اسطوره‌های آفرینش مصر باستان

اسطوره آفرینش که در الاشمونین رواج یافت، بر ماهیت کیهان پیش از آفرینش جهان تمرکز داشت. ویژگی‌های ذاتی آب‌های نخستین توسط مجموعه‌ای از هشت خدا به نام اوگدود نشان داده می‌شد. الهه نائونت و همتای مذکرش نو، نمایانگر آب راکد اولیه بودند؛ هه و همتای او هائوهت نمایانگر وسعت بی‌نهایت آب بودند؛ کک و کاوکت، تاریکی موجود در آن را مجسم می‌کردند؛ و آمون و آمنت، در تضاد با جهان ملموس زندگان، نمایانگر ماهیت پنهان و ناشناخته آن بودند. آب‌های نخستین خود بخشی از فرآیند آفرینش بودند، بنابراین خدایانی که نماینده آن‌ها بودند را می‌توان خدایان خالق دانست.^[۱۰] طبق این اسطوره، هشت خدا در ابتدا به گروه‌های مذکر و مؤنث تقسیم می‌شدند.^[۱۱] آن‌ها به‌صورت نمادین به‌عنوان موجودات آبزی به تصویر کشیده می‌شدند زیرا در آب زندگی می‌کردند: نرها به‌صورت قورباغه و ماده‌ها به‌صورت مار نمایش داده می‌شدند.^[۱۲] این دو گروه سرانجام به هم رسیدند و منجر به یک آشوب بزرگ شدند که تپه هرمی‌شکل را به‌وجود آوردند. و از آن خورشید پدید آمد که در آسمان طلوع کرد تا جهان را روشن کند.^[۱۳]

در هلیوپلیس آفرینش به آتوم، خدایی که ارتباط نزدیکی با رع داشت، نسبت داده می‌شد که گفته می‌شد در آب‌های نو به‌عنوان موجودی بالقوه و بی‌جان وجود داشته است. آتوم خدایی خودساخته، منبع تمام عناصر و نیروهای جهان بود، و اسطوره هلیوپلیتی فرآیندی را توصیف می‌کند که طی آن او از یک موجود واحد به این عناصر چندگانه «تکامل» یافت.^[۱۴][۱۵] این داستان زمانی آغاز شد که آتوم بر روی تپه ظاهر شد و باعث پیدایش خدای هوا یعنی شو و خواهرش تفنوت شد^[۱۶] که وجودشان نمایانگر ظهور فضا در میان آب‌ها بود.^[۱۷] برای توضیح چگونگی انجام این کار توسط آتوم، اسطوره از استعاره خودارضایی استفاده می‌کند، و دستی که او در این عمل استفاده می‌کند نمایانگر اصل زنانه ذاتی در اوست.^[۱۸] همچنین گفته می‌شود که او «عطسه» و «تف» کرده تا شو و تفنوت را به‌وجود آورد، استعاره‌ای که از جناس روی نام‌های آن‌ها ناشی شده است.^[۱۹] سپس شو و تفنوت با هم ازدواج کردند و خدای زمین، گب، و الهه آسمان، نوت را به‌وجود آوردند که مرزهای جهان را تعریف کردند.^[۲۰] گب و نوت چهار فرزند به‌دنیا آوردند که نمایانگر نیروهای زندگی بودند: ازیریس خدای باروری و تجدید حیات؛ ایزیس الهه مادری؛ ست، خدای هرج و مرج؛ و نفتیس الهه حفاظت. بنابراین، این اسطوره نمایانگر فرآیندی بود که طی آن حیات ممکن شد. این نه خدا از نظر الهیاتی به عنوان انئاد گروه‌بندی می‌شدند، اما هشت خدای کوچک‌تر و همه چیزهای دیگر در جهان، در نهایت به‌عنوان امتداد آتوم در نظر گرفته می‌شدند.^[۲۱][۲۲]

روایت ممفیس از آفرینش بر پتاح، خدای حامی صنعتگران متمرکز بود. به این ترتیب، او نمایانگر توانایی صنعتگر در تجسم یک محصول و شکل دادن به مواد خام برای خلق آن محصول بود. الهیات ممفیسی می‌گفت که پتاح به همین ترتیب جهان را آفریده است.^[۲۳] برخلاف سایر آفریده‌های مصری، این نه یک آفریده فیزیکی بلکه یک آفریده فکری توسط کلام و ذهن خدا بود.^[۲۴] ایده‌هایی که در قلب پتاح (که مصریان آن را جایگاه اندیشه بشر می‌دانستند) پرورش می‌یافتند، هنگامی که او آن‌ها را با زبانش نام‌گذاری می‌کرد، شکل می‌گرفتند. با گفتن این نام‌ها، پتاح خدایان و همه چیزهای دیگر را تولید کرد.^[۲۵]

اسطوره آفرینش ممفیس با اسطوره آفرینش هلیوپلیس هم‌زمان وجود داشته است، زیرا اعتقاد بر این بود که اندیشه و گفتار خلاقانه پتاح باعث شکل‌گیری آتوم و انئاد شده است.^[۲۶] پتاح همچنین با تاتجنن، خدایی که به تپه هرمی شخصیت می‌بخشید مرتبط بود.^[۲۵]

الهیات تبس ادعا می‌کرد که آمون صرفاً عضوی از اگدود نیست، بلکه نیروی پنهان پشت همه چیز است. ترکیبی از تمام مفاهیم خلقت در شخصیت آمون وجود دارد، ترکیبی که تأکید می‌کند چگونه آمون با وجود خود «فراتر از آسمان و عمیق‌تر از جهان زیرین» از همه خدایان دیگر فراتر می‌رود.^[۲۷] یکی از اسطوره‌های تبسی عمل آفرینش آمون را به آوای غاز تشبیه می‌کند که سکون آب‌های نخستین را شکست و باعث شکل‌گیری اگدود و انئاد شد.^[۲۸] آمون از جهان جدا بود، ماهیت واقعی او حتی از خدایان دیگر پنهان بود. در عین حال از آن‌جا که منبع نهایی آفرینش بود، همه خدایان از جمله دیگر آفرینندگان، صرفاً جنبه‌هایی از آمون بودند. آمون سرانجام به‌دلیل این باور، خدای برتر خدایان مصر شد.^[۲۹]

آمون هم‌«عنی با رشد تبس به‌عنوان یک پایتخت مذهبی بزرگ است. برای درک برتری آمون، به تالارهای ستون‌دار، هرم‌های سنگی، مجسمه‌های عظیم، نقش‌برجسته‌های دیواری و کتیبه‌های هیروگلیف معابد تبس نگاه می‌کنیم. تبس به‌عنوان محل ظهور تپه باستانی در آغاز زمان تصور می‌شد.^[۳۰]