years of neighborhood planning". Journal of the American Planning Association, 75(2), 209–230.

• Talen, Emily. (2005). New Urbanism and American Planning: The Conflict of Cultures. Routledge.

• Talen, Emily. (2019). Neighborhood. Oxford University Press.

پیوندهای بیرونی

• بنیاد راسل سیج (Russell Sage Foundation)
• آرشیو دانشگاه کرنل
• دانشگاه کلمبیا