ادبیات مرآتی
| ادبیات هند |
|---|
| باستان |
|
| اوایل قرون وسطی |
|
| قرون وسطی تا اوایل مدرن |
ادبیات مرآتی مجموعه آثار ادبی به زبان مرآتی است که یکی از زبان‌های هندوآریایی و زبان اصلی ایالت مهاراشترا در هند به‌شمار می‌رود. این زبان به خط دیواناگری و خط مودی نوشته می‌شود. ادبیات مرآتی پیشینه‌ای دیرینه دارد و نخستین نشانه‌های نوشتاری آن به سده هشتم میلادی بازمی‌گردد.
ادبیات مرآتی در آغاز سرشتی دینی و فلسفی داشت و شاعران-عارفان فرقه‌های مهانوبهاوا و وارکاری آن را پدیدآوردند. از سده هفدهم میلادی با شکل‌گیری پادشاهی مراتا و سپس در دوره استعمار بریتانیا، ادبیات مرآتی گسترش یافت و گونه‌های تازه‌ای چون رمان، نمایشنامه و روزنامه‌نگاری در آن پدیدار شد. در دوره معاصر نیز جنبش‌هایی مانند ادبیات دالیت و جنبش مجله‌های کوچک، چهره ادبیات مرآتی را دگرگون کرده‌اند.
پیشینه نخستین
کهن‌ترین نشانه نوشتاری زبان مرآتی احتمالاً کتیبه‌ای بر صفحه مسی است که به سال ۷۳۹ میلادی تاریخ‌گذاری شده و در ساتارا یافت شده‌است. چندین کتیبه از نیمه دوم سده یازدهم میلادی نیز شامل متون مرآتی هستند که معمولاً به زبان سانسکریت یا کانادا ضمیمه شده‌اند.[۱]
کهن‌ترین کتیبه‌های یکسره مرآتی در دوران فرمانروایی شیلاهارا پدید آمدند؛ از جمله کتیبه‌ای سنگی از حدود ۱۰۱۲ میلادی از تالوکای آکشی در ناحیه رایگاد و کتیبه‌ای مسی از ۱۰۶۰ یا ۱۰۸۶ میلادی از دیوه که واگذاری زمین (آگراهارا) به یک برهمن را ثبت کرده‌است. یک کتیبه دوسطری مرآتی به تاریخ ۱۱۱۸ میلادی در شراوانابلگولا نیز واگذاری‌ای از سوی هویسالاها را ثبت کرده‌است. این کتیبه‌ها نشان می‌دهند که مرآتی تا سده دوازدهم میلادی زبان نوشتاری استانداردی بوده، هرچند هیچ اثر ادبی واقعی به مرآتی تا اواخر سده سیزدهم ثبت نشده‌است.[۲]
دوره یداوا
ادبیات نخستین مرآتی در دوران فرمانروایی دودمان سئونا (یداوا) پدید آمد و برخی پژوهشگران نظریه‌پردازی کرده‌اند که این آثار با پشتیبانی فرمانروایان یداوا تولید شده‌اند.[۳] یداواها مرآتی را زبانی مهم برای پیوند با مردم عام می‌دانستند[۴] و مرآتی در نیم‌سده پایانی فرمانروایی یداوا جایگزین کانادا و سانسکریت به‌عنوان زبان غالب کتیبه‌ها شد.[۱] با این حال، شواهدی مبنی بر پشتیبانی مستقیم مالی دربار یداوا از تولید ادبیات مرآتی وجود ندارد.[۵]
ادبیات نخستین مرآتی بیشتر سرشت دینی و فلسفی داشت[۶] و شاعران-عارفان فرقه‌های مهانوبهاوا و وارکاری آن را سرودند. در دوران فرمانروایی سه پادشاه واپسین یداوا، آثار فراوانی به نظم و نثر دربارهٔ اخترشناسی، پزشکی، پوراناها، ویدانته و شاهان و درباریان پدید آمد.
بهاسکاربهاتّا بوریکار از فرقه مهانوبهاوا نخستین شاعر شناخته‌شده‌ای است که سرودهایی به مرآتی سروده‌است.[۷]
دنیانشوار (۱۲۷۵–۱۲۹۶) نخستین چهره ادبی مرآتی بود که خوانندگان بسیار و نفوذی ژرف داشت.[۶] آثار اصلی او امروتانوبهاو و دنیانشواری هستند. بهاورت دیپیکا شرحی ۹۰۰۰ بیتی بر بهگود گیتا است.
نامدیو، عارف بهکتی و همروزگار دنیانشوار، دیگر چهره ادبی برجسته این دوره بود. نامدیو سرودهای دینی به مرآتی و زبان هندی سرود؛ برخی از سروده‌های هندی او در کتاب مقدس آیین سیک، گورو گرانت صاحب، گنجانده شده‌اند.[۶]
موکوندراجا نویسنده نخستین دیگری بود که ویوه‌کسیندهو و پَرَمامریتا را نوشت. هر دو اثر به فلسفه ویدانته ادویته می‌پردازند.[۸] برخی پژوهشگران پیشین او را به سده دوازدهم نسبت داده و ویوه‌کسیندهو را نخستین کتاب ادبی مرآتی با تاریخ ۱۱۸۸ دانسته‌اند، اما بیشتر زبان‌شناسان تاریخی اکنون موکوندراجا را به سده چهاردهم یا پس از آن تاریخ‌گذاری می‌کنند.[۹]
دوره سلطنت‌های دکن
در روزهای نخستین سلطان‌نشین بهمنی (۱۳۴۷–۱۵۲۷) و سلطنت بیجاپور (۱۵۲۷–۱۶۸۶) کنش ادبی چندانی به مرآتی وجود نداشت. شاعر-عارف وارکاری اکنات (۱۵۳۳–۱۵۹۹)، جانشین اصلی دنیانشوار، چهره ادبی برجسته مرآتی در این دوره بود. او نسخه‌ای معتبر و ویراسته از دنیانشواری را که پس از حمله اسلامی به دکن فراموش شده بود، در دسترس قرار داد.[۶] اکنات همچنین چندین ابهنگ (سروده‌های عبادی)، روایت‌ها و آثار کوچک‌تری نوشت که به بهاگاواتا پورانا می‌پرداختند. از آثار او اکناتی بهاگوات و بهاورت رامایان هستند.[۶] موکتشوار (۱۵۷۴–۱۶۴۵)، نوه اکنات، نیز آثار متعددی به مرآتی نوشت، از جمله ترجمه حماسه مهابارته.
کریستا پورانا نوشته مبلغ مسیحی مستقر در گوا توماس استیونز نخستین‌بار در ۱۶۱۶ منتشر شد. این اثر به آمیزه‌ای از زبان‌های مرآتی و کنکانی نوشته شده و نخستین نسخه آن به خط لاتین چاپ شده و داستان عیسی مسیح را بازمی‌گوید.[۱۰]
دوره مراتا
مراتاها، بومیان مراتی‌زبان، در سده هفدهم میلادی زیر رهبری شیواجی پادشاهی خود را بنیان نهادند. رشد ادبیات مرآتی در این دوره شتاب گرفت. توکرم و سمرت رامداس که همروزگار شیواجی بودند، شاعران نام‌آور آغاز دوره مراتا به‌شمار می‌آیند.[۱۱] توکرم (۱۶۰۸–۱۶۵۰) برجسته‌ترین شاعر عرفانی وارکاری مرآتی بود که با جنبش بهکتی شناخته می‌شد و نفوذ ژرفی بر جامعه مراتای پسین داشت. سمرت رامداس نیز داسبودا و ماناچه شلوک را به مرآتی سرود.
در سده هجدهم آثار نام‌آور بسیاری پدید آمدند، از جمله یاتارتادیپیکا (از وامان پاندیت)، نالادامایانتی سوایاموارا (از رگهونات پاندیت) و مهابارته (ترجمه موروپانت). بخش تاریخی ادبیات کهن مرآتی شامل باخارها و کاتاواها بود.[۶] مهیپتی، نویسنده‌ای که زندگی‌نامه عارفان بهکتی را نوشت نیز به این دوره تعلق داشت.[۱۲]
دوره بریتانیا
دوره استعمار بریتانیا شاهد استانداردسازی دستور زبان مرآتی از راه کوشش‌های مبلغ مسیحی ویلیام کری بود. فرهنگ لغت کری واژه‌های کمتری داشت و واژه‌های مرآتی به خط دیواناگری نوشته شده بودند، نه به خط مودی که در آن زمان رایج بود.[۱۳] کری همچنین عهد جدید و عهد عتیق کتاب مقدس را به‌ترتیب در ۱۸۱۱ و ۱۸۲۰ به مرآتی ترجمه کرد.[۱۴] جامع‌ترین فرهنگ لغت مراتی-انگلیسی را کاپیتان جیمز توماس مولزورث و سرگرد توماس کندی در ۱۸۳۱ گردآوری کردند؛ این کتاب پس از نزدیک به دو سده هنوز چاپ می‌شود.[۶]
مقامات استعماری زیر سرپرستی مولزورث بر استانداردسازی مرآتی نیز کار کردند. آن‌ها از برهمنان پونه برای این کار بهره بردند و گویش سانسکریت‌محور این طبقه در شهر را به‌عنوان گویش استاندارد مرآتی برگزیدند.[۱۵]
مبلغان مسیحی گونه‌های ادبی غربی را به ادبیات مرآتی وارد کردند. نمایش مرآتی نیز در این دوره پویایی یافت. نخستین نمایشنامه، سیتا سوایاموار اثر و.آ. بهاوه، در ۱۸۴۳ اجرا شد. سپس کیرلوسکار (۱۸۴۳–۱۸۸۵) و گ.ب. دوال (۱۸۵۴–۱۹۱۶) فضایی عاشقانه و درونمایه اجتماعی به نمایش مرآتی افزودند. کریشناجی پرابهاکار خادیلکار (۱۸۷۲–۱۹۴۸) با نمایشنامه ممنوعه کیچاکا-وادا (۱۹۱۰) روند نمایشنامه‌نویسی سیاسی را بنیان نهاد. پس از او چهره‌هایی مانند رام گنش گادکاری و پراهلاد کشاو آتره ظهور کردند.[۶]
شاعران نوین مانند کشاوسوتا، بالاکاوی، گوویندراج و شاعران راوی کیران ماندال (مانند مادهاو جولیان) شعرهایی سرودند که از شعر رمانتیک و ویکتوریایی انگلیسی تأثیر پذیرفته بود.[۶]
سانه گوروجی (۱۸۹۹–۱۹۵۰) در ادبیات کودک مرآتی سهم بسزایی داشت. از آثار اصلی او شیامچی آئی است.[۶]
آغاز روزنامه‌نگاری
در ۶ ژانویه ۱۸۳۲، بال‌شاستری جامبه‌کار از کالج الفینستون نشریه دارپان، نخستین مجله دوهفته‌نامه مراتی-انگلیسی را آغاز کرد.[۱۶]
در ۲۴ اکتبر ۱۸۴۱، گوویند ویتال کونته نشریه پرابهاکار را آغاز کرد. کونته نخستین روزنامه‌نگار حرفه‌ای مرآتی بود. مبلغان آمریکایی در ۱۸۴۲ مجله‌ای مرآتی به نام دنیانودایا را راه‌اندازی کردند.[۱۷] جنیان پراکاش در ۱۲ فوریه ۱۸۴۹ در پونه آغاز به کار کرد و تا ۱۹۵۱ منتشر شد. این نشریه خواستار آموزش و اصلاحات اجتماعی بود. هاری نارایان آپته، رمان‌نویس نام‌آور مرآتی، سردبیر آن بود و از مشارکان آن ماهادیو گووید رانادی و گوپال کریشنا گوکاله بودند.[۶]
در ۴ ژانویه ۱۸۸۱، بال گنگادار تیلاک روزنامه کساری را به همراه گوپال گنش آگارکار آغاز کرد.[۶] در ۱۸۷۷، جیوتیراو پوله و کریشناراو بهاسکار نشریه دین‌بندو را به‌عنوان بخشی از جنبش ارتقای دالیتها آغاز کردند. دین‌بندو ارگان ساتیاشودهاک سماج بنیانگذاری‌شده توسط پوله بود.[۱۷]
دوره معاصر
ویشنو ساکهارام کاندکار (۱۸۸۹–۱۹۷۶) با رمان یایاتی برنده جایزه جنانپیت برای سال ۱۹۷۵ شد. از دیگر آثار اصلی او دون دهروو (دو قطب)، اولکا (شهاب‌سنگ) و امروتول هستند.[۶]
نمایش مرآتی در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ شکوفا شد؛ چهره‌هایی مانند واسانت کانتکار، کوسوماگراج و ویجی تندولکار در آن نقش‌آفرینی کردند.[۱۸]
دگرگونی بزرگ در حساسیت‌های ادبی مرآتی از دهه ۱۹۴۰ با شعر نوگرای ب.س. ماردهکار آغاز شد. در اواسط دهه ۱۹۵۰، جنبش مجله‌های کوچک شتاب گرفت و نوشته‌هایی ناهمنوا، رادیکال و آزمایشی منتشر کرد. جنبش ادبی دالیت نیز به یاری جنبش مجله‌های کوچک نیرو گرفت. این جنبش رادیکال از فلسفه بهیمراو رامجی آمبدکار تأثیر پذیرفته بود و نهاد ادبی را که بیشتر طبقه متوسط، شهری و از کاستهای بالا بود، به چالش کشید.[۱۸]
از شاعران برجسته این دوره آرون کولاتکار، دیلیپ چیتره، نامدیو داسال، واسانت آباجی داهاکه و مانوهار اوک هستند. بالاچاندرا نماد رمان‌نویس، منتقد و شاعر نام‌آوری است. بهاو پادهیه، ویلاس سارنگ و سوهاس شیروالکار نیز از داستان‌نویسان شناخته‌شده‌اند.[۱۸]
داستان علمی-تخیلی
داستان علمی-تخیلی مرآتی پیشینه‌ای غنی و خوانندگانی پرشور دارد. در اوایل سده بیستم، آثار علمی-تخیلی مرآتی بیشتر به ژانر فانتزی نزدیک بودند. پس از ۱۹۵۰، نویسندگان متعددی آثار کلاسیک علمی-تخیلی انگلیسی را ترجمه کردند و آثار مستقلی نیز پدیدآوردند. از ۱۹۷۵، داستان علمی-تخیلی نوین مرآتی به‌طور منظم در مجلات جریان اصلی و نشریات ویژه دانش و فناوری منتشر شده‌است.[۱۹]
دانشنامه‌ها
از سده بیستم، شماری از دانشنامه‌ها به مرآتی تولید شده‌اند. از آن جمله‌اند دنیانکوش اثر شریدار ونکاتش کتکار، چَریترا کوش اثر سیدّشوارشاستری چیتراو، بهاراتیی سانسکروتیکوش اثر ماهادوشاستری جوشی و دارماکوش و دانشنامه مرآتی اثر لاکشمان‌شاستری بالاجی جوشی.[۶]
ادبیات دالیت
در ۱۹۵۸، اصطلاح «ادبیات دالیت» برای نخستین‌بار به کار رفت، آنگاه که نخستین کنفرانس انجمن ادبیات دالیت مهاراشترا در بمبئی برگزار شد. این جنبش از اصلاح‌گر اجتماعی سده نوزدهم جیوتیراو پوله و رهبر برجسته دالیت بهیمراو رامجی آمبدکار الهام گرفته بود.[۲۰]
بابوراو باگول (۱۹۳۰–۲۰۰۸) پیشگام نوشته‌های دالیت در مرآتی بود.[۲۱]
جوایز ادبی
نویسندگان مراتی‌زبان چهار بار برنده جایزه جنانپیت شده‌اند:[۲۲]
- ویشنو ساکهارام کاندکار
- کوسوماگراج (ویشنو وامان شیروادکار)
- ویندا کاراندیکار
- بالاچاندرا نماد
منابع
- 1 2 Christian Lee Novetzke (۲۰۱۶). The Quotidian Revolution. ص. ۵۳.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Christian Lee Novetzke (۲۰۱۶). The Quotidian Revolution. صص. ۵۳–۵۴.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Christian Lee Novetzke (۲۰۱۶). The Quotidian Revolution. صص. ۷۴, ۸۶.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Christian Lee Novetzke (۲۰۱۶). The Quotidian Revolution. ص. x.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Christian Lee Novetzke (۲۰۱۶). The Quotidian Revolution. ص. ۷۴.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Kusumavati Deshpande؛ Sadashiva Shivaram Bhave (۱۹۸۸). «Marathi». در Nagendra (ویراستار). Indian Literature. Prabhat Prakashan. صص. ۲۰۲–. دریافت‌شده در ۸ آوریل ۲۰۱۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Amaresh Datta (۲۰۰۶). The Encyclopaedia Of Indian Literature (Volume Two) (Devraj To Jyoti). Sahitya Akademi. ص. ۱۶۲۴. شابک ۹۷۸-۸۱-۲۶۰-۱۱۹۴-۰. دریافت‌شده در ۸ آوریل ۲۰۱۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Shrikant Prasoon (۲۰۰۹). Indian saints and sages. Pustak Mahal. صص. ۱۳۹–. شابک ۹۷۸-۸۱-۲۲۳-۱۰۶۲-۷. دریافت‌شده در ۸ آوریل ۲۰۱۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Christian Lee Novetzke (۲۰۱۶). The Quotidian Revolution. ص. ۸۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Winand M. Callewaert؛ Rupert Snell (۱۹۹۴). According to Tradition: Hagiographical Writing in India. Otto Harrassowitz Verlag. صص. ۱۶۴–. شابک ۹۷۸-۳-۴۴۷-۰۳۵۲۴-۸. دریافت‌شده در ۸ آوریل ۲۰۱۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Neeti M. Sadarangani (۲۰۰۴). Bhakti Poetry in Medieval India: Its Inception, Cultural Encounter and Impact. Sarup & Sons. صص. ۴۵–. شابک ۹۷۸-۸۱-۷۶۲۵-۴۳۶-۶. دریافت‌شده در ۸ آوریل ۲۰۱۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Christian Lee Novetzke (۱ ژوئیه ۲۰۰۸). Religion and Public Memory: A Cultural History of Saint Namdev in India. Columbia University Press. ص. ۱۲۱. شابک ۹۷۸-۰-۲۳۱-۵۱۲۵۶-۵.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Chavan, Dilip. (2013). "Language Politics: Translation of Coercion into Consent", Language Politics under Colonialism: Caste, Class and Language Pedagogy in Western India, Cambridge Scholars, 71-135
- ↑ Smith، George (۲۰۱۱). The life of William Carey: shoe-maker and missionary. New York: Cambridge University Press. ص. ۲۳۹. شابک ۹۷۸-۱-۱۰۸-۰۲۹۱۸-۶. دریافت‌شده در ۱۹ دسامبر ۲۰۱۶.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Chavan، Dilip (۲۰۱۳). Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India (ویراست first). Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars. صص. ۱۳۶–۱۸۴. شابک ۹۷۸-۱-۴۴۳۸-۴۲۵۰-۱. دریافت‌شده در ۱۳ دسامبر ۲۰۱۶.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ John V. Vilanilam (۵ نوامبر ۲۰۰۵). Mass Communication In India: A Sociological Perspective. Sage Publications. صص. ۵۷–. شابک ۹۷۸-۰-۷۶۱۹-۳۳۷۲-۴. دریافت‌شده در ۸ آوریل ۲۰۱۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Rosalind O'Hanlon (۲۲ اوت ۲۰۰۲). Caste, Conflict and Ideology: Mahatma Jotirao Phule and Low Caste Protest in Nineteenth-Century Western India. Cambridge University Press. صص. ۶۶–۶۷. شابک ۹۷۸-۰-۵۲۱-۵۲۳۰۸-۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 Nalini Natarajan؛ Emmanuel Sampath Nelson؛ Shripad D. Joshi (۱۹۹۶). «8 Twentieth Century Marathi Literature». Handbook of Twentieth-century Literatures of India. Greenwood Publishing Group. صص. ۲۰۷–۲۳۳. شابک ۹۷۸-۰-۳۱۳-۲۸۷۷۸-۷.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Erande، Jayant. «Marathi Vidnyan Sahityacha Itihaas» (PDF). Maharashtra Rajya Sahitya Aani Sanskruti Mandal. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۴ ژوئیه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۶ دسامبر ۲۰۲۴.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Natarajan، Nalini؛ Emmanuel Sampath Nelson (۱۹۹۶). «Chap 13: Dalit Literature in Marathi by Veena Deo». Handbook of twentieth-century literatures of India. Greenwood Publishing Group. ص. ۳۶۳. شابک ۰-۳۱۳-۲۸۷۷۸-۳.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Issues of Language and Representation:Babu Rao Bagul Handbook of twentieth-century literatures of India, Editors: Nalini Natarajan, Emmanuel Sampath Nelson. Greenwood Publishing Group, 1996. شابک ۰−۳۱۳−۲۸۷۷۸−۳. Page 368.
- ↑ «Jnanpith Laureates Official listings». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ فوریه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۸ آوریل ۲۰۱۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Marathi literature». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۷ آوریل ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Literatura marathi». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای اسپانیایی ، بازبینی‌شده در ۲۷ آوریل ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- ادبیات هند
- ادبیات بر پایه زبان
- فرهنگ مهاراشترا
- ادبیات بر پایه زبان هند