اخترشناسی چینی

نقشه دون‌هوانگ از دوران دودمان تانگ (مدارس با رنگ‌های متفاوت از هم متمایز شده‌اند: سفید، سیاه و زرد به‌ترتیب برای ستارگان ستارگان وو شیان، گان ده و شی شن به‌کار رفته‌است. مجموعه کامل این نقشه‌های ستاره‌ای حاوی ۱٬۳۰۰ ستاره است)

اخترشناسی چینی پیشینه‌ای دیرینه دارد که از دودمان شانگ آغاز شده و در طول بیش از سه هزار سال پیوسته بهبود یافته‌است. مردمان چین باستان از سال ۱۳۰۰ پیش از میلاد ستارگان را شناسایی کرده بودند؛ چراکه نام‌های ستارگان چینی که بعدها در بیست‌وهشت منزل قمری دسته‌بندی شدند، بر روی استخوان‌های پیشگویی کشف‌شده در آنیانگ یافته شده‌اند و به میانه دودمان شانگ بازمی‌گردند. هسته اصلی نظام «منزل» (宿 xiù) نیز در همین دوران، در زمان پادشاه وو دینگ (۱۲۵۰–۱۱۹۲ پیش از میلاد) شکل گرفت.

ثبت دقیق رصدهای نجومی در دوران دوره ایالت‌های جنگ‌طلب (سده چهارم پیش از میلاد) آغاز شد و در دوره دودمان هان (۲۰۲ پیش از میلاد – ۲۲۰ میلادی) و سلسله‌های پسین با انتشار کاتالوگ‌های ستاره‌ای به شکوفایی رسید. اخترشناسی چینی، اخترشناسی‌ای استوایی بود که بر رصد دقیق ستارگان پیراقطبی تمرکز داشت و بر پایه‌هایی متفاوت از اخترشناسی سنتی غربی بنا شده بود؛ در اخترشناسی غربی، طلوع و غروب نجمی صورت‌های فلکی منطقةالبروج چارچوب اصلی دایرةالبروج را می‌ساختند. جوزف نیدم مردمان چین باستان را پایدارترین و دقیق‌ترین رصدگران پدیده‌های آسمانی در سراسر جهان پیش از اخترشناسان اسلامی دانسته‌است.

برخی عناصر اخترشناسی هندی پس از دودمان هان شرقی (۲۵–۲۲۰ میلادی) و همراه با گسترش بودیسم به چین راه یافت؛ اما بیشترین جذب اندیشه‌های اخترشناختی هندی در دوران دودمان تانگ (۶۱۸–۹۰۷ میلادی) رخ داد، آنگاه که شماری از اخترشناسان هندی در پایتخت چانگ‌آن اقامت گزیدند و دانشمندان چینی همچون راهب بودایی تانتریک و ریاضی‌دان ئی شینگ به تسلط بر نظام هندی دست یافتند. اخترشناسان اسلامی در دوران دودمان یوآن با همتایان چینی خود همکاری نزدیکی داشتند و پس از دوره‌ای از رکود نسبی در دوران دودمان مینگ، اخترشناسی با انگیزه جهان‌بینی و فناوری غربی که یسوعی‌ها پس از استقرار مأموریت‌هایشان به ارمغان آوردند، دوباره رونق یافت. تلسکوپ در سده هفدهم میلادی از اروپا معرفی شد. در سال ۱۶۶۹ میلادی (۱۰۴۸ هجری شمسی)، رصدخانه باستانی پکن به طور کامل زیر نظر فردیناند وربیست بازطراحی و بازتجهیز شد. امروزه چین در زمینه اخترشناسی همچنان فعال است و رصدخانه‌های بسیار و برنامه فضایی مستقل خود را در اختیار دارد.

پیشینه

هدف از رصدهای نجومی در گذشته

نمای گسترده از سحابی خرچنگ.[۱]

یکی از کارکردهای اصلی اخترشناسی، نگهداشت زمان بود. چینیان از یک گاه‌شماری لنی‌خورشیدی بهره می‌گرفتند؛ اما از آنجا که چرخه‌های خورشید و ماه با یکدیگر تفاوت دارند، ماه‌های کبیسه می‌بایست به‌طور منظم درج می‌شدند. گاه‌شماری چینی نماد یک دودمان به‌شمار می‌رفت؛ از این رو با برخاستن و فروپاشیدن دودمان‌ها، اخترشناسان و طالع‌بینان هر دوره اغلب گاه‌شماری تازه‌ای فراهم می‌آوردند و برای این هدف رصدهایی انجام می‌دادند.

طالع‌بینی ستاره‌ای نیز بخش مهمی از اخترشناسی بود. اخترشناسان به «ستاره‌های میهمان» توجه می‌کردند که معمولاً ابرنواخترها یا دنباله‌دارها بودند و در میان ستارگان ثابت پدیدار می‌شدند. ابرنواختری که سحابی خرچنگ را پدیدآورد و اکنون با نام اس‌ان ۱۰۵۴ شناخته می‌شود، نمونه‌ای از یک رویداد نجومی است که اخترشناسان چین باستان آن را رصد کردند. رکوردهای نجومی تاریخی پدیدارهایی مانند دنباله‌دارها و ابرنواخترها گاهی در پژوهش‌های نجومی امروزی به‌کار می‌روند.

جهان‌شناسی

چینیان پیش از آنکه تأثیرات غربی این حوزه را دگرگون کند، چندین الگوی جهان‌شناختی پدیدآوردند:[۲]

  • گای تیان («آسمان چتری») — آسمان یک نیم‌کره است، زمین یک دیسک در پایین آن قرار دارد که با آب احاطه شده و یک‌بار در روز به دور قطب شمال می‌چرخد. خورشید دایره‌ای در نیم‌کره می‌پیماید که اندازه‌اش با فصل‌ها تغییر می‌کند. این دیدگاه در ژوبی سوآن‌جینگ شرح داده شده‌است.
  • هون تیان («تمام آسمان») — همانند گای تیان، اما آسمان یک کره کامل است. فصل‌ها نه با انحراف قطب شمال از راستای عمودی، بلکه با جابه‌جایی آن توضیح داده می‌شوند.
  • شوئن یه، شوآن یه یا سوآن یه[۳] — آسمان‌ها دارای گستره‌ای بی‌کران هستند، اجرام آسمانی به‌تنهایی و آزادانه در آن شناورند[۳] و «سرعت اجرام نورانی به ماهیت فردی هریک از آن‌ها بستگی دارد که نشان می‌دهد به چیزی وابسته نیستند.»[۴] اطلاعات اندکی دربارهٔ این مکتب فکری در دست است.[۳]

صورت‌های فلکی

یک جعبه چوبی لاکی از مقبره مارکیز یی از زنگ، مربوط به نخستین ماه قمری سال ۴۳۳ پیش از میلاد بر اساس گاه‌شماری چینی، که با نقشه‌ای ستاره‌ای آراسته شده و بیست‌وهشت خانه قمری را در میان صورت‌های فلکی اخترشناسی چینی به تصویر می‌کشد.[۵]

تقسیم‌بندی آسمان با ملاقه شمالی و ۲۸ خانه قمری آغاز شد. در سال ۱۹۷۷ میلادی، یک جعبه لاکی از مقبره مارکیز یی از زنگ در شهرستان سیو، استان هوبئی کشف شد. نام‌های ۲۸ خانه قمری بر روی درپوش این جعبه یافت شد که نشان می‌دهد بهره‌گیری از این دستگاه طبقه‌بندی پیش از ۴۳۳ پیش از میلاد رایج بوده‌است.[۵]

از آنجا که خانه‌های قمری خاستگاهی بسیار کهن دارند، معنای بیشتر نام‌هایشان مبهم مانده‌است. از عوامل ایجاد سردرگمی در دوره‌های بعد این بود که نام هر خانه قمری تنها از یک واژه چینی تشکیل می‌شد که معنایش در دوره‌های گوناگون تاریخ می‌توانست متفاوت باشد. معنای این نام‌ها هنوز محل بحث است.

افزون بر ۲۸ خانه قمری، بیشتر صورت‌های فلکی بر پایه آثار شی شن‌فو و گان ده شکل گرفته‌اند که منجمانی از دوره دوره ایالت‌های جنگ‌طلب (۴۸۱–۲۲۱ پیش از میلاد) در چین بودند. سیما چیان، تاریخ‌نگار دوره دودمان هان غربی (۱۴۵–۸۶ پیش از میلاد)، در اثر خود شیجی فهرستی از ستارگان آورده که شامل ۹۰ صورت فلکی است.[۶] چانگ هنگ، دانشمند و مخترع چندوجهی دوره دودمان هان شرقی (۷۸–۱۳۹ میلادی)، در سال ۱۲۰ میلادی فهرستی از ستارگان منتشر کرد که ۱۲۴ صورت فلکی ثبت‌شده را دربرمی‌گیرد.[۷] در اواخر دوره دودمان مینگ، دانشمند کشاورزی و ریاضی‌دان شو گوانگچی (۱۵۶۲–۱۶۳۳ میلادی) ۲۳ صورت فلکی اضافی در نزدیکی قطب جنوب آسمانی معرفی کرد که بر پایه فهرست‌های ستاره‌ای جهان غرب بود و همکارش، کشیش یسوعی ایتالیایی ماتئو ریتچی، آن‌ها را به چین آورده بود.

فهرست‌های ستاره‌ای و نقشه‌های آسمان

فهرست‌های ستاره‌ای

در سده چهارم پیش از میلاد، دو اخترشناس چینی که کهن‌ترین اطلاعات موجود در فهرست‌های ستاره‌ای به آنان بازمی‌گردد، شی شن و گان ده از دوره دوره ایالت‌های جنگ‌طلب بودند.[۸]

نویسندهنام ترجمه‌شدهنام چینی فهرستپین‌یین
شی شناخترشناسی شی شن石申天文Shi Shen tianwen[۸]
گان دهرصد ستاره‌شناختی و طالع‌بینی天文星占Tianwen xingzhan[۸]

این کتاب‌ها ظاهراً تا سده ششم میلادی برجای مانده بودند، اما پس از آن از میان رفتند.[۸] شماری از کتاب‌ها نام‌هایی مشابه دارند که اغلب از این دو اخترشناس نقل و به نام آن‌ها ثبت شده‌اند. این متون را نباید با فهرست‌های اصلی نوشته‌شده توسط آنان اشتباه گرفت. آثار برجسته‌ای که در حفظ محتوای این فهرست‌ها نقش داشتند عبارتند از:

نویسندهنام ترجمه‌شدهنام چینیپین‌یینیادداشت‌ها
سیما چیانکتاب دفاتر آسمانی天官書Tianguan shuاین فصل اخترشناختی از کتاب شیجی است که تاریخ عظیمی است که در اواخر سده دوم پیش از میلاد توسط دانشمند و مقام دودمان هان، سیما چیان، گردآوری شد. این فصل یک فهرست ستاره‌ای ارائه می‌دهد و مکتب‌های گان ده و شی شن را بررسی می‌کند.[۹]
ما شیان (馬顯)راهنمای ستاره‌ای استادان گان و شی甘石星經Gan Shi Xingjingبا اینکه نام کتاب به شی و گان نسبت داده شده، این اثر از دست رفته بود و سپس در حدود سال ۵۷۹ میلادی به‌عنوان پیوست رساله اخترشناسی دوره کایوان گردآوری شد و در کتاب 郡齋讀書志 خلاصه‌ای از آن آمده‌است.[۱۰]
کتاب جین晉書Jin shuدر فصل‌های اخترشناختی این متن[۸]
کتاب سوئی隋書Sui shu[۸]
گائوتاما سیدهاءرساله اخترشناسی دوره کایوان開元占經Kaiyuan Zhanjingدر دوران پادشاهی امپراتور شوان‌زونگ تانگ (۷۱۲–۷۵۶ میلادی). پس از تحلیل و ارائه خلاصه‌ای از آثار گان ده و شی شن، اخترشناسان دوره تانگ از نام بیش از ۸۰۰ ستاره یاد کردند[۸] که ۱۲۱ تای از آن‌ها با موقعیت مشخص بودند.[۱۱] جداول مثلثاتی سینوس‌های اخترشناس و ریاضی‌دان هندی، آریابهاتا، نیز به کایوان ژان‌جینگ ترجمه شد.[۱۲]
راهنمای ستاره‌ای بزرگ آسمان مشترک در طالع‌بینی通占大象曆星經Tongzhan taxiangli xingjingاین راهنمای ستاره‌ای با نام تغییریافته در کتاب تائوئیستی دائوزانگ گنجانده شده‌است.[۸]

وو شیان (اخترشناس) (巫咸) یکی از اخترشناسانی است که همچنان محل بحث و مناقشه است. وی اغلب به‌عنوان یکی از «سه مکتب سنت اخترشناختی» در کنار گان و شی معرفی می‌شود.[۱۳] متن کلاسیک چینی راهنمای ستاره‌ای استاد وو شیان (巫咸星經) و نسبت دادن آن به وو شیان همچنان مورد اختلاف است؛ زیرا در آن از نام دوازده کشوری یاد شده که در دوران دودمان شانگ، یعنی عصری که این اثر قرار بود در آن نگاشته شده باشد، وجود نداشتند. افزون بر این، در گذشته چینیان عادت داشتند آثار را به نام دانشمندان نامدار جعل کنند و این می‌تواند توضیحی برای ناسازگاری‌های موجود باشد. وو شیان به‌طور کلی به‌عنوان اخترشناسی شناخته می‌شود که سال‌ها پیش از گان و شی می‌زیسته‌است.

اخترشناس و مخترع دودمان هان، چانگ هنگ (۷۸–۱۳۹ میلادی)، نه‌تنها حدود ۲۵۰۰ ستاره مختلف را فهرست کرد، بلکه بیش از ۱۰۰ صورت فلکی گوناگون را نیز شناسایی نمود. چانگ هنگ همچنین اثرش به نام لینگ شیان را منتشر کرد که خلاصه‌ای از نظریه‌های گوناگون اخترشناختی در چین آن روزگار بود. در دوره بعدی سه پادشاهی (۲۲۰–۲۸۰ میلادی)، چن ژوئو (陳卓) آثار پیشینیان خود را گردآورد و فهرست ستاره‌ای دیگری پدیدآورد که این بار ۲۸۳ صورت فلکی و ۱۴۶۴ ستاره در آن فهرست شده بودند. اخترشناس گوئو شوجینگ از دودمان یوآن (۱۲۷۹–۱۳۶۸ میلادی) فهرست جدیدی پدیدآورد که گفته می‌شد شامل هزاران ستاره بود. متأسفانه بسیاری از اسناد آن دوره، از جمله اثر شوجینگ، از بین رفتند. ابزارهای اخترشناختی امپراتوری (儀象考成) در سال ۱۷۵۷ میلادی منتشر شد و دقیقاً ۳۰۸۳ ستاره را دربرمی‌گیرد.

نقشه‌های آسمان

یک نقشه آسمان با تصویر استوانه‌ای. نقشه‌های آسمان سو سونگ کهن‌ترین نمونه‌های موجود به شکل چاپ‌شده هستند.

چینیان در سده‌های گذشته نقشه‌های بسیاری از ستاره‌ها رسم کرده‌اند. اینکه کدام‌یک را باید کهن‌ترین نقشه آسمان دانست، جای بحث دارد؛ زیرا سفالینه‌ها و اشیای باستانی را نیز می‌توان نقشه آسمان به‌شمار آورد. یکی از کهن‌ترین نقشه‌های آسمانی موجود به شکل چاپ‌شده، از اطلس آسمانی سو سونگ (۱۰۲۰–۱۱۰۱ میلادی) متعلق به سال ۱۰۹۲ میلادی است که در رساله‌ای دربارهٔ ساعت برج ساعت وی گنجانده شده بود. شاید مشهورترین نقشه، نقشه دون‌هوانگ باشد که در دون‌هوانگ، گانسو یافت شده‌است. این نقشه در سال ۱۹۰۷ میلادی توسط باستان‌شناس بریتانیایی اورل اشتاین کشف شد و به موزه بریتانیا در لندن منتقل گردید. نقشه بر روی کاغذ رسم شده و آسمان کامل را با بیش از ۱۳۵۰ ستاره نمایش می‌دهد. با اینکه بابلیان باستان و یونانیان نیز آسمان را رصد کرده و ستاره‌ها را فهرست کرده بودند، هیچ سابقه کامل مشابهی از ستاره‌ها به جای نمانده یا بقا نیافته‌است؛ از این رو، این نقشه در حال حاضر کهن‌ترین اطلس آسمانی شناخته‌شده‌است.

بر پایه پژوهش‌های اخیر، این نقشه ممکن است به همان اندازه سده هفتم میلادی (دودمان تانگ) قدمت داشته باشد. پژوهشگران بر این باورند که نقشه آسمانی مربوط به سال‌های ۷۰۵ تا ۷۱۰ میلادی، یعنی دوران پادشاهی امپراتور ژونگ‌زونگ تانگ، است. برخی متون (آیین‌های ماهانه، 月令) جابه‌جایی خورشید را در آسمان طی هر ماه توصیف می‌کنند که بر پایه رصد آن دوران نیست.

خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی

اخترشناسان چینی از سال ۷۵۰ پیش از میلاد، ۱٬۶۰۰ مشاهده از خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی را ثبت کردند.[۱۴] اخترشناس باستانی چینی شی شن (فعال در سده چهارم پیش از میلاد) از نقش ماه در خورشیدگرفتگی آگاه بود؛ چنان‌که در نوشته‌های خود دستورالعمل‌هایی برای پیش‌بینی آن با بهره‌گیری از موقعیت نسبی ماه و خورشید ارائه داد.[۱۵] نظریه «تأثیر تابشی»، که بر پایه آن نور ماه چیزی جز بازتاب نور خورشید نیست، از سوی ریاضی‌دان و نظریه‌پرداز موسیقی جینگ فانگ (۷۸–۳۷ پیش از میلاد) حمایت شد، اما فیلسوف چینی وانگ چونگ (۲۷–۹۷ میلادی) با آن مخالفت کرد و در نوشته‌های خود آشکار ساخت که این نظریه تازه‌ای نیست.[۱۶] جینگ فانگ نوشت:

ماه و سیارات یین هستند؛ دارای شکل‌اند اما نور ندارند. نور را تنها هنگامی می‌گیرند که خورشید بر آن‌ها بتابد. استادان پیشین خورشید را گرد همچون گلوله‌ای از کمان زنبورکی می‌پنداشتند و ماه را همچون آیینه‌ای تصور می‌کردند. برخی از آنان ماه را نیز کروی شناختند. بخش‌هایی از ماه که خورشید بر آن‌ها می‌تابد روشن به نظر می‌رسند و بخش‌هایی که نور بدان‌ها نمی‌رسد تاریک می‌مانند.[۱۷]

یونانیان باستان نیز از این موضوع آگاه بودند؛ چه پارمنیدس و ارسطو نظریه درخشش ماه از راه بازتاب نور را پشتیبانی می‌کردند.[۱۷] اخترشناس و مخترع چینی چانگ هنگ (۷۸–۱۳۹ میلادی) در اثر خود لینگ شیان (靈憲)، که در سال ۱۲۰ میلادی منتشر شد، دربارهٔ هر دو پدیده خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی نوشت:

خورشید همچون آتش است و ماه همچون آب. آتش نور می‌دهد و آب آن را بازتاب می‌دهد. بدین‌سان، روشنایی ماه از پرتو خورشید پدید می‌آید و تاریکی ماه (فو) ناشی از سدشدن (پی) نور خورشید است. آن سویی که رو به خورشید دارد به‌تمامی روشن است و آن سویی که از آن دور است تاریک. سیارات (همچون ماه) سرشت آب دارند و نور را بازتاب می‌دهند. نور ریخته‌شده از خورشید (تانگ ری چیه چونگ کوانگ) همیشه به ماه نمی‌رسد، زیرا زمین خود آن را می‌پوشاند (پی)—این را «آن-شیو» می‌گویند، یعنی ماه‌گرفتگی. آنگاه که چنین رویدادی با سیاره‌ای رخ دهد، آن را «اختفا» (شینگ وِی) می‌نامند؛ و هنگامی که ماه از (مسیر خورشید) گذر کند (کوئو)، خورشیدگرفتگی (شیه) پدید می‌آید.[۱۸]

دانشمند دودمان سونگ، شن کوا (۱۰۳۱–۱۰۹۵ میلادی)، از مدل‌های ماه‌گرفتگی و خورشیدگرفتگی بهره گرفت تا ثابت کند که اجرام آسمانی کروی‌اند نه تخت. این استدلال بسطی بود بر دیدگاه جینگ فانگ و دیگر نظریه‌پردازان از روزگار دودمان هان به این سو. در اثر خود خوابنامه استخر (۱۰۸۸ میلادی)، شن کوا گفتگویی را نقل می‌کند که با مدیر رصدخانه داشت. آن مدیر پرسیده بود آیا شکل خورشید و ماه همانند توپ گرد است یا مانند بادبزن تخت. شن کوا استدلال خود را برای گردی آن‌ها چنین بیان کرد:

اگر مانند توپ بودند، هنگام برخورد حتماً یکدیگر را می‌پوشاندند. گفتم که این اجرام آسمانی بی‌گمان مانند توپ‌اند. چگونه می‌دانیم؟ از راه محاق و بدر ماه. ماه خود نور نمی‌دهد بلکه همچون گوی سیمینی است؛ نور همان نور خورشید (بازتابیده) است. چون روشنایی نخست دیده می‌شود، (نور) خورشید تقریباً از کنار می‌گذرد، پس تنها یک سو روشن می‌شود و به صورت هلال نمایان می‌گردد. چون خورشید آرام‌آرام دورتر می‌شود، نور کج می‌تابد و ماه پر و گرد می‌شود، همچون گلوله‌ای. اگر نیمی از کره با گرد سفید پوشانده شود و از کنار نگاه کنی، آن بخش پوشیده مانند هلال خواهد نمود؛ اگر از روبه‌رو بنگری، گرد به نظر می‌رسد. بدین‌سان می‌دانیم که اجرام آسمانی کروی‌اند.[۱۹]

آنگاه که از شن کوا پرسید چرا گرفتگی‌ها تنها گاهی رخ می‌دهند، در حالی که ماه هر ماه یک بار در مقارنه و مقابله است، شن کوا نوشت:

پاسخ دادم که دایرةالبروج و مسیر ماه همانند دو حلقه‌اند که روی هم نهاده شده‌اند اما اندکی از هم فاصله دارند. (اگر این کجی وجود نداشت) هر بار که دو جرم در مقارنه بودند خورشید می‌گرفت و هر بار که دقیقاً در مقابله بودند ماه می‌گرفت. اما (در واقع) هرچند ممکن است در یک درجه باشند، دو مسیر (همیشه) به هم نزدیک نیستند و از این رو به‌طور طبیعی اجرام بر یکدیگر (اثر) نمی‌گذارند.[۱۹]

تجهیزات و نوآوری

ذات‌الحلق (渾儀)

روشی برای ساخت ابزارهای رصد در دوران دودمان چینگ

نخستین گام در پیدایش استرلاب گوی‌شکل در چین به سده نخست پیش از میلاد بازمی‌گردد[۲۰] که در آن دوران از یک ابزار ساده تک‌حلقه‌ای بهره می‌گرفتند. این ابزار به ستاره‌شناسان امکان می‌داد تا فاصله از قطب شمال آسمانی (去極度، معادل چینی میل) و موقعیت درون یک «سیو» (入宿度، معادل چینی بعد) را اندازه‌گیری کنند.[۲۱]

در دوران دودمان هان غربی (۲۰۲ پیش از میلاد تا ۹ میلادی)، ستاره‌شناسانی چون لوشیا هونگ (落下閎)، شیانیو وانگرن (鮮于妄人) و گنگ شوچانگ (耿壽昌) پیشرفت‌های مهمی در این ابزار پدیدآوردند. در سال ۵۲ پیش از میلاد، گنگ شوچانگ حلقه ثابت استوایی را به ذات‌الحلق افزود.[۲۱] در دوره دودمان هان شرقی (۲۳ تا ۲۲۰ میلادی)، ستاره‌شناسان فو آن و جیا کویی تا سال ۸۴ میلادی حلقه بیضوی را نیز به آن افزودند.[۲۱] سپس دانشمند و مخترع نام‌آور چانگ هنگ (۷۸–۱۳۹ میلادی) در سال ۱۲۵ میلادی با افزودن حلقه‌های افق و نصف‌النهار، این کره را به صورت کامل درآورد.[۲۱] نخستین ذات‌الحلق آب‌گردان (یعنی محرک آبی) جهان را نیز چانگ هنگ ساخت که آن را با یک ساعت آبی جریان‌ورودی به کار می‌انداخت.

ذات‌الحلق مختصر (簡儀)

این ابزار را ستاره‌شناس نامدار گوئو شوجینگ در سال ۱۲۷۶ میلادی طراحی کرد و بیشتر کاستی‌های ذات‌الحلق‌های آن روزگار را برطرف ساخت. ساختار اصلی ذات‌الحلق مختصر از دو حلقه بزرگ عمود بر یکدیگر تشکیل شده‌است: یکی موازی با صفحه استوایی که «حلقه استوایی» نامیده می‌شود و دیگری یک حلقه دوتایی که بر مرکز حلقه استوایی عمود است، حول یک محور فلزی می‌چرخد و «حلقه دوتایی صعود راست» نامیده می‌شود. درون این حلقه دوتایی یک لوله دیدبانی با تارموی قرار دارد. هنگام رصد، ستاره‌شناس با لوله دیدبانی ستاره را نشانه می‌گرفت و موقعیت آن را از روی کشیده‌های حلقه استوایی و حلقه دوتایی صعود راست می‌خواند. یک مبلغ خارجی این ابزار را در سال ۱۷۱۵ میلادی ذوب کرد. نمونه بازمانده که در سال ۱۴۳۷ میلادی ساخته شده بود، به آنچه امروز آلمان نامیده می‌شود برده شد. در جریان اتحاد هشت ملت در سال ۱۹۰۰ میلادی در سفارت فرانسه نگهداری شد. زیر فشار اعتراض‌های بین‌المللی، آلمان این ابزار را به چین بازگرداند. در سال ۱۹۳۳، آن را به رصدخانه کوه بنفش منتقل کردند تا از نابودی در جریان جنگ دوم چین و ژاپن در امان بماند. در دهه ۱۳۶۰ شمسی (۱۹۸۰ میلادی)، این ابزار به شدت فرسوده و زنگ‌زده شده و در آستانه نابودی بود. دولت نانجینگ یازده ماه وقت صرف مرمت آن کرد.

کره آسمانی (渾象) پیش از دودمان چینگ

کره آسمانی از دوران دودمان چینگ

مردم چینی افزون بر نقشه‌های ستاره‌ای، کره‌های آسمانی نیز می‌ساختند که موقعیت ستارگان را همانند نقشه ستاره‌ای نشان می‌داد و می‌توانست آسمان را در یک لحظه معین به نمایش درآورد. به دلیل نام چینی آن، این کره اغلب با ذات‌الحلق که تنها یک کلمه در چینی با آن تفاوت دارد (渾象 در برابر 渾儀) اشتباه گرفته می‌شود. بر پایه منابع تاریخی، نخستین کره آسمانی را گنگ شوچانگ (耿壽昌) میان سال‌های ۷۰ تا ۵۰ پیش از میلاد ساخت. در دودمان مینگ، کره آسمانی آن دوران یک کره بزرگ بود که ۲۸ منزلگاه ماه، استوای آسمانی و دایرةالبروج را نشان می‌داد. هیچ‌کدام از این کره‌ها تا به امروز باقی نمانده‌اند.

کره آسمانی (天體儀) در دودمان چینگ

کره‌های آسمانی در دودمان چینگ «天體儀» نامیده می‌شدند. نمونه موجود در رصدخانه باستانی پکن را مبلغ بلژیکی فردیناند فربیست (南懷仁) در سال ۱۶۷۳ میلادی ساخت. برخلاف دیگر کره‌های آسمانی چینی، این کره از ۳۶۰ درجه (زاویه) به‌جای ۳۶۵٫۲۴ درجه (که استاندارد رایج در چین باستان بود) بهره می‌برد. همچنین نخستین کره آسمانی چینی است که صورت‌های فلکی نزدیک به قطب جنوبی آسمانی را نشان می‌دهد.

برج ساعت ذات‌الحلق و کره آسمانی آب‌گردان (水運儀象台)

مخترع ذات‌الحلق آب‌گردان، چانگ هنگ (۷۸–۱۳۹ میلادی) از دودمان هان بود. چانگ به کاربردهای نبوغ‌آمیز چرخ‌دنده‌های مکانیکی شهرت داشت و این اختراع یکی از چشمگیرترین دستاوردهای او بود (در کنار لرزه‌سنج او برای تشخیص جهت زمین‌لرزه‌هایی که از فاصله‌های صدها کیلومتری رخ می‌دادند).

سو سونگ (蘇頌) و همکارانش از سال ۱۰۸۶ میلادی آغاز کردند و در سال ۱۰۹۲ میلادی برج ساعت بزرگ نجومی خود را به پایان رساندند. این برج دارای یک ذات‌الحلق (渾儀)، یک کره آسمانی (渾象) و یک زمان‌سنج مکانیکی بود. این دستگاه با سازوکار چرخ‌دنگ و کهن‌ترین انتقال زنجیری شناخته‌شده به کار می‌افتاد. اما ۳۵ سال پس از آن، در سال ۱۱۲۷ میلادی، ارتش مهاجم دودمان جین پس از تصرف پایتخت کایفنگ، برج را برچید. بخش ذات‌الحلق به پکن برده شد، اما برج هرگز با موفقیت بازسازی نشد، حتی به دست پسر سو سونگ. خوشبختانه دو نسخه از رساله سو سونگ دربارهٔ برج ساعت نجومی‌اش تا امروز برجای مانده‌است و پژوهش دربارهٔ این برج نجومی از طریق این متون میانه‌سالانه ممکن است.

شمال حقیقی و حرکت سیاره‌ای

دانشمند جامع‌الاطراف چینی شن کوا (۱۰۳۱–۱۰۹۵ میلادی) نه‌تنها نخستین کسی در تاریخ بود که قطب‌نمای سوزن مغناطیسی را توصیف کرد، بلکه اندازه‌گیری دقیق‌تری از فاصله میان ستاره قطبی و شمال حقیقی به دست داد که برای ناوبری کاربرد داشت. شن کوا این کار را با انجام رصدهای شبانه نجومی در کنار همکارش وی پو و با بهره‌گیری از طرح بهبودیافته‌اش برای لوله دیدبانی پهن‌تری که می‌توانست برای رصد پیوسته ستاره قطبی ثابت شود، به انجام رساند. شن کوا و وی پو افزون بر ستاره قطبی، طرحی برای رصد شبانه نجومی در پنج سال پیاپی ترتیب دادند که از نظر دقت و پشتکار با کار تیکو براهه در اروپا برابری می‌کرد. شن کوا و وی پو مختصات دقیق سیاره‌ها را در یک نقشه ستاره‌ای برای این طرح ترسیم کردند و نظریه‌هایی دربارهٔ حرکت سیاره‌ای از جمله حرکت بازگشتی پدیدآوردند.

تأثیرات خارجی

اخترشناسی هندی

بودیسم نخستین بار در دوران سلسله هان شرقی به چین رسید و ترجمه آثار هندی دربارهٔ اخترشناسی در دوران سه پادشاهی (۲۲۰–۲۶۵ میلادی) به چین راه یافت. با این حال، ژرف‌ترین آمیختگی اخترشناسی هندی با دانش چینی تنها در دوران دودمان تانگ (۶۱۸–۹۰۷) روی داد، زمانی که شماری از دانشمندان چینی — از جمله یی شینگ — با هر دو سنت اخترشناسی آشنا بودند. منظومه‌ای از اخترشناسی هندی در چین با نام «جیوژی-لی» (سال ۷۱۸ میلادی) ثبت شد که نویسنده آن هندی‌تباری بود به نام قوتان شیدا.[۲۲]

جدول نجومی سینوس‌های ستاره‌شناس و ریاضی‌دان هندی آریابهاتا در کتاب نجومی و ریاضی چینی رساله اخترشناسی عصر کایوان (کایوان ژانجینگ) ترجمه شد که در سال ۷۱۸ میلادی در دوران دودمان تانگ گردآوری گردید.[۱۲] این کتاب را قوتان شیدا، اخترشناس و ستاره‌بینی که در چانگ‌آن زاده شده بود و خاندانش اصالتاً از هند می‌آمدند، گردآوری کرد. او همچنین برای ترجمه تقویم ناواگراها به زبان چینی شناخته می‌شد.

ترجمه‌های چینی آثار زیر در «سوئی شو» (تاریخ رسمی دودمان سوئی، سده هفتم میلادی) یاد شده‌اند:

  • پولومن تیِن وِن جینگ (رساله نجومی برهمنی) در ۲۱ کتاب.
  • پولومن جیه-چِه شیان-رِن تیِن وِن شو (نظریه‌های نجومی برهمنایِ جیه-چِه شیان‌رِن) در ۳۰ کتاب.
  • پولومن تیِن جینگ (نظریه آسمانی برهمنی) در یک کتاب.
  • مو-تِنگ-جیا جینگ هوانگ-تو (نقشه آسمان و زمین در سوتره ماتانگی) در یک کتاب.
  • پولومن سوان جینگ (رساله حساب برهمنی) در سه کتاب.
  • پولومن سوان فا (قواعد حساب برهمنی) در یک کتاب.
  • پولومن ییِنگ یانگ سوان جینگ (روش برهمنی برای محاسبه زمان)

هرچند این ترجمه‌ها از میان رفته‌اند، در منابع دیگری نیز از آن‌ها یاد شده‌است.[۲۳]

اخترشناسی اسلامی در شرق آسیا

نخستین طراحی اروپایی از رصدخانه باستانی پکن.

تأثیر اسلامی بر اخترشناسی چینی نخستین بار در دوران دودمان سونگ ثبت شد، هنگامی که اخترشناسی هوئی و مسلمان به نام ما یی‌زه مفهوم هفت روز هفته را معرفی کرد و دیگر دستاوردهایی داشت.[۲۴]

اخترشناسان اسلامی در دوران امپراتوری مغول و دودمان یوآن پس از آن، برای تهیه تقویم و پژوهش‌های نجومی به چین فرا خوانده شدند.[۲۵][۲۶] دانشمند چینی یِلو چوتسای در سال ۱۲۱۰ میلادی (۵۸۹ شمسی) چنگیز خان را در سفر به ایران همراهی کرد و تقویم ایرانی را برای بهره‌گیری در امپراتوری مغول بررسی نمود.[۲۶] قوبلای خان ایرانیانی را به پکن آورد تا رصدخانه و نهادی برای پژوهش‌های نجومی بنا کنند.[۲۵]

شماری از اخترشناسان چینی در رصدخانه مراغه — که خواجه نصیرالدین طوسی در سال ۱۲۵۹ میلادی (۶۳۸ شمسی) زیر حمایت هولاکو خان در ایران بنیان گذاشت — به کار پرداختند.[۲۷] یکی از این اخترشناسان چینی، فو منگ‌چی یا فو مِ‌ژای بود.[۲۸]

در سال ۱۲۶۷ میلادی (۶۴۶ شمسی)، اخترشناس ایرانی جمال‌الدین بخاری — که پیش از آن در رصدخانه مراغه کار می‌کرد — هفت ابزار نجومی ایرانی از جمله یک کره جغرافیایی و یک استرلاب گوی‌شکل را به قوبلای خان تقدیم کرد،[۲۹] همراه با یک سالنامه نجومی که بعدها در چین به «وان‌نیان لی» («تقویم ده‌هزار ساله» یا «تقویم جاودانه») شهرت یافت. او در چین «ژاما لودینگ» خوانده می‌شد و در سال ۱۲۷۱ میلادی[۲۸] از سوی خان به عنوان نخستین مدیر رصدخانه اسلامی در پکن منصوب شد[۲۷] که به «اداره نجومی اسلامی» شهرت داشت و به مدت چهار سده در کنار اداره نجومی چینی فعالیت می‌کرد. اخترشناسی اسلامی به خاطر نظریه عرض جغرافیایی سیارگان — که در آن زمان در اخترشناسی چینی وجود نداشت — و پیش‌بینی دقیق ماه‌گرفتگی‌ها و خورشیدگرفتگی‌ها، اعتبار والایی در چین یافت.[۲۸]

رصدخانه نجومی گائوچنگ که در سال ۱۲۷۶ میلادی ساخته شد.

برخی از ابزارهای نجومی که اخترشناس نامدار چینی گوئو شوجینگ اندکی بعد ساخت، از نظر سبک به ابزارهای ساخته‌شده در مراغه شباهت دارند.[۲۷] به‌ویژه «ابزار ساده‌شده» (جیانیی) و شاخص بزرگ در رصدخانه نجومی گائوچنگ نشانه‌هایی از تأثیر اسلامی به نمایش می‌گذارند.[۳۰] شوجینگ در هنگام تدوین تقویم «شوشی‌لی» در سال ۱۲۸۱ میلادی (۶۶۰ شمسی)، در کار مثلثات کروی خود احتمالاً تا اندازه‌ای از ریاضیات اسلامی — که در دربار قوبلای پذیرش گسترده‌ای یافته بود — تأثیر پذیرفت.[۳۱] این تأثیرات احتمالی دربرمی‌گیرند: روشی شبه‌هندسی برای تبدیل بین مختصات استوایی و دائرةالبروجی، بهره‌گیری منظم از اعشار در پارامترهای بنیادین، و کاربرد درون‌یابی درجه سوم در محاسبه بی‌انتظامی حرکات سیاره‌ای.[۳۰]

امپراتور هونگ‌وو (تایزو، فرمانروایی ۱۳۶۸–۱۳۹۸) از دودمان مینگ، در نخستین سال فرمانروایی خود (۱۳۶۸ میلادی / ۷۴۷ شمسی)، متخصصان ستاره‌بینی هان و غیرهان را از نهادهای نجومی پکن دوران مغولیِ یوآن به نانجینگ فراخواند تا مقامان رصدخانه ملی تازه‌تأسیس شوند. در آن سال، دولت مینگ برای نخستین بار مأموران نجومی را از پایتخت بالایی یوآن به جنوب فراخواند؛ تعداد آن‌ها چهارده نفر بود. برای افزایش دقت روش‌های رصد و محاسبه، امپراتور تایزو پذیرش دو نظام تقویمی موازی — هان و هوئی — را تقویت کرد. در سال‌های بعد، دربار مینگ چند ستاره‌بین هوئی را به مقام‌های بلندپایه در رصدخانه امپراتوری منصوب کرد. آنان کتاب‌های بسیاری دربارهٔ اخترشناسی اسلامی نوشتند و ابزارهای نجومی برپایه دستگاه اسلامی ساختند. ترجمه دو اثر مهم به زبان چینی در سال ۱۳۸۳ میلادی (۷۶۲ شمسی) به پایان رسید: زیج (۱۳۶۶) و المدخل فی صناعة أحکام النجوم، مقدمه‌ای بر ستاره‌بینی (۱۰۰۴). در سال ۱۳۸۴ میلادی، یک اسطرلاب چینی برای رصد ستارگان بر پایه دستورالعمل‌های ساخت ابزارهای چندمنظوره اسلامی ساخته شد. در سال ۱۳۸۵، این دستگاه بر فراز تپه‌ای در شمال نانجینگ نصب گردید. حدوداً در سال ۱۳۸۴ میلادی، در دوران دودمان مینگ، امپراتور هونگ‌وو دستور داد جداول نجومی اسلامی (زیج) به زبان چینی ترجمه و گردآوری شود؛ این وظیفه را دانشمندانی چون ماشایی‌هئی (اخترشناسی مسلمان) و وو بوزونگ (دانشمند-مقام چینی) به انجام رساندند. این جداول به «هویهوئی لیفا» (دستگاه تقویمی-نجومی مسلمانان) شهرت یافت و تا اوایل سده هجدهم میلادی چندین بار در چین منتشر شد،[۳۲] هرچند دودمان چینگ در سال ۱۶۵۹ میلادی (۱۰۳۸ شمسی) به‌طور رسمی سنت اخترشناسی چینی-اسلامی را کنار گذاشت.[۳۳] اخترشناس مسلمان یانگ گوانگ‌شیان به خاطر انتقادهای خود از دانش نجومی یسوعی‌ها شناخته می‌شد.

فعالیت یسوعیان در چین

علم مدرن اروپایی در اواخر سده شانزدهم و اوایل سده هفدهم میلادی از سوی کشیشان اخترشناس یسوعی در چارچوب تلاش‌های تبشیری آنان به چین معرفی شد.

تلسکوپ در اوایل سده هفدهم میلادی به چین راه یافت. نخستین یاد از تلسکوپ در نوشته‌های چینی در اثر مانوئل دیاس کوچک‌تر (یانگ مانوئو) دیده می‌شود که «تیِن وِن لُئه» را در سال ۱۶۱۵ میلادی (۹۹۴ شمسی) نوشت.[۳۴] در سال ۱۶۲۶ میلادی (۱۰۰۵ شمسی)، یوهان آدام شال فن بل (تانگ روووانگ) رساله چینی دربارهٔ تلسکوپ با نام «یوان جینگ شو» (عینک دیربین) را منتشر کرد.[۳۵] امپراتور چونگ‌جن (فرمانروایی ۱۶۲۷–۱۶۴۴) از دودمان مینگ در سال ۱۶۳۴ میلادی (۱۰۱۳ شمسی)، ده سال پیش از فروپاشی دودمان مینگ، تلسکوپ یوهان شرک (یوهان ترنتیوس؛ دنگ یوهان) را به دست آورد.[۳۴] با این حال، تأثیر آن بر اخترشناسی چینی محدود ماند.

مأموریت‌های یسوعی در چین در سده‌های شانزدهم و هفدهم، اخترشناسی غربی را — که خود در آن دوران انقلابی را پشت سر می‌گذاشت — به چین و از طریق هدایای ژواو رودریگز به جئونگ دووون، به کره چوسان نیز رساند. پس از ماجرای گالیله در اوایل سده هفدهم، فرقه کاتولیک یسوعی ملزم شد به زمین‌مرکزی پایبند بماند و از آموزه‌های خورشیدمرکزی نیکلاس کوپرنیک و پیروانش — هرچند در اخترشناسی اروپایی رو به گسترش بود — چشم بپوشد.[۳۶] از این رو، یسوعیان در آغاز اخترشناسی زمین‌مرکزی و عمدتاً پیش‌کوپرنیکی را با میزبانان چینی خود در میان گذاشتند (یعنی دیدگاه‌های بطلمیوسی-ارسطویی از روزگار هلنیستی).[۳۶] یسوعیان (مانند جاکومو رو) بعدها مدل زمین-خورشیدمرکزی تیکو را به عنوان الگوی کیهان‌شناختی معیار معرفی کردند.[۳۷] چینیان اغلب با این دیدگاه نیز سر ناسازگاری داشتند، چراکه از دیرباز بر پایه آموزه کهن «شوان یِه» بر این باور بودند که اجرام آسمانی در فضایی بی‌کران شناورند.[۳۶] این با دیدگاه ارسطویی دربارهٔ کره‌های بلورین هم‌مرکز جامد — که در آن نه تهی‌ای وجود دارد، بلکه توده‌ای از هوا میان اجرام آسمانی قرار گرفته — در تضاد بود.[۳۶]

البته دیدگاه‌های نیکلاس کوپرنیک، گالیلئو گالیله و تیکو براهه سرانجام در علم اروپایی پیروز شدند و این اندیشه‌ها علی‌رغم کوشش‌های آغازین یسوعیان برای مهار آن‌ها، به‌آرامی به چین نفوذ کردند. در سال ۱۶۲۷ میلادی (۱۰۰۶ شمسی)، میخائیل بویم (بو میگِه)، یسوعی لهستانی، جداول رودلفی کوپرنیکی یوهانس کپلر را با شور و اشتیاق به دربار مینگ در پکن معرفی کرد.[۳۴] در رساله چینی آدام شال فن بل دربارهٔ اخترشناسی غربی در سال ۱۶۴۰ میلادی (۱۰۱۹ شمسی)، نام‌های کوپرنیک (گِ-بای-نی)، گالیله (جیا-لی-لُئه) و تیکو براهه (دی-گو) برای نخستین بار به صورت رسمی به چین شناسانده شدند.[۳۸] در میان یسوعیان در چین کسانی نیز بودند که از نظریه کوپرنیکی هواداری می‌کردند، مانند نیکلاس اسموگولتسکی و وِنتسِسلاوس کیروویتزر.[۳۴] با این حال، دیدگاه‌های کوپرنیکی در آن دوران در چین گسترش نیافت و به‌طور کامل پذیرفته نشد.

فردیناند اوگوستین هالرشتاین (لیو سونگلینگ) از سال ۱۷۳۹ تا ۱۷۷۴ میلادی (۱۱۱۸ تا ۱۱۵۳ شمسی) به عنوان رئیس اداره نجومی امپراتوری، نخستین اسطرلاب کروی را ساخت. رصدخانه پیشین پکن — که اکنون موزه است — همچنان استرلاب گوی‌شکل با حلقه‌های چرخان را که زیر رهبری هالرشتاین ساخته شد، نگه می‌دارد و آن را برجسته‌ترین ابزار نجومی می‌شمارند.

در دوران ژاپن ادو، هلندی‌ها در سال ۱۷۲۵ میلادی (۱۱۰۴ شمسی) در ساخت نخستین رصدخانه مدرن ژاپن به ژاپنی‌ها یاری رساندند که ناکانِه گِنکِی رهبری آن را بر عهده داشت؛ اخترشناسان این رصدخانه دیدگاه کوپرنیکی را به‌طور کامل پذیرفته بودند.[۳۹] در مقابل، دیدگاه کوپرنیکی تا اوایل سده نوزدهم میلادی در جریان اصلی چین پذیرفته نشد و این امر با مبلغان پروتستان همچون جوزف ادکینز، الکساندر وایلی و جان فرایر محقق گردید.[۳۹]

اخترشناسی در دوران دودمان مینگ

دودمان مینگ در چین از ۱۳۶۸ تا ۱۶۴۴ میلادی (۷۴۷ تا ۱۰۲۳ هجری شمسی) ادامه یافت و در این دوران، توسعه و گسترش اخترشناسی کاهش یافت. در این روزگار، اخترشناسان کمتر به کشفیات نوین می‌پرداختند و بیشتر بر کاربردهای عملی اخترشناسی تکیه داشتند. اخترشناسان در دو اداره اخترشناسی کار می‌کردند که هر دو در طول سال‌های پس از تأسیس دگرگونی‌های بسیاری را پشت سر گذاشتند. راه ورود به این حرفه موروثی بود؛ از آنجا که این پیشه نیازمند سطح بالایی از دانش و هوشمندی بود، فرزندان اخترشناسان از پرداختن به مشاغل دیگر منع می‌شدند.

اداره‌های اخترشناسی

در آغاز دودمان مینگ، دو نهاد بزرگ اخترشناسی وجود داشت: اداره اخترشناسی سنتی چینی (که با نام «تای-شیه-چیان» نیز شناخته می‌شد)[۴۰] که در سده سوم پیش از میلاد بنیان‌گذاری شده بود، و اداره اخترشناسی مسلمانان (که با نام «هوئی-هوئی سه-تیان-چیان» نیز شناخته می‌شد)[۴۱] که پیش‌تر به دست مغولان تأسیس شده بود. هر دو بخش با یکدیگر همکاری می‌کردند تا آنکه اداره مسلمانان در سال ۱۳۷۰ میلادی (۷۴۹ هجری شمسی) در اداره سنتی چینی ادغام شد.[۴۱] پس از این ادغام، نام کلی اداره جدید «چین-تیان-چیان» شد.[۴۱] برای پذیرش موج تازه‌ای از کارمندان، ساختار درجه‌بندی درون این پیشه نیز دگرگون شد. یک مدیر در رأس قرار گرفت که دو معاون مدیر او را پشتیبانی می‌کردند و پس از آنان یک ثبت‌نام‌نویس با چهار رئیس فصلی جای داشتند. سپس هشت اخترشناس ارشد، پنج فال‌بین ارشد، دو رئیس ساعت‌های آبی و سه ناظر قرار می‌گرفتند. پس از آنها دو مأمور تقویم، هشت ناظر طلوع آفتاب و شش استاد ساعت آبی بودند.[۴۲]

وظایف اداره

برخی از نقش‌هایی که اخترشناسان در چین دوران مینگ داشتند عبارت بود از تهیه تقویم، گزارش‌دهی ناهنجاری‌ها به امپراتور و ریاست بر مراسم رسمی.[۴۳] اداره به عنوان تهیه‌کننده تقویم و آگاهان از آسمان، روزهای خوش‌یُمن و مناسب برای رویدادهای گوناگون مانند رژه‌های نظامی، ازدواج، ساخت‌وساز و موارد دیگر را نیز تعیین می‌کرد.[۴۳] اخترشناسان همچنین از اخترشناسی برای پیش‌بینی تهاجمات یا لحظات خطرناک در درون امپراتوری بهره می‌گرفتند.[۴۴] با این حال، اسناد نشان می‌دهند که بیشترین کار اداره‌های اخترشناسی، ثبت ساده حرکات ستارگان و سیارات بود.[۴۵]

در مورد وظایف ویژه هر سمت، روسای پنج سازمان اصلی همراه با مأموران تقویم و اخترشناسان، تقویم و زمان فصل‌ها را تنظیم می‌کردند. اخترشناس ارشد موقعیت خورشید، ماه و سیارات را رصد می‌کرد تا یادداشت‌هایی دربارهٔ آنچه ممکن بود ناهنجاری باشد، تهیه کند. فال‌بین ارشد در تجزیه و تحلیل ناهنجاری‌های اخترشناختی تخصص داشت. افسر ارشد ساعت آبی از ساعت آبی نگهداری می‌کرد و استاد ساعت آبی به ناظر طلوع آفتاب زمان طلوع و غروب خورشید را اطلاع می‌داد.[۴۴]

همکاران

اداره‌های اخترشناسی با وزارت آداب و رسوم همکاری نزدیکی داشتند. اداره فرمان‌های ماهانه، موقعیت سیاره‌ها و اجرام آسمانی و گزارش‌های فصلی درون تقویم را به وزارت ارائه می‌داد.[۴۳] وزارت همچنین در آموزش فرزندان اخترشناسان برای مشاغل آینده‌شان کمک می‌کرد و در موارد خاص افراد بیرونی را انتخاب می‌نمود، هرچند مشخص نشده‌است که این داوطلبان از کجا گزینش می‌شدند.[۴۴] اداره‌ها همچنین با امپراتور در تماس نزدیک بودند و او اغلب گزارش‌های ارسال‌شده توسط اداره به وزارت را می‌خواند.[۴۳]

آموزش

از آنجا که اخترشناس‌شدن یک حرفه موروثی بود و کسانی که در استخدام اداره بودند به مشاغل دیگر منتقل نمی‌شدند، دانش‌آموزان از سنین پایین توسط وزارت آداب و رسوم آموزش می‌دیدند.[۴۴] با این حال، هنگامی که کمبود نیروی کار در اداره وجود داشت، وزارت آداب و رسوم دانش‌آموزان مناسب را جستجو می‌کرد و آنها را به صورت آزمایشی آموزش می‌داد.[۴۴] ثبت تقویمی توجه بسیاری از دانشمندان کنفوسیوسی را جلب کرد که علاقه به این موضوع و در نتیجه به اخترشناسی و فال‌بینی را گسترش داد. نیاز عمیق دانشجویان کنفوسیوسی به دانش و کاربردی بودن، این وظایف را برای اهل دانش جذاب می‌ساخت.[۴۶] اخترشناسی جذاب بود زیرا جهان مادی را با دلالت‌های بزرگ‌تر درهم می‌آمیخت. با این حال، اخترشناسی بخشی از «دائوی کوچک» به‌شمار می‌رفت؛ عنوانی که برای تلاش جهت بازداشتن دانشمندان کنفوسیوسی از مطالعه موضوعاتی به کار می‌رفت که هرچند در ابتدا جالب بودند، در نهایت ممکن بود آنها را گرفتار کنند.[۴۷]

دستمزد

در درون اداره، دستمزد بر اساس درجه تعیین می‌شد. بر اساس آنچه در سال ۱۳۹۲ میلادی (۷۷۱ هجری شمسی) مقرر شد، بالاترین درجه، یعنی مدیر، شانزده پیکول برنج در ماه دریافت می‌کرد. معاونان مدیر و روسای پنج سازمان ده پیکول در ماه دریافت می‌کردند، اخترشناسان هفت پیکول، و هم ثبت‌نام‌نویسان و هم فال‌بینان ارشد شش و نیم پیکول دریافت می‌کردند. روسای ساعت‌های آبی شش پیکول، و مأموران تقویم و ناظران هر کدام پنج و نیم پیکول دریافت می‌کردند. پایین‌ترین سطح دستمزد به ناظران طلوع آفتاب و استادان ساعت آبی تعلق می‌گرفت که پنج پیکول در ماه دریافت می‌کردند.[۴۳]

ابزارهای مورد استفاده

یادداشت رسمی

یادداشت رسمی توسط اخترشناسان به عنوان ابزاری برای ثبت ناهنجاری‌ها به کار می‌رفت، چرا که آسمان‌ها نشان‌دهنده پیامد اعمال حاکم بودند. در آغاز، نویسندگان هر مطلب را به صورت جداگانه امضا می‌کردند، اما این رویه سرانجام با مهر رسمی اداره اخترشناسی جایگزین شد.[۴۸]

رصدخانه امپراتوری

رصدخانه امپراتوری سکویی بود که در آن رصدها انجام می‌شد. این رصدخانه ابتدا در جنوب نانجینگ قرار داشت، اما بعداً به کوه جیمینگ منتقل شد. با این حال، در سال ۱۴۰۲ میلادی (۷۸۱ هجری شمسی) سکوی دیگری در پایتخت، پکن، ساخته شد.[۴۹]

استرلاب گوی‌شکل (دوران مینگ)

استرلاب گوی‌شکل دارای سه مجموعه حلقه است که کره آسمانی را نمایش می‌دهند. گروه اول شامل حلقه‌های نصف‌النهار ثابت، افق و استوایی است. گروه دوم شامل حلقه‌های دایرةالبروجی، انقلابی و اعتدالی است که به عنوان یک واحد می‌چرخند. گروه درونی شامل یک حلقه نصف‌النهار است که حول قطب آسمانی حرکت می‌کند. این حلقه‌ها به اخترشناس امکان می‌دادند یک جسم آسمانی را در دید خود قرار دهد و فاصله را اندازه‌گیری کند.[۵۰]

ابزار ساده‌شده

ابزار ساده‌شده هدفی بسیار مشابه با استرلاب گوی‌شکل داشت اما اجزای کمتری داشت. با تنها دو مجموعه مختصات، این ابزار دامنه و دید گسترده‌تری نسبت به استرلاب‌های گوی‌شکل داشت.[۵۰]

شاقول یوآن

شاقول یوآن ابزاری سایه‌انداز بود که برای اندازه‌گیری موقعیت خورشید به کار می‌رفت. با این حال، دقت چندانی نداشت. یکی از جنبه‌های اساسی این ابزار این بود که در امتداد خط نصف‌النهار شمالی-جنوبی قرار می‌گرفت و این امکان را می‌داد که ظهر محلی را نشان دهد. اگرچه در فهرست رسمی ابزارهای سال ۱۳۹۲ میلادی (۷۷۱ هجری شمسی) گنجانده نشده بود، در سال ۱۴۳۷ میلادی (۸۱۶ هجری شمسی) هوانگفو ژونگهه آن را وارد فهرست کرد؛ احتمالاً نه به دلیل کاربرد عملی آن، بلکه به خاطر نوآوری‌ای که در پس آن نهفته بود.[۵۱]

ساعت آبی

ساعت آبی، یا کلپسیدرا، رایج‌ترین دستگاه زمان‌سنجی برای اخترشناسان بود. ساعت آبی همچنین به عنوان دستگاه رسمی زمان‌سنجی دولتی مورد استفاده قرار می‌گرفت. اداره اخترشناسی از ساعت آبی سه‌محفظه‌ای بهره می‌گرفت، هرچند هیچ سندی از وجود ساعت آبی در نانجینگ در دست نیست. تنها پس از آنکه اداره به پکن منتقل شد، وجود یک سالن آب رسمی ثبت شد.[۵۲]

دیدگاه بیرونی

به دلیل اهمیت ایدئولوژیک اخترشناسی در حوزه سیاست و نبود دقت کافی ابزارها، بسیاری از مردم بر این باور بودند که رصدها جعلی هستند.[۵۳] فسادهای ثبت‌شده دیگر، مانند رشوه‌گرفتن، دزدی و بی‌نظمی، نیز گزارش شده بودند.[۵۴] این امر به سیاست سختگیرانه‌ای از مجازات در صورت فاسد بودن اخترشناسان انجامید. مجازات‌ها شامل اقداماتی چون برکناری از خدمت، محرومیت از حقوق، یا حتی تنبیه بدنی می‌شد.[۵۴]

اخترشناسان نامدار چینی

  • گان ده (سده چهارم پیش از میلاد)
  • شی شن (سده چهارم پیش از میلاد)
  • چانگ هنگ (۷۸ – ۱۳۹ میلادی)
  • یو شی (۳۰۷ – ۳۴۵ میلادی)
  • شن کوا (۱۰۳۱ – ۱۰۹۵ میلادی)
  • سو سونگ (۱۰۲۰ – ۱۱۰۱ میلادی)
  • گوئو شوجینگ (۱۲۳۱ – ۱۳۱۶ میلادی)
  • شو گوانگچی (۱۵۶۲ – ۱۶۳۳ میلادی)
  • وانگ شیشان (۱۶۲۸ – ۱۶۸۲ میلادی)

رصدخانه‌ها

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ رصدخانه باستانی پکن موجود است.
  • رصدخانه باستانی پکن
  • رصدخانه اخترشناسی[۵۵]

جستارهای وابسته

  • کتاب ابریشم
  • طالع‌بینی چینی
  • صورت‌های فلکی چینی
  • دست‌نوشته ابریشمی چو
  • زمین مسطح در شرق آسیا
  • تاریخ اخترشناسی
  • گاه‌شمار اخترشناسی چینی
  • نام‌های سنتی ستارگان چینی

منابع

  1. ↑ «Wide View of the Crab Nebula». www.eso.org. European Southern Observatory. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۷ ژوئن ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۸ ژوئن ۲۰۱۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  2. ↑ «Three early Chinese models». www.eduhk.hk. دریافت‌شده در ۲۹ اکتبر ۲۰۲۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  3. 1 2 3 Bellingham، David؛ Whittaker، Clio؛ Grant، John (۱۹۹۲). Myths and Legends. Secaucus, New Jersey: Wellfleet Press. ص. ۱۳۲. شابک ۱-۵۵۵۲۱-۸۱۲-۱. OCLC 27192394.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  4. ↑ Needham, Joseph; Ronan, Colin (1993), "Chinese Cosmology", in Hetherington, Norriss S. (ed.), Cosmology: historical, literary, philosophical, religious, and scientific perspectives, New York: Garland Publishing, Inc., pp. 25–32, ISBN 978-0-8153-0934-5
  5. 1 2 Sun, X.; Kistemaker, J. (1997), The Chinese Sky During the Han: Constellating Stars and Society, Koninklijke Brill, pp. 16–19, Bibcode:1997csdh.book.....S, ISBN 90-04-10737-1
  6. ↑ Kanas، N. (۲۰۰۷). Star Maps: History, Artistry, and Cartography. Springer / Praxis Publishing. ص. ۲۳. شابک ۹۷۸-۰-۳۸۷-۷۱۶۶۸-۸.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  7. ↑ de Crespigny، R. (۲۰۰۷). A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms (۲۳–۲۲۰ CE). Koninklijke Brill. ص. ۱۰۵۰. شابک ۹۷۸-۹۰-۰۴-۱۵۶۰۵-۰.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 Peng, Yoke Ho (2000). Li, Qi and Shu: An Introduction to Science and Civilization in China. Courier Dover Publications. شابک ‎۰−۴۸۶−۴۱۴۴۵−۰
  9. ↑ Sun, Xiaochun and Jacob Kistemaker. (1997). The Chinese Sky During the Han: Constellating Stars and Society. Leiden, New York, Köln: Koninklijke Brill. شابک ‎۹۰−۰۴−۱۰۷۳۷−۱. pp. 21–25.
  10. ↑ Kistemaker, Jacob. Sun, Xiaochun. [1997] (1997). The Chinese Sky During the Han: Constellating Stars and Society. Brill publishing. شابک ‎۹۰−۰۴−۱۰۷۳۷−۱.
  11. ↑ Milone, Eugene F. Humiston Kelley, David. Exploring Ancient Skies: An Encyclopedic Survey of Archaeoastronomy. (2005). شابک ‎۰−۳۸۷−۹۵۳۱۰−۸
  12. 1 2 جوزف نیدم، Volume 3, p. 109
  13. ↑ سوزان وایتفیلد, Whitfield, Susan. (2004). The Silk Road: Trade, Travel, War and Faith. British Library Staff. Serindia Publications. شابک ‎۱−۹۳۲۴۷۶−۱۲−۱.
  14. ↑ McClellan, James Edward; Dorn, Harold (14 آوریل 2006). Science and Technology in World History: An Introduction (in English). JHU Press. p. 132. ISBN 978-0-8018-8360-6.
  15. ↑ Needham, Volume 3, p. 411
  16. ↑ Needham, Volume 3, 411–413.
  17. 1 2 Needham, Volume 3, 227.
  18. ↑ Needham, Volume 3, p. 414
  19. 1 2 Needham, Volume 3, pp. 415–416
  20. ↑ Christopher Cullen, "Joseph Needham on Chinese Astronomy", Past and Present, No. 87 (May, 1980), pp. 39–53 [45]
  21. 1 2 3 4 Needham, Volume 3, p. 343
  22. ↑ Ōhashi, Yukio (2008), "Astronomy: Indian Astronomy in China", Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures (2nd edition) edited by Helaine Selin, Springer, pp. 321–324, شابک ‎۹۷۸−۱−۴۰۲۰−۴۵۵۹−۲
  23. ↑ «Gupta, R. C. : Indian Astronomy in China During Ancient Times. Vishveshvaranand Indological Journal, XIX, 266–276 [270] (1981)». بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۶ آوریل ۲۰۱۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  24. ↑ Meuleman، Johan (۲۰۰۵). Islam in the Era of Globalization: Muslim Attitudes Towards Modernity and Identity. Routledge. شابک ۹۷۸-۱-۱۳۵-۷۸۸۲۹-۲. دریافت‌شده در ۹ مه ۲۰۱۸ – به واسطهٔ Google Books.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  25. 1 2 Richard Bulliet, Pamela Crossley, Daniel Headrick, Steven Hirsch, Lyman Johnson, and David Northrup. The Earth and Its Peoples. 3. Boston: Houghton Mifflin Company, 2005. شابک ‎۰−۶۱۸−۴۲۷۷۰−۸
  26. 1 2 Rufus, W. C. (May 1939), "The Influence of Islamic Astronomy in Europe and the Far East", Popular Astronomy, 47 (5): 233–238 [237], Bibcode:1939PA.....47..233R
  27. 1 2 3 Willy vande Walle & Noël Golvers (2003), The history of the relations between the Low Countries and China in the Qing era (1644–1911), Leuven University Press, p. 38, ISBN 978-90-5867-315-2
  28. 1 2 3 van Dalen, Benno (2002), "Islamic Astronomical Tables in China: The Sources for Huihui li", in Ansari, S. M. Razaullah (ed.), History of Oriental Astronomy, Springer Science+Business Media, pp. 19–32 [19], ISBN 978-1-4020-0657-9
  29. ↑ Zhu، Siben؛ Walter Fuchs (۱۹۴۶). The "Mongol Atlas" of China. Taipei: Fu Jen Catholic University.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  30. 1 2 van Dalen, Benno (2002), "Islamic Astronomical Tables in China: The Sources for Huihui li", in Ansari, S. M. Razaullah (ed.), History of Oriental Astronomy, Springer Science+Business Media, pp. 19–32 [20], ISBN 978-1-4020-0657-9
  31. ↑ Ho, Peng Yoke. (2000). Li, Qi, and Shu: An Introduction to Science and Civilization in China, p. 105. Mineola: Dover Publications. شابک ‎۰−۴۸۶−۴۱۴۴۵−۰.
  32. ↑ Yunli Shi (January 2003), "The Korean Adaptation of the Chinese-Islamic Astronomical Tables", Archive for History of Exact Sciences, 57 (1): 25–60 [26], doi:10.1007/s00407-002-0060-z, ISSN 1432-0657, S2CID 120199426
  33. ↑ Yunli Shi (January 2003), "The Korean Adaptation of the Chinese-Islamic Astronomical Tables", Archive for History of Exact Sciences, 57 (1): 25–60 [30], doi:10.1007/s00407-002-0060-z, ISSN 1432-0657, S2CID 120199426
  34. 1 2 3 4 Needham, Volume 3, p. 444
  35. ↑ Needham, Volume 3, pp. 444–445
  36. 1 2 3 4 Needham, Volume 3, pp. 438–439
  37. ↑ Sivin, Nathan. "Science in Ancient China pp. 22–26. «Copernicus in China» (PDF). بایگانی‌شده (PDF) از روی نسخهٔ اصلی در ۱۵ اکتبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۳ اکتبر ۲۰۱۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  38. ↑ Needham, Volume 3, p. 445
  39. 1 2 Needham, Volume 3, p. 447
  40. ↑ Peng-Yoke, Ho. "The Astronomical Bureau in Ming China" p. 138
  41. 1 2 3 Peng-Yoke, Ho. "The Astronomical Bureau in Ming China" p. 140
  42. ↑ Peng-Yoke, Ho. "The Astronomical Bureau in Ming China" p. 141
  43. 1 2 3 4 5 Peng-Yoke, Ho. "The Astronomical Bureau in Ming China" pp. 142–143
  44. 1 2 3 4 5 Peng-Yoke, Ho. "The Astronomical Bureau in Ming China" p. 144
  45. ↑ Deane, Thatcher E. "Instruments and Observations at the Imperial Astronomical Bureau during the Ming Dynasty" p. 128
  46. ↑ Yung Sik Kim. "Confucian Scholars and Specialized Scientific and Technical Knowledge in Traditional China, 1000–1700: A Preliminary Overview" p. 212
  47. ↑ Yung Sik Kim. "Confucian Scholars and Specialized Scientific and Technical Knowledge in Traditional China, 1000–1700: A Preliminary Overview" p. 211
  48. ↑ Deane, Thatcher E. "Instruments and Observations at the Imperial Astronomical Bureau during the Ming Dynasty" p. 129
  49. ↑ Deane, Thatcher E. "Instruments and Observations at the Imperial Astronomical Bureau during the Ming Dynasty" p. 130
  50. 1 2 Deane, Thatcher E. "Instruments and Observations at the Imperial Astronomical Bureau during the Ming Dynasty" p. 131
  51. ↑ Deane, Thatcher E. "Instruments and Observations at the Imperial Astronomical Bureau during the Ming Dynasty" p. 133
  52. ↑ Deane, Thatcher E. "Instruments and Observations at the Imperial Astronomical Bureau during the Ming Dynasty" pp. 133–134
  53. ↑ Deane, Thatcher E. "Instruments and Observations at the Imperial Astronomical Bureau during the Ming Dynasty" p. 136
  54. 1 2 Peng-Yoke, Ho. "The Astronomical Bureau in Ming China" p. 145
  55. ↑ «The Ancient Astronomy». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ سپتامبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲۹ اکتبر ۲۰۲۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

پیوند به بیرون

This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.