جوندگان
| جوندگان محدودهٔ زمانی: پالئوسن پسین - امروز | |
|---|---|
 | |
| در جهت ساعت‌گرد از بالا چپ: برگچه‌خوار، خرگوش‌های جهنده، سنجاب زمینی زرین‌پوش، موش خانگی و سگ آبی آمریکای شمالی که نماینده زیرراسته‌های تشی‌ریختان، دم‌پولکی‌ریختان، سنجاب‌ریختان، موش‌ریختان و بیدسترریختان هستند. | |
| رده‌بندی علمی | |
| فرمانرو: | |
| شاخه: | |
| رده: | |
| فرورده: | |
| بالاراسته: | |
| راسته: | جوندگان |
| زیرراسته‌ها | |
|
سنجاب‌ریختان (Sciuromorpha) | |
 | |
جَوَندِگان (به لاتین: Rodentia از واژهٔ لاتین rodere به معنای «جویدن») راسته‌ای از پستانداران هستند که ویژگی اصلی و متمایزکنندهٔ آن‌ها، داشتن یک جفت دندان پیشین در هر آرواره است که به‌طور مداوم در طول زندگی رشد می‌کند. این جانوران حدود ۴۰ درصد از تمامی گونه‌های پستانداران را تشکیل می‌دهند[۱] و به‌طور بومی در تمامی خشکی‌های عمدهٔ زمین، به‌جز جنوبگان و شماری از جزایر اقیانوسی، یافت می‌شوند؛ هرچند انسان بعدها آن‌ها را به بسیاری از این مناطق نیز وارد کرده است. بیشتر جوندگان جانورانی کوچک‌جثه با بدنی تنومند، اندام‌هایی کوتاه و دُمی نسبتاً بلند هستند. آن‌ها از دندان‌های پیشین نیرومند خود برای جویدن غذا، حفر لانه و دفاع از خود استفاده می‌کنند. رژیم غذایی بیشتر گونه‌ها عمدتاً از دانه‌ها و دیگر مواد گیاهی تشکیل شده است، اما برخی گونه‌ها از طیف گسترده‌تری از منابع غذایی تغذیه می‌کنند.
جوندگان از نظر بوم‌شناسی و شیوهٔ زندگی تنوع بسیار زیادی دارند و تقریباً در همهٔ زیستگاه‌های خشکی، از جمله محیط‌های ساخته‌شده توسط انسان، یافت می‌شوند. گونه‌های مختلف ممکن است درخت‌پیما، دالان‌ساز، جهنده یا نیمه‌آبزی باشند. بسیاری از جوندگان جانورانی اجتماعی‌اند و در گروه‌هایی با سامانه‌های ارتباطی نسبتاً پیچیده زندگی می‌کنند. نظام جفت‌گیری در این راسته نیز متنوع است و از تک‌همسری تا چندهمسری و جفت‌گیری آزاد را دربر می‌گیرد. در بسیاری از گونه‌ها، توله‌ها هنگام تولد ناتوان و رشدنیافته‌اند، در حالی که در برخی دیگر، نوزادان از همان آغاز زندگی از رشد بیشتری برخوردارند.
قدیمی‌ترین فسیل‌های شناخته‌شدهٔ جوندگان به دورهٔ پالئوسن در آسیا بازمی‌گردد. این جانوران در دورهٔ ائوسن به‌شدت گوناگون شدند و هم‌زمان با گسترش در قاره‌های مختلف، در برخی موارد حتی از موانع اقیانوسی نیز عبور کردند. جوندگان از آفریقا به آمریکای جنوبی و ماداگاسکار راه یافتند و تا پیش از ورود انسان خردمند، تنها پستانداران جفت‌دارِ خشکی‌زی بودند که توانستند به استرالیا برسند و آن را مستعمره کنند. راستهٔ جوندگان و راستهٔ خرگوش‌سانان (شامل خرگوش‌ها، خرگوش‌های صحرایی و پیکاها) گروه‌های خواهر به‌شمار می‌روند و با اشتراک یک نیای مشترک، تبارشاخه سنجابک‌سانان را تشکیل می‌دهند. خرگوش‌سانان نیز دارای دندان‌های پیشینِ دائماً در حال رشد هستند، اما وجود یک جفت دندان پیشین اضافی در فک بالا آن‌ها را از جوندگان متمایز می‌کند.
جوندگان از دیرباز به‌عنوان منبع غذایی، برای تولید پوشاک، به‌عنوان حیوان خانگی و نیز به‌عنوان جانور آزمایشگاهی در پژوهش‌های علمی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. برخی گونه‌ها، به‌ویژه موش قهوه‌ای، موش سیاه و موش خانگی، آفات مهمی به‌شمار می‌روند؛ زیرا علاوه بر مصرف و آلوده‌کردن مواد غذایی ذخیره‌شدهٔ انسان، در انتقال برخی بیماری‌ها نیز نقش دارند. گونه‌هایی از جوندگان که به‌طور ناخواسته به زیستگاه‌های جدید وارد شده‌اند، غالباً گونه‌های مهاجم محسوب می‌شوند. از شناخته‌شده‌ترین جوندگان می‌توان به موش‌ها، خرموش‌ها، سنجاب‌ها، سگ‌های دشتی، سگ‌های آبی، خوکچه‌های هندی و همسترها اشاره کرد.
پراکندگی و زیستگاه
جوندگان تقریباً در تمام قاره‌ها و زیستگاه‌های جهان، از توندراهای قطبی گرفته تا بیابان‌های خشک و سوزان، یافت می‌شوند و تنها در جنوبگان حضور ندارند.[۲] گونه‌های مختلف جوندگان می‌توانند در زیر زمین، روی زمین، در درختان و حتی در محیط‌های آبی زندگی کنند. این پراکندگی وسیع، نشان‌دهندهٔ سازگاری بالای این راسته است.
ویژگی‌های جسمانی و رفتاری
جوندگان از نظر اندازه بسیار متنوع‌اند: از موش کوتوله آفریقایی (با وزن حدود ۵ گرم) تا برگچه‌خوار که ممکن است تا ۷۰ کیلوگرم وزن داشته باشد.[۳] بیشتر آن‌ها بدنی کوچک و جمع‌وجور دارند و رژیم غذایی آن‌ها از گیاه‌خواری تا همه‌چیزخواری و حتی حشره‌خواری متغیر است.
بسیاری از جوندگان دارای سرعت تولیدمثل بالایی هستند که به بقای آن‌ها در طبیعت کمک می‌کند. این جانوران نقش مهمی در زنجیرهٔ غذایی دارند و غذای اصلی بسیاری از گوشت‌خواران، پرندگان شکاری و خزندگان را تشکیل می‌دهند. همچنین با پراکندن دانه‌ها، به تجدید حیات گیاهان کمک می‌کنند.[۴]
دندان‌های آن‌ها بدون ریشه‌اند و مینای آن‌ها تنها در سطح جلویی قرار دارد که باعث می‌شود با جویدن مواد سخت، لبه‌ای تیز و اسکنه‌مانند پیدا کنند. جوندگان برای جلوگیری از رشد بیش از حد این دندان‌ها ناچار به جویدن مداوم اجسام مختلف هستند.[۵]
طبقه‌بندی
در طبقه‌بندی‌های جانوری، جوندگان را از فروردهٔ جفت‌داران (Eutheria)، بالاراستهٔ فَرانَخستی‌ها (Euarchontoglires) به‌شمار می‌آورند.
راستهٔ جوندگان به چندین زیرراسته تقسیم می‌شود که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:
- سنجاب‌ریختان (Sciuromorpha): شامل سنجاب‌ها، موش‌های کوهی و سگ‌های آبی.
- موش‌ریختان (Myomorpha): بزرگ‌ترین گروه جوندگان که شامل موش‌ها، موش‌های صحرایی، همسترها، جربیل‌ها و وُل‌ها می‌شود.
- تشی‌ریختان (Hystricomorpha): شامل تَشی‌ها، خوکچه هندی و برگچه‌خوار.
در گذشته خرگوش‌ها نیز در راستهٔ جوندگان قرار می‌گرفتند، اما امروزه به دلیل تفاوت‌های ساختاری (مانند داشتن دو جفت دندان پیشین در فک بالا)، در راستهٔ جداگانهٔ خرگوش‌سانان (Lagomorpha) طبقه‌بندی می‌شوند.[۶]
چند نمونه از جوندگان شناخته‌شده
- موش خانگی (Mus musculus): یکی از شناخته‌شده‌ترین جوندگان با پراکندگی جهانی.
- سنجاب ایرانی (Sciurus anomalus): جونده‌ای درخت‌زی که در زاگرس یافت می‌شود.
- همستر (Cricetinae): گروهی از جوندگان که به عنوان حیوان خانگی نیز نگهداری می‌شوند.
- تَشی ایرانی (Hystrix indica): بزرگ‌ترین جوندهٔ ایران که بدنش از خارهای بلند پوشیده شده است.
جوندگان معمول به‌طور کل عبارتند از موش‌ها، موش‌های صحرایی، سنجاب‌ها، سمورچه‌ها، تشی‌ها، کیسه‌دهان‌ها، خوکچه‌های هندی، یربوع، جربیل‌ها، موش‌های دالان‌ساز و بیدسترها (سگ‌های آبی).[۷]
خانواده‌ها
| شمال‌هوددان |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
منابع
- ↑ Musser، Guy؛ Carleton، Michael D. (۲۰۰۵). Rodentia. Wilson, D. E. ; Reeder, D. M. (Eds.). Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference (۳rd ed.). ص. ۷۴۵–۷۵۲. شابک ۰۸۰۱۸۸۲۲۱۴.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Walker's Mammals of the World. Johns Hopkins University Press. ۱۹۹۹. ص. ۱۶۰۰. شابک ۰۸۰۱۸۵۷۸۹۹.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Macdonald، David (۲۰۰۹). The Encyclopedia of Mammals. Oxford University Press. ص. ۶۹۲–۷۰۷. شابک ۹۷۸-۰۱۹۹۲۰۶۰۸۹.
{{cite book}}: مقدار|شابک=را بررسی کنید: جمع‌آزما (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Carleton، Michael D. (۲۰۰۳). Rodentia. Grzimek's Animal Life Encyclopedia. ص. ۷۴۵–۷۵۶. شابک ۰-۷۸۷۶-۵۷۸۲-۱.
{{cite book}}: مقدار|شابک=را بررسی کنید: جمع‌آزما (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Hill، Richard؛ Wyse، Gordon؛ Anderson، Margaret (۲۰۱۲). Animal Physiology. Sinauer Associates. ص. ۵۵۶. شابک ۹۷۸-۰۸۷۸۹۳۵۵۹۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Mammalogy. Jones & Bartlett Learning. ۲۰۱۳. ص. ۲۱۷. شابک ۹۷۸-۱۴۴۹۶۴۳۱۷۲.
{{cite book}}: مقدار|شابک=را بررسی کنید: جمع‌آزما (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب
<ref> غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نامencyclopedia.comوارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
|  | ||||||||||||||||
| ددان | |||||||||||||||||
 رده  ویکیپروژهٔ جوندگان  برابرهای علمی | |||||||||||||||||
گونه‌های زنده سنجاب (زیرخانواده Sciurinae، تبار سنجاب پرنده) | ||
|---|---|---|
| ||
| سنجاب پرنده کشمیر Eoglaucomys |   .jpg) | |
| سنجاب پرنده بر جدید Glaucomys | ||
| جنگل‌پر Hylopetes | ||
| سنجاب‌های پرنده اندونزی Iomys | ||
| سنجاب پرنده کوتوله Petaurillus | ||
| موش پروازی Petinomys | ||
| دندان‌شیاری‌ها Aeretes | ||
| موش هوایی Aeromys | ||
| سنجاب پرنده پاپری Belomys | ||
| پرنده‌ای‌های نامداپها Biswamoyopterus |
| |
| سنجاب پرنده پشمالو Eupetaurus | ||
| سنجاب‌های بندباز Petaurista | ||
| سنجاب پرنده بر قدیم Pteromys | ||
| سنجاب پرنده دودی Pteromyscus | ||
| سنجاب پرنده دندان‌پیچیده Trogopterus | ||
رده:سنجابان | ||
- جوندگان
- جانداران پدیدآمده در تانتین