ادبیات نپالی
ادبیات نپالی (به نپالی: नेपाली साहित्य) به ادبیاتی اطلاق می‌شود که به زبان نپالی نوشته شده‌است. زبان نپالی از سال ۱۹۵۸ میلادی زبان ملی نپال است. زبان نپالی از سانسکریت تکامل یافته و تعیین دقیق پیشینهٔ ادبیات نپالی دشوار است، زیرا بیشتر دانشمندان نخستین به سانسکریت می‌نوشتند.
ادبیات نپالی نه‌تنها در نپال بلکه در مناطقی چون سیکیم، دارجیلینگ و بوتان نیز پدید آمده‌است. همچون شعر هندی، در شعر نپالی نیز گرایش‌های گوناگونی مانند رمانتیسم، رئالیسم و تجربه‌گرایی دیده می‌شود. ادبیات نپالی را می‌توان به‌طور کلی به پنج دوره بخش‌بندی کرد.
دوران پیش از بانوبَکتا
گمان می‌رود که ادبیات نپالی سده‌ها به شکل ادبیات شفاهی و فرهنگ عامه وجود داشته‌است؛ اما دست‌نوشته‌های آن به‌سختی یافت می‌شوند. از نخستین نمونه‌های زبان نپالی، کتیبه‌های سنگی و لوح‌های مسی هستند؛ از جمله کتیبهٔ سنگی دولو که به اواخر سدهٔ چهاردهم میلادی بازمی‌گردد.[۱]
با این حال، شماری از آثار ادبی نپالی از پیش از دوران بانوبَکتا کشف شده‌اند؛ از جمله داستان‌های کوتاه، سروده‌ها و سفرنامه‌ها.[۲][۳][۴] کهن‌ترین اثر شناخته‌شده ترجمه‌ای از متن سانسکریتی به نام بَهَسوَتی است که در حدود سال ۱۴۰۰ میلادی ترجمه شده‌است.[۵] افزون بر این، متون دینی نیز به زبان نپالی نگاشته شدند؛ از جمله شری سوَستانی بْرَتا کَتها که نخست به زبان نِواری نوشته شده و سپس از راه ترجمهٔ نپالی گسترش یافت و بر پایهٔ داستان‌هایی از اسکَندا پورانا بود.[۶]
بیشتر نوشته‌ها به سانسکریت بود و چون این زبان تنها در دسترس برهمنان طبقات بالا قرار داشت، مردم عادی نپالی معمولاً در ادبیات مشارکت نداشتند و به همین دلیل آثار ادبی اصیل نپالی از آن دوران اندک است.[۱] برخی پژوهشگران شاعری به نام سووَنَندَ داس را نخستین چهرهٔ ادبی در پیشینهٔ نپال نوین دانسته‌اند. سَنت گیاندیل داس نیز هم‌عصر بانوبَکتا بود و منظومهٔ «اودَیَلَهَری» را به زبان نپالی سرود.[۱]
دوران بانوبَکتا
نپالی‌زبانان بانوبَکتا آچاریا را «آدیکَوی» (به نپالی: आदिकवि، به‌معنای «نخستین شاعر») زبان نپالی می‌خوانند. مهم‌ترین سهم بانوبَکتا در ادبیات نپالی، ترجمهٔ رامایانا به زبان نپالی بود. او رامایانا را به شکل منظوم و با همان قالب وزنی دانشمندان سانسکریت بازنویسی کرد.[۷] بانوبَکتا افزون بر ترجمهٔ رامایانا، سروده‌های اصیلی با درونمایه‌های گوناگون نوشت؛ از ترویج اخلاق خانوادگی گرفته تا هجونامه‌هایی دربارهٔ دیوان‌سالاری و وضعیت نابسامان زندانیان.[۷]
آغاز سدهٔ بیستم
این دوره به نام «دورهٔ موتیرام بَهَتّا» نیز شناخته می‌شود. موتیرام بَهَتّا (۱۸۶۶–۱۸۹۶ میلادی) میراث بانوبَکتا را احیا کرد و دستاوردهای او را به مردم شناساند. نقش موتیرام در شناساندن بانوبَکتا چنان بنیادین بود که برخی مدعی شدند بانوبَکتا ساختهٔ ذهن موتیرام است.[۸]
رمان بیر چَریترا نوشتهٔ گیریش بَلَّبه جوشی نخستین رمان نپالی به‌شمار می‌رود و در سال ۱۹۰۳ منتشر شد.[۹] با این حال، حکومت رانا انتشار کامل رمان را محدود کرد و نسخهٔ کامل آن تا سال ۱۹۶۵ منتشر نشد. رمان روپمَتی نوشتهٔ رودرا راج پاندی که در سال ۱۹۳۴ منتشر شد، نخستین رمان پرطرفدار به زبان نپالی بود.[۱۰]
در آغاز سدهٔ بیستم میلادی، جنبش اصلاحات اجتماعی و مخالفت با حکومت مستبد رانا بر ادبیات نپالی نیز پیامد نهاد. در این دوره نشریه‌هایی چون مادَهوی، سوندَری، چَندرا، چَندریکا و شاردا آغاز به کار کردند و بستری برای بیان آزاد فراهم ساختند.[۱۱]
دورهٔ ۱۹۶۰ تا ۱۹۹۱
دورهٔ پیش از انقلاب دموکراتیک، با وجود نبود آزادی بیان، دورانی بسیار پربار برای نوشتن خلاقانه بود. در این دوره مجلهٔ مستقل «شاردا» تنها رسانهٔ چاپی برای انتشار ادبیات نپالی بود.[۹] داستان‌های کوتاه لکشمی پراساد دوکوتا، گورو پراساد مَیناالی، بیشوشوار پراساد کویرالا و گادول سینگ لاما اهمیتی شگرف داشتند.[۱۲]
شعر
نمایشنامه‌هایی چون مونا مَدَن اثر لکشمی پراساد دوکوتا داستان زندگی انسان‌ها را روایت می‌کند: مردی که همسر، مادر و خانه‌اش را برای کسب درآمد در تبت ترک می‌کند و فاجعه‌ای رقم می‌خورد.[۱۲] آثار بیشوشوار پراساد کویرالا روان‌شناسی را وارد ادبیات نپالی کرد؛ از جمله تین گومتی، «دوشی چَشما» و نَرِندرا دای.[۱۲]
شاعران برجسته
این دوره شاعران نامداری چون لکشمی پراساد دوکوتا، گوپال پراساد ریمال، سیدّیچَرَن شرِستها، بیم نیدهی تیواری و بال‌کریشنا سَما را پرورد.[۱۲] در دوران نظام پَنچایَت نیز شاعرانی برآمدند؛ از جمله ایندرا بهادور رای,[۱۳] پاریجات، بوپی شِرچَن، مادهَو پراساد گیمیره، بَیراگی کَینلا، بَنیرا گیری، ایشوَر بَلَّو، کول بهادور کِی‌سی[۱۴] و کریشنا بوشَن بال.[۱۲]
پاریجات
از برجسته‌ترین چهره‌های این دوره پاریجات است. نخستین شعر او در سال ۱۹۵۹ منتشر شد و سه مجموعه شعر از او به چاپ رسید. او به‌عنوان رمان‌نویسی توانمند در نپال شناخته می‌شود و ده رمان نوشت که از میان آن‌ها «سیریس کو پُهول» از محبوب‌ترین آثار بود. پاریجات در سال ۱۹۶۵ برای همین رمان جایزهٔ مَدَن پوراسکار را دریافت کرد.[۱۵]
دوران پس از انقلاب ۱۹۹۱
نویسندگان نپالی‌زبانی که از انقلاب دموکراتیک ۱۹۹۱ تا امروز سهمی بزرگ در ادبیات نپالی داشته‌اند عبارت‌اند از: کَهَگِندرا سَنگرَولا، آشِش مَلّا، سَروبَکتا، سومَن پوکهرِل، گیتا تریپاتی، نَیَن راج پاندِی، نارایَن واگلِه، کریشنا دهارابَسی، بودّی ساگَر و مَهانَندا پودیال.[۱۶] این نویسندگان در ژانرهای گوناگون فعالیت کرده و ادبیات معاصر نپالی را با سبک‌ها، درونمایه‌ها و دیدگاه‌های متنوع غنا بخشیده‌اند. آثارشان بازتاب‌دهندهٔ دگرگونی‌های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی نپال در چند دهه اخیر است.[۱۶]
.jpg)
ادبیات مهاجرت
نپالی‌زبانان به‌سرعت در سراسر جهان پراکنده شده‌اند و کتاب‌های بسیاری به زبان نپالی از گوشه‌وکنار دنیا منتشر می‌شود. ادبیات مهاجرت شیوه‌های نوینی از اندیشیدن را پدیدآورده و شاخه‌ای تازه در ادبیات نپالی ایجاد کرده‌است. با گسترش جامعهٔ نپالی مهاجر در جهان، تمرکز ادبی کاتماندو رو به تمرکززدایی نهاده‌است.[۱۷]
نویسندگان برجستهٔ نپالی
- بانوبَکتا آچاریا — آدیکَوی (نخستین شاعر)
- لکشمی پراساد دوکوتا — مهاکَوی (شاعر بزرگ)
- لِکهناث پَودیال — کَوی‌شیرومَنی
- موتیرام بَهَتّا
- بال‌کریشنا سَما
- سیدّیچَرَن شرِستها
- بیشوشوار پراساد کویرالا
- مادهَو پراساد گیمیره — راشتراکَوی (شاعر ملی)
- پاریجات
- ایندرا بهادور رای
- بَنیرا گیری
- بَیراگی کَینلا
- سومَن پوکهرِل
جستارهای وابسته
- فهرست شاعران نپالی‌زبان
- فهرست نویسندگان نپالی‌زبان
- ادبیات نپالی بوتان
- فهرست ادبیات نپالی به انگلیسی
منابع
- 1 2 3 "Dullu". Goldsmiths, University of London (in English). Retrieved 2 ژانویه 2025.
- ↑ "takshaka nāgako vishayako kathābhaeko nepālī gadya [1700s]". Endangered Archives Programme (in English). Retrieved 2 ژانویه 2025.
- ↑ "takshaka nāgako vishayako kathābhaeko nepālī gadya [1700s]". Endangered Archives Programme (in English). Retrieved 2 ژانویه 2025.
- ↑ "'Nepal's travelogue history dates back to 525 years'". myrepublica.nagariknetwork.com (in English). 8 اوت 2024. Retrieved 2 ژانویه 2025.
- ↑ «Nepali». lisindia.ciil.org. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «'Swasthani was written in Nepal Bhasha before Nepali; two-thirds of current text are additions' - OnlineKhabar English News» (به انگلیسی بریتانیا). ۴ فوریه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Ācārya, Naranātha؛ Śivarāja Ācārya؛ Sāmbkslo thiyoarāja Ācārya & Jayaraj Acharya (۱۹۷۹). Ādikavi Bhānubhakta Ācāryako saccā jı̄vanacarittra. Tanuṅa: Naranātha Ācārya. OCLC 10023122.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ "Motiram Bhatta - Legend of Nepali Literature" (in English). Kathmandu: We All Nepali. Archived from the original on 11 فوریه 2012. Retrieved 25 فوریه 2019.
- 1 2 «नेपालको पहिलो उपन्यासः वीरचरित्र». Online Khabar (به انگلیسی آمریکا). دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «रूपमतीको हाईहाई». Himalkhabar.com. ۱۵ آوریل ۲۰۱۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ ژانویه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۲۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ उर्विजा, انتشارات اوربیجا، سیتامارهی، ژانویه ۱۹۹۵، ص ۵
- 1 2 3 4 5 «The Gentle Literary Giant» (PDF). Government of Sikkim. ۲۰۱۵. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۸ دسامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۳ دسامبر ۲۰۱۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Gorkhas Imagined: I.B. Rai in Translation, Eds. Prem Poddar and Anmole Prasad, Mukti Prakashan, 2009
- ↑ Jagannath Adhikari, David Seddon (1 January 2002). "Pokhara: Biography of a Town", p. 185. Mandala Book Point.شابک ۹۷۸۹۹۹۳۳۱۰۱۴۳
- ↑ «Love Literature and Parijat». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ سپتامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۷ ژوئن ۲۰۱۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 पौड्याल, शालिकराम (2024). "समकालीन नेपाली उपन्यासका धारा र प्रवृत्ति" [Trends and Currents of Contemporary Nepali Novels]. YAGYODAYA Journal (in Nepali). 2 (1): 133–140. doi:10.3126/yj.v2i1.66312.
- ↑ "प्रवासमा नेपाली भाषा-साहित्यको अमरत्व | पंचम अधिकारी". www.samakalinsahitya.com (in English). Retrieved 30 نوامبر 2024.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Nepali literature». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «नेपाली साहित्य». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای هندی ، بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۶.
خواندن بیشتر
- K. Pradhan: A History of Nepali Literature, New Delhi: Sahitya Akad. , 1984
- Himalayan Voices: An Introduction to Modern Nepali Literature (Voices from Asia), edited and translated by Michael J. Hutt, University of California Press, 1991. شابک ۹۷۸۰۵۲۰۹۱۰۲۶۳
- Nepalese literature, ed. by Madhav Lal Karmacharya, Kathmandu: Royal Nepal Academy 2005
پیوند به بیرون
| تاریخ ادبیات بر پایه منطقه یا کشور | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| موضوعات کلی | ||||||
|
||||||
| خاورمیانهای | ||||||
| اروپایی | ||||||
|
||||||
| آمریکای شمالی و جنوبی | ||||||
|
||||||
| اقیانوسیهای | ||||||
| آسیایی | ||||||
|
||||||
| آفریقایی | ||||||
|
||||||
| موضوعات مرتبط | ||||||
|
||||||
 درگاه ادبیات | ||||||
| گونهها |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| سیاست زبانی |
| ||||
| سازمانها |
| ||||
| هنرها |
| ||||
| موضوعات مرتبط |
| ||||
| سازمانها |
| ||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| بخشها |
| ||||||||||||||||||||
| جشنوارهها |
| ||||||||||||||||||||
| جوایز ادبی |
| ||||||||||||||||||||
| جنبشهای ادبی |
| ||||||||||||||||||||
| نویسندگان |
| ||||||||||||||||||||
| رمانها |
| ||||||||||||||||||||
| اشعار/مجموعههای شعر |
| ||||||||||||||||||||
| کتاب‌های غیرداستانی |
| ||||||||||||||||||||
| نمایشنامهها/درامهای موسیقیایی |
| ||||||||||||||||||||
| مجموعهداستانهای کوتاه |
| ||||||||||||||||||||
| مجلات ادبی |
| ||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||
- ادبیات نپال
- زبان نپالی
- ادبیات بر پایه زبان
- ادبیات بر پایه زبان هند
- هنر نپال