زبان میزو

میزو
Mizo ṭawng یا Duhlian ṭawng
بیان	[mi.zɔ t͡ɾɔŋ]
زبان بومی در	هند (میزورام، مانیپور، تریپورا) میانمار (ایالت چین و ناحیه زاگاین) بنگلادش (تپه‌های چیتاگونگ)
قومیت	میزو
شمار گویشوران	۱٬۰۰۰٬۰۰۰+  (۲۰۱۱–۲۰۲۲)
تبار	چینی-تبتی تبتی-برمه‌ای تبتی-برمه‌ای مرکزی (؟) کوکی-چین-ناگا کوکی-چین مرکزی میزو
گونه‌های نخستین	پروتو-کوکی چین کوکی-چین مرکزی زبان میزو میزو
سامانه نوشتاری	لاتین (الفبای میزو) خط بنگالی-آسامی
وضعیت رسمی
زبان رسمی در	الگو:Country data Mizoram (هند)
زبان اقلیت شناخته‌شده در	الگو:Country data Manipur الگو:Country data Tripura
تنظیم‌شده توسط	هیئت توسعه زبان میزو
کدهای زبان
ایزو ۲–۶۳۹	lus
ایزو ۳–۶۳۹	lus
گلاتولوگ	lush1249
زبان‌شناسی	73-DCA-a
مناطقی که میزو در آن‌ها آموزشی و رسمی است   مناطقی که میزو در آن‌ها آموزشی است، اما رسمی نیست   مناطقی که میزو در آن‌ها نه رسمی است و نه آموزشی   مناطقی با گویشوران قابل توجه میزو، که میزو در آن‌ها زبان کاری است
میزو توسط یونسکو در اطلس زبان‌های در خطر جهان به عنوان آسیب‌پذیر طبقه‌بندی شده است

میزو، که با نام Duhlián ṭawng نیز شناخته می‌شود، یک زبان تبتی-برمه‌ای است که عمدتاً در ایالت میزورام هند صحبت می‌شود؛ جایی که این زبان، زبان رسمی و زبان میانجی است. این زبان، زبان مادری مردم میزو و برخی از اعضای دیاسپورای میزو است. علاوه بر میزورام، این زبان در ایالت‌های مگالایا، مانیپور، تریپورا و آسام در هند، ناحیه زاگاین و ایالت چین در میانمار، و تپه‌های چیتاگونگ در بنگلادش نیز صحبت می‌شود. این زبان عمدتاً بر پایه گویش لوسِی استوار است اما واژگان بسیاری را نیز از قبایل پیرامون میزو مانند همار، پاوی و غیره وام گرفته است.

این زبان همچنین با نام‌های دوهلیان و لوشای نیز شناخته می‌شود؛ لوشای یک اصطلاح استعماری است، زیرا مردم دوهلیان نخستین گروه از مردم میزو بودند که در جریان گسترش استعماری توسط بریتانیایی‌ها با آن‌ها مواجه شدند.

طبقه‌بندی

مقالهٔ اصلی: زبان‌های تبتی-برمه‌ای

زبان میزو عضوی از خانواده زبانی زبان‌های چینی-تبتی است. بیشتر زبان‌شناسان، میزو را بخشی از زبان‌های کوکی-چین مرکزی طبقه‌بندی می‌کنند. در زبان میزو، زبان‌های کوکی-چین با عنوان Zohnahthlâk ṭawngho/Mizo ṭawngho شناخته می‌شوند. ون‌بیک (VanBik) این زبان را در گروه کوکی-چین مرکزی، در کنار زبان‌های همسایه مانند Laiholh و Maraic قرار می‌دهد. دیگر زبان‌شناسان، مانند شفر (Schafer)، آن را در بخش کوکی از زبان‌های برمه‌ای طبقه‌بندی کرده‌اند. پل کی. بندیکت آن را در زیرگروه کوکی مرکزی از شاخه زبان‌های کوکی-چین-ناگا قرار داده است.

واج‌شناسی

واکه‌ها

واکه‌های ساده

زبان میزو دارای هشت نواخت و آهنگ برای هر یک از واکه‌های a، aw، e، i و u است که چهار مورد از آن‌ها نواخت‌های کوتاه و چهار مورد دیگر نواخت‌های کشیده هستند. واکه o تنها سه نواخت دارد که همگی از نوع کوتاه هستند. واکه‌ها را می‌توان به صورت زیر نمایش داد:

i [i]، [ɨ]، [iː]		u [u]، [ʊ]، [ʊː]
e [e]، [ɛ]، [ɛː]		aw [o]، [ɔ]، [ɔː]
a [ʌ]، [a]، [ɑ]، [ɑː]، [ä]

واکه‌های مرکب

ai (/aɪ̯/، /ɑːi/ یا /ai/)	ei (/eɪ̯/، /ɛi/ یا /ɛɪ̯/)	ia (/ɪə̯/ /ɪa/، /ja/ یا /ɪa̭/)	ua (/u̯a/ یا /ua̭/)
au (/aʊ̯/، /ɑːʊ̯/)	eu (/ɛu/، /eʊ/ یا /eʊ̯/)	iu (/ɪʊ̯/ یا /iw/)	ui (/ɥi/ یا /ʔwi/)

واکه‌های سه‌گانه

زبان میزو دارای واکه‌های سه‌گانه زیر است:

• iai، مانند iai، piai
• iau، مانند riau ruau، tiau tuau و غیره.
• uai، مانند uai، zuai, tuai, vuai
• uau، مانند riau ruau, tiau tuau, suau suau

همخوان‌ها

زبان میزو دارای همخوان‌های زیر است؛ نماد اول شکل نوشتاری و نماد دوم نمایش آن در IPA است:

		لبی	دندانی	لثوی		نرم‌کامی	چاکنایی
				میانی	کناری
انفجاری/ انسایشی	بی‌واک	p [p]	t [t]	ch [t͡s]	tl [t͡l]	k [k]	h [ʔ]1
	دمشی	ph [pʰ]	th [tʰ]	chh [t͡sʰ]، [tʃʰ]	thl [t͡lʰ]	kh [kʰ]
	واک‌دار	b [b]	d [d]
	زنشی			ṭ [t͡ɾ]
	زنشی دمشی			ṭh [t͡ɾʰ]
سایشی	بی‌واک	f [f]	s [s]				h [h]
	واک‌دار	v [v]	z [z]
رسا	ساده	m [m]	n [n]	r [r]	l [l]	ng [ŋ]
	دمشی	hm [ʰm]	hn [ʰn]	hr [ʰr]	hl [ʰl]	ngh [ʰŋ]
	چاکنایی‌شده1			rh [rʔ]	lh [lʔ]

1. همخوان‌های چاکنایی و چاکنایی‌شده تنها در جایگاه پایانی ظاهر می‌شوند.

نواخت

میزو یک زبان نواخت‌بر است، زیرا تفاوت در زیروبمی و آهنگ نواخت می‌تواند معنای کلمات را تغییر دهد.

هشت نواخت و آهنگی که واکه a (و واکه‌های aw، e، i، u که تمام نواخت‌های زبان میزو را تشکیل می‌دهند) می‌تواند داشته باشد، با توالی حروف p-a-n-g به صورت زیر نشان داده می‌شود:

• نواخت کشیده بالا: páng
• نواخت کشیده پایین: pàng
• نواخت اوج‌گیرنده: pâng
• نواخت فرود-فراز: päng
• نواخت کوتاه خیزان: pǎng
• نواخت کوتاه افتان: pȧng
• نواخت کوتاه میانی: pang
• نواخت کوتاه پایین: pạng

نشانه‌گذاری واکه‌ها با آهنگ

a	(ǎ / ă) / ả	(ȧ / ã) / ą	ạ	â	á	ä	à
o	(ǒ / ŏ) / ỏ / (ó)		ọ / (ò)
aw	(ǎw / ăw) / ảw	(ȧw / ãw) / ąw	ạw	âw	áw	äw	àw
u	(ǔ / ŭ) / ủ	(ů / ũ) / ų	ụ	û	ú	ü	ù
e	(ě / ĕ) / ẻ	(ė / ẽ) / ę	ẹ	ê	é	ë	è
i	(ǐ / ĭ) / ỉ	(ĩ) / į	ị	î	í	ï	ì

توجه‌داشته باشید که نگارش دقیق نواخت‌ها با استفاده از نشانه‌های آوایی هنوز استاندارد نشده است (به‌ویژه برای تمایز چهار نواخت کوتاه با انتخاب‌های گیج‌کننده یا متناقض نشانه‌ها)، مگر برای تمایز نواخت‌های کشیده با استفاده از هشتک (circumflex) از نواخت‌های کوتاه. همچنین، نیاز به حداقل هفت نشانه آوایی ممکن است طراحی طرح‌بندی‌های ساده برای صفحه‌کلید را با مشکل مواجه کند، حتی اگر از کلیدهای مرده استفاده شود و حتی اگر همه حروف پایه لاتین برای خود زبان میزو مورد نیاز نباشند؛ بنابراین، در انتشارات ممکن است نواخت‌های کوتاه با استفاده از دوگان‌ها (مثلاً با افزودن یک آپاستروف یا حرف چاکنایی) نمایش داده شوند تا تعداد نشانه‌های مورد نیاز به چهار مورد (همان‌هایی که اکنون برای نواخت‌های کشیده استفاده می‌شوند) بر روی تنها دو کلید مرده کاهش یابد.

دستور زبان

فعل‌ها

صرف

در زبان میزو زمان فعل با «نمود» و افزودن واژه‌بست‌ها مشخص می‌شود، مانند:

• ang (آینده ساده)،
• tawh (گذشته ساده و گذشته کامل)،
• mék (زمان استمراری، حال و گذشته)،
• dáwn (آینده ساده)،
• dáwn mék (آینده نزدیک)،

تغییر شکل فعل‌ها

اسم مصدرها و فعل وصفی‌های میزو با تغییری در پایان واژه به نام tihdanglamna ساخته می‌شوند؛ شکل‌های تغییریافته حاصل در ادبیات زبان‌شناسی انگلیسی‌زبان «بن دوم» (stem II) نامیده می‌شوند.

نمونه‌هایی از tihdanglamna

ziak، «نوشتن»	ziah، «نوشتن، نوشته‌شده»
tât، «تیز کردن»	tah، «تیز کردن، تیزشده»
mà، «طلاق دادن»	mâk، «طلاق دادن، طلاق‌داده‌شده»

اسم‌ها

اسم‌های میزو دستخوش صرف در حالت‌ها می‌شوند.

صرف اسم در میزو! نهادی/مفعولی! ملکی! کنایی! ابزاری

nụlá، «دختر»	nụla، «دخترِ»	nụláịn، «توسط دختر»	nụláin، «به وسیله دختر»
tǔi	tǔi	tuiịn	tuiin
Thangạ (یک اسم خاص)	Thanga	Thangȧ'n	Thangạ-in/Thangạ hmangin

اسم‌ها با افزودن پسوندهای -te، -ho، -teho یا -hote به جمع تبدیل می‌شوند.

نمونه‌های جمع‌بستن

mipa، «مرد»	mipate, mipaho، «مردان»
naupang، «کودک»	naupangte, naupangho، «کودکان»

ضمیرها

تمام ضمیرهای میزو در دو شکل ظاهر می‌شوند، یعنی شکل آزاد و واژه‌بست و در حالت‌های دستوری صرف می‌شوند.

ضمیرهای میزو

ka، «من»	ka، «مال من»	mi, min، «مرا»	keima'n، «توسط من»
kan، «ما»	kan، «مال ما»	min، «ما را»	keimahnin، «توسط ما»
i، «تو (مفرد)»	i، «مال تو»	che، «تو را»	nangma'n، «توسط تو»
in، «شما (جمع)»	in، «مال شما»	che u، «شما را»	nangmahnin، «توسط شما»
a، «او/آن»	a، «مال او/آن»	amah، «او/آن را»	ama'n، «توسط او/آن»
an، «آن‌ها»	an، «مال آن‌ها»	anmahni، «آن‌ها را»	anmahni'n، «توسط آن‌ها»
kei، «من»	keima، «مال من»	keimah، «مرا»	keima'n، «توسط من»
keimah، «ما»	keima، «مال ما»	keimah, keimah min، «ما را»	keima'n، «توسط ما»
keini، «تو (مفرد)»	keini، «مال تو»	keini min، «تو را»	keini'n، «توسط تو»
keimahni، «شما (جمع)»	keimahni، «مال شما»	keimahni min، «شما را»	keimahni'n، «توسط شما»
anni، «او/آن»	anni، «مال او/آن»	anni، «او/آن را»	anni'n، «توسط او/آن»
anmahni، «آن‌ها»	anmahni، «مال آن‌ها»	anmahni، «آن‌ها را»	anmahni'n، «توسط آن‌ها»

نفی

برای جملات خبری، نفی با افزودن واژه‌بست lo (نه) در پایان جمله حاصل می‌شود:

Lala a lo kal لالا می‌آید/لالا آمد	Lala a lo kal lo لالا نیامد
Pathumin paruk a sem thei سه، شش را تقسیم می‌کند	Pathumin paruk a sem thei lo سه، شش را تقسیم نمی‌کند

اعداد اصلی

• (pa)khat، «یک»
• (pa)hnih، «دو»
• (pa)thum، «سه»
• (pa)li، «چهار»
• (pa)ngá، «پنج»
• (pa)ruk، «شش»
• (pa)sarih، «هفت»
• (pa)riat، «هشت»
• (pa)kua، «نه»

• sàwm، «ده»
• sàwmpakhat، «یازده»
• sàwmpakua، «نوزده»
• sawmhnih، «بیست»
• sawmthum، «سی»
• sawmküa، «نود»
• zà، «صد»

• zangá، «پانصد»
• säng(khat)، «هزار»
• sïng(khat)، «ده هزار»
• nûaih(khat)، «صد هزار»
• maktadûaih، «یک میلیون»
• vaibelchhia، «ده میلیون»
• vaibelchhetak، «صد میلیون»
• tlûklehdingäwn، «یک میلیارد»

سامانه نوشتاری

این زبان در شکل کنونی خود، توسط نخستین هیئت‌های تبلیغی مسیحی در میزورام، جی. اچ. لورین و اف. دبلیو. ساویدج، بر پایه نویسه‌گردانی هانترین ابداع شد.

بعدها یک هشتک (^) به واکه‌ها افزوده شد تا واکه‌های بلند را نشان دهد، یعنی Â، Ê، Î، Ô، Û، که برای بیان کامل نواخت‌های زبان میزو کافی نبودند. اخیراً، یک روزنامه پیشرو در میزورام به نام وانگلینی، مجله کریستیان تالای و دیگر ناشران شروع به استفاده از Á، À، Ä، É، È، Ë، Í، Ì، Ï، Ó، Ò، Ö، Ú، Ù، Ü برای نشان دادن آهنگ‌ها و نواخت‌های بلند کرده‌اند. با این حال، این روش نواخت‌های متفاوتی را که نواخت‌های کوتاه می‌توانند‌داشته باشند، متمایز نمی‌کند.

نمونه متن

متن زیر نمونه‌ای از ماده ۱ اعلامیه جهانی حقوق بشر به زبان میزو است:

Mizo: Mi zawng zawng hi zalèna piang kan ni a, zahawmna leh dikna chanvoah intluk tláng vek kan ni. Chhia leh ṭha hriatna fím neia siam kan nih avangin kan mihring puite chungah inunauna thinlung kan pu tlat tur a ni.

انگلیسی: All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience. Therefore, they should act towards one another in a spirit of brotherhood.

ادبیات

زبان میزو دارای ادبیاتی پربار است که هم دارای سنت نوشتن و هم فرهنگ شفاهی است. این زبان در قرن بیستم دستخوش تغییرات قابل‌توجهی‌شده است.

دفتر اطلاعات مطبوعات میزورام تا مارس ۲۰۱۳، حدود بیست روزنامه روزانه به زبان میزو را تنها در شهر آیزول فهرست کرده است.

جستارهای وابسته

• نام میزو
• القاب افتخاری میزو

مطالعه بیشتر

• Benedict, Paul K. (1972). Sino-Tibetan: A Conspectus (PDF). انتشارات دانشگاه آکسفورد. ISBN 978-0-521-08175-7.
• VanBik, Kenneth (2009). Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages (PDF). California: University of California. p. 1. ISBN 978-0-944613-47-4. Retrieved 2025-07-05.
• K. S. Singh: 1995, People of India-Mizoram, Volume XXXIII, Anthropological Survey of India, Calcutta.
• Grierson, G. A. (Ed. ) (1904b). Tibeto-Burman Family: Specimens of the Kuki-Chin and Burma Groups, Volume III Part III of Linguistic Survey of India. Office of the Superintendent of Government Printing, Calcutta.
• Grierson, G. A: 1995, Languages of North-Eastern India, Gian Publishing House, New Delhi.
• Lunghnema, V. , Mizo chanchin (B.C. 300 aṭanga 1929 A.D. ), 1993.
• Zoramdinthara, Dr. , Mizo Fiction: Emergence and Development. Ruby Press & Co. (New Delhi). 2013. شابک ‎۹۷۸−۹۳−۸۲۳۹۵−۱۶−۴

پیوند به بیرون

• لورین، جی. هربرت Dictionary of the Lushai language. کلکته: انجمن آسیایی، ۱۹۴۰ (Bibliotheca Indica, 261).
• پایگاه داده فرهنگ لغت و اصطلاح‌نامه ریشه‌شناسی چینی-تبتی
• Mizoram.nic.in – وب‌سایت رسمی میزورام.
• Mizo Language Resource مجموعه مستندات زبان میزو در آرشیو منابع محاسباتی برای زبان‌های آسیای جنوبی (CoRSAL)