شاستره

شاستره (سانسکریت: शास्त्र، آوانگاری: Śāstra تلفظ‌شده به صورت [ɕa:strɐ]) واژه‌ای در زبان سانسکریت است که در معنای کلی خود به مفاهیمی چون «دستورنامه، قاعده، کتاب راهنما، مجموعه، کتاب یا رساله» اشاره دارد.[۱] این واژه در متون و ادبیات هند معمولاً به عنوان یک پسوند به کار می‌رود و بر دانش تخصصی و فنی در زمینه‌ای مشخص دلالت می‌کند.[۲]

واژهٔ «شاستره» از نظر کاربرد مفهومی شبیه به پسوند «ـشناسی» (مانند بوم‌شناسی یا روان‌شناسی) است و معنای دانش پایه و علمی دربارهٔ موضوعی ویژه را می‌رساند. نمونه‌هایی از این کاربرد در واژه‌سازی‌های نوین عبارتند از:

  1. بوتیکه‌شاستره: «فیزیک»
  2. رسه‌شاستره (شیمی سنتی و کیمیاگری هندی): «علم شیمی»
  3. جیوه‌شاستره: «زیست‌شناسی»
  4. واستوشاستره: «دانش معماری»
  5. شیلپه‌شاستره: «دانش هنرهای صناعی و تندیس‌گری»
  6. ارته‌شاستره: «دانش تدبیر مُلک و اقتصاد»[۳]
  7. نیتی‌شاستره: «مجموعه اصول اخلاقی یا سیاست‌ورزی درست»
  8. ناتیاشاستره: «هنر هنرهای نمایشی»

در نوشته‌های غربی، گاه این واژه به صورت ساسترا (Sastra) ثبت شده است[۴] که نشان‌دهندهٔ عدم درک نشانهٔ نگارشی «ś» در سیستم الفبای بین‌المللی نویسه‌گردانی سانسکریت (IAST) است که در زبان انگلیسی معادل «sh» تلفظ می‌شود.

ریشه‌شناسی

واژهٔ «شاستره» در لغت به معنای «آنچه آموزش داده شده یا فرمان رفته» است؛ این واژه از ریشهٔ فعلی «-√śās» به معنای «آموزش دادن، رهنمود دادن یا فرمان دادن» همراه با پسوند اسم‌ساز «-ṣṭra» ساخته شده است.[۵][۶]

اصطلاح‌شناسی

«شاستره» معمولاً به رساله یا متنی در یک حوزهٔ دانشی مشخص گفته می‌شود. در نخستین آثار ادبی دورهٔ ودایی، این واژه بر هرگونه قاعده، آموزه، دستورالعمل یا احکام آیینی اطلاق می‌شد.[۱] در متون متأخر و پساودایی هندوئیسم، شاستره به هر رساله، کتاب، ابزار آموزشی، راهنما یا دانشنامه‌ای در زمینه‌های گوناگون معرفتی (از جمله علوم دینی) گفته شد.[۱] این اصطلاح بیشتر به شکل پسوند پس از نام موضوعِ رساله می‌آید؛ مانند:

  1. یوگه‌شاستره (یوگا)
  2. نیایه‌شاستره (نیایا)
  3. درمه‌شاستره (درمه)
  4. کوکه‌شاستره یا کامه‌شاستره (کاما)[۷]
  5. موکشه شاستره (موکشه)
  6. ارته‌شاستره (ارته)
  7. الانکاره‌شاستره (صناعات ادبی و بلاغت)
  8. کاویه‌شاستره (شعرشناسی و فن شعر)
  9. سانگیتَه‌شاستره (موسیقی)
  10. ناتیاشاستره (تئاتر و رقص)
  11. ویاکارانه‌شاستره (دستور زبان سانسکریت) و جز آن.[۱][۲]

در آیین بودا، «شاستره» بیشتر به شرحی گفته می‌شود که در دوره‌های پسین برای تبیین متون مقدس پیشین یا سوتره‌ها نگاشته شده است. برای نمونه یوتانگ لین اشاره می‌کند متنی که خودش نگاشته و از سوی بودا آورده نشده است نمی‌تواند «سوترا» خوانده شود و باید آن را «شاستره» نامید. در بودیسم، پیروان مجازند دیدگاه‌ها و رساله‌های تحلیلی خود را تا زمانی که با سوتره‌ها همخوان باشند عرضه کنند و این متون شاستره نام می‌گیرند.[۸]

در آیین جین نیز مفهوم این واژه همانند هندوئیسم است. نمونه‌ای از شاستره‌های جینی، کتاب «یوگه‌شاسترهٔ هماچاندراچاریا» متعلق به سدهٔ دوازدهم میلادی است.[۹]

واژهٔ شاستره گاه پایهٔ واژه‌های مرکب در سانسکریت است؛ برای مثال، نگهدارنده یا حافظ شاستره را «شاستره‌داری» (سانسکریت: शास्त्रधारी) می‌نامند.[۱۰]

ارجاعات در متون کهن

این واژه در چندین بخش از ریگ‌ودا (هزارهٔ دوم پیش از میلاد)، از جمله در سرود ۸٫۳۳٫۱۶ دیده می‌شود:

नहि षस्तव नो मम शास्त्रे अन्यस्य रण्यति ।
यो अस्मान्वीर आनयत् ॥१६॥

— ریگ‌ودا، ۸٫۳۳٫۱۶، [۱۱]

در این بیت ریگ‌ودایی، واژه به معنای حکم یا رهنمود به کار رفته است.

همچنین در اوپانیشاد میتری (اواسط تا اواخر هزارهٔ نخست پیش از میلاد)، در اشاره به مادی‌گرایان چارواکه و برهسپتی که وداها را به عنوان متنی برای دستیابی به دانش نمی‌پذیرفتند و در عوض از نسبی‌گرایی دفاع می‌کردند، چنین آمده است:[۱۲]

बृहस्पतिर्वै शुक्रो भूत्वेन्द्रस्याभयायासुरेभ्यः क्षयायेमामविद्यामसृजत्
तया शिवमशिवमित्युद्दिशन्त्यशिवं शिवमिति वेदादिशास्त्रहिंसकधर्माभिध्यानमस्त्विति

— اوپانیشاد میتری، ۷٫۹، [۱۲][۱۳]

این واژه در دیگر اوپانیشادها و نیز در بهگود گیتا (مانند ابیات ۱۵٫۲۰، ۱۶٫۲۳–۱۶٫۲۴ و ۱۷٫۱) به چشم می‌خورد.[۱۴]

در کتاب «ریگ‌ودا پراتیشاکیا» (۱۱٫۳۶؛ ۱۴٫۳۰) واژهٔ شاستره برای اشاره به سنت پراتیشاکیا به کار رفته است. همچنین کاتیایانا، پتنجلی و در کتاب «اشتدحیایی» پانینی نیز از این اصطلاح استفاده شده است. کتاب «ودانگا جیوتیشا» نیز از این واژه برای اشاره به رساله‌های نجومی بهره می‌گیرد. اصطلاح «ودانگاه‌شاسترانام» نیز بر شاستره‌های مرتبط با ودانگاها دلالت دارد.

در کتاب «نیروکتای» یاسکا (۱٫۲، ۱۴) واژهٔ شاستره در ارتباط با ریشه‌شناسی و لغت‌شناسی آمده است. یکی از کهن‌ترین کاربردهای اصطلاح شاستره در پیوند با نوشتارهای درمه را می‌توان در «وارتیکا» اثر کاتیایانا یافت که در آن عبارت «درمه‌شاستره» به کار رفته است.[۱۵]

گاه‌شناسی و اصالت متون

بیشتر شاستره‌ها متعلق به دوران پساودایی، یعنی پس از حدود ۵۰۰ پیش از میلاد هستند؛ با این حال، تاریخ دقیق نگارش و تکمیل هر یک از آن‌ها به درستی روشن نیست. همچنین اصالت دست‌نوشته‌ها به دلیل وجود روایت‌ها و نسخه‌های گوناگون با تفاوت‌های بنیادین، همواره محل بحث بوده است. پاتریک آلیول، که ترجمهٔ منوسمرتی (دستورنامهٔ منو) را در سال ۲۰۰۵ از سوی انتشارات دانشگاه آکسفورد منتشر کرد، دغدغه‌های پژوهشگران دورهٔ پسامدرن دربارهٔ اصالت و اعتبار نسخه‌های خطی را این‌گونه بیان می‌کند:[۱۶]

«منوسمرتی» نخستین متن حقوقی هند بود که با ترجمهٔ سر ویلیام جونز در سال ۱۷۹۴ به جهان غرب معرفی شد. (...) تمام چاپ‌های منوسمرتی، بجز چاپ یولی، متنی را بازتولید می‌کنند که در نسخهٔ خطی کلکته شامل شرح کولوکا آمده است. من این روایت را نسخهٔ «ولگاته» نامیده‌ام. این همان روایت کولوکا بود که بارها ترجمه شد: جونز (۱۷۹۴)، برنل (۱۸۸۴)، بولر (۱۸۸۶) و دونیگر (۱۹۹۱). (...) باور به اصالت متن کولوکا را برنل به‌روشنی بیان کرده بود: «شکی نیست که متن مورد پذیرش همگان، یعنی متن کولوکا باتا که در هند و نزد خاورشناسان اروپایی پذیرفته شده، در کلیت خود به متن اصلی بسیار نزدیک است.»
این دیدگاه با واقعیت فاصلهٔ بسیار دارد. در جریان ویرایش انتقادی، یکی از بزرگ‌ترین شگفتی‌های من این بود که دیدم چه شمار اندکی از میان بیش از پنجاه نسخهٔ خطیِ مقابله‌شده، در خوانش‌های کلیدی با نسخهٔ ولگاته همخوانی دارند.

— پاتریک آلیول، قوانین منو (۲۰۰۵)[۱۶]

آثار پایانی هزارهٔ نخست پیش از میلاد نظیر ارته‌شاستره[۱۷] و شاستره‌های رشته‌های گوناگون دانشی در آغاز هزارهٔ نخست میلادی، به پیدایش مکاتب فکری گوناگون و گسترش ادیان هندی مانند هندوئیسم و بودیسم در درون و بیرون مرزهای جنوب آسیا یاری فراوانی رساندند.[۳][۱۸][۱۹]

شاستره‌ها هم رویکردی توصیفی دارند و هم هنجارین و دستوری. در این میان، قوانین منو از پرمطالعه‌ترین آثار بوده است؛ چرا که حکومت استعماری بریتانیا در هند بر پایهٔ احکام اسلامی برای مسلمانان و قوانین منو برای هندوان در پی وضع قوانین جداگانه بود.[۲۰][۲۱][۲۲]

شاستره‌ها اسنادی یکپارچه یا دارای دیدگاه یکدست نیستند؛ به عنوان نمونه درمه‌شاستره‌ها دربردارندهٔ دیدگاه‌های مخالف و نظریه‌های ناهمخوان‌اند. دلیل این امر آن است که این آثار بازتاب‌دهندهٔ آرمانی از رفتار انسانی هستند و هم‌زمان کاستی‌ها و لغزش‌های آدمی را نیز در نظر می‌گیرند. شاستره‌ها بیش از آنکه زندگی واقعی را همان‌گونه که زیسته می‌شد نشان دهند، بیانگر آن چیزی هستند که زندگی «باید» باشد. این متون یکی از گنجینه‌های بزرگ ادبیات جهان باستان به‌شمار می‌روند.[۲۳]

سوترا

سوتره‌ها گونهٔ دیگری از متون کهن هندی هستند که در هزارهٔ نخست پیش از میلاد، به‌ویژه پس از سال ۶۰۰ پیش از میلاد پدید آمدند.[۲۴] واژهٔ «سوترا» (در لغت به معنای «رشتهٔ پیوند») گونه‌ای از نگارش ادبی را نشان می‌دهد که با شاستره تفاوت دارد. در سانسکریت، سوترا معمولاً به یک یا چند عبارت کوتاه و حکمت‌آمیز گفته می‌شود و در نتیجه از جمله‌های کوتاه، چکیده و راهگشا بهره می‌برد؛ در حالی که یک شاستره معمولاً طولانی‌تر است و جزئیات و شرح‌های بیشتری را در بر می‌گیرد. نمونهٔ بارز سوترا، رسالهٔ یوگه‌سوترای پتنجلی (از آثار کلاسیک هندوئیسم) و نمونهٔ شاستره، کتاب «یوگه‌شاستره» اثر هماچاندرا (از آثار کلاسیک شاخهٔ شوتامباره در آیین جین) است که هر دو دربارهٔ یوگا نگاشته شده‌اند.[۲۵]

شاستره‌ها و سوتره‌ها بخشی از سنت‌های متنی متنوعی هستند که از هند باستان و سده‌های میانه بر جای مانده‌اند. دیگر گونه‌ها شامل وداها، اوپانیشادها، ودانگا، ایتیهاسه، پوراناها، بهاشیا (شرح‌ها) و سوبهاشیتاها (اندرزنامه‌ها) می‌شوند.[۲۶]

مهم‌ترین شاستره‌ها بر پایهٔ موضوع
موضوعنام شاسترهزمان نگارشنویسندهزبانتوضیحات / یادداشت‌ها / منابع
معماریواستوشاسترهباستاننویسندگان گوناگونسانسکریترساله‌ای دربارهٔ معماری، ساخت‌وساز و طراحی فضا.
هوانوردی و فنون پروازوایمانیکه‌شاسترهاوایل سدهٔ بیستمناشناسسانسکریتمتنی پیرامون هوانوردی و ابزارهای پرواز در سنت کهن هندی.
دین و حقوقدرمه‌شاسترههزارهٔ نخست پیش از میلادنویسندگان گوناگونسانسکریتمتون فقهی و کلامی دربارهٔ درمهٔ هندو، دارای بیش از ۱۰۰ روایت گوناگون.[۲۷]
عشق و روابط زناشوییکامه‌شاسترهباستاننویسندگان گوناگونسانسکریتمجموعه‌ای از متون دربارهٔ پیوندهای انسانی، عشق و امور جنسی.
فلسفهیوگه‌واسیشتهباستانوالمیکیسانسکریتگفت‌وگوی فلسفی میان فرزانه واسیشته و راما.
فلسفهموکشوپایهسدهٔ دهم میلادیناشناسسانسکریتمتنی فلسفی و پیش‌درآمدی بر یوگه‌واسیشته.
اقتصاد و حکومت‌داریارته‌شاسترهسدهٔ چهارم پیش از میلادکائوتیلیا (چاناکیا)سانسکریترساله‌ای در سیاست‌ورزی، تدبیر مُلک، اقتصاد و راهبردهای نظامی.
هنرهای نمایشیناتیاشاستره۲۰۰ پیش از میلاد تا ۲۰۰ میلادیبهاراتا مونیسانسکریترساله‌ای جامع پیرامون نمایش‌نامه‌نویسی، بازیگری، رقص و موسیقی.
نجومسوریاسیدهانتهباستانناشناسسانسکریتمتنی نجومی پیرامون محاسبات مداری و رصد کواکب.
آیین بوداشاستره‌های بودایی ماهایانهدوره‌های گوناگوننویسندگان گوناگونسانسکریترساله‌ها و شرح‌های متعلق به سنت بودایی ماهایانه.
کف‌بینی و چهره‌خوانیسامودریکه‌شاسترهباستانناشناسسانسکریترساله‌ای دربارهٔ نشانه‌شناسی بدن، چهره‌خوانی و خطوط کف دست.
تندیس‌گری و نمادپردازیشیلپه‌شاسترهباستاننویسندگان گوناگونسانسکریتاصول و قواعد ساخت تندیس‌ها و معماری معابد.

جستارهای وابسته

منابع

  1. 1 2 3 4 Monier Williams, Monier Williams' Sanskrit-English Dictionary, دانشگاه آکسفورد، Article on zAstra
  2. 1 2 James Lochtefeld (2002), "Śāstra" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 2: N-Z, Rosen Publishing, شابک ‎۰−۸۲۳۹−۲۲۸۷−۱, page 626
  3. 1 2 Boesche, Roger (January 2003). "Kautilya's Arthaśāstra on War and Diplomacy in Ancient India". The Journal of Military History. 67 (1). Society for Military History: 9–37. doi:10.1353/jmh.2003.0006. ISSN 0899-3718.
  4. ↑ JDM Derrett (1973), Geschichte, Volume 1, Series Editor: یان گوندا، Brill, شابک ‎۹۷۸−۹۰۰۴۰۳۷۴۰۳, pages 34–36
  5. ↑ "Knowledge-Net of Amarakosha (अमरकोश-ज्ञान-जालम्)".
  6. ↑ "शासना at Spokensanskrit.org".
  7. ↑ Alex Comfort and Charles Fowkes (1993), The Illustrated Koka Śāstra: Medieval Indian Writings on Love Based on the Kāma Sūtra, Simon & Schuster, شابک ‎۹۷۸−۰۶۸۴۸۳۹۸۱۳
  8. ↑ The Unification of Wisdom and Compassion Dr. Yutang Lin
  9. ↑ Amritlal Savchand Gopani (1989), The Yoga Śāstra of Hemchandracharya: A 12th Century Guide to Jain Yoga, Prakrit Bharti Academy, اُسی‌ال‌سی ۲۱۷۶۰۷۰۷
  10. ↑ disctionary meaning of Śāstradhāri
  11. ↑ ترجمه واژه‌به‌واژه: "Neither in thy decree nor mine, but in another's he delights, The man who brought us unto this." Rig Veda ऋग्वेदः मण्डल ८ Wikisource
  12. 1 2 Max Muller, Maitri Upanishad 7.9, Oxford University Press, page 342
  13. ↑ Maitri Upanishad 7.9 Wikisource
  14. ↑ Sanskrit: इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ । एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ १५-२०॥;
    English Translation: Winthrop Sargeant (2009), The Bhagavad Gita: Twenty-fifth–Anniversary Edition, State University of New York Press, شابک ‎۹۷۸−۰۸۷۳۹۵۸۳۱۸
  15. ↑ Olivelle, P. (2006). Explorations in the Early History of the Dharmaśāstra in P. Olivelle (ed.) Between the Empires: Society in India 300 BCE to 400 CE, New York: Oxford Unuiversity Press, شابک ‎۰−۱۹−۵۶۸۹۳۵−۶, p. 169
  16. 1 2 Patrick Olivelle (2005), Manu's Code of Law, Oxford University Press, شابک ‎۹۷۸−۰۱۹۵۱۷۱۴۶۴, pages 353–354, 356–382
  17. ↑ Patrick Olivelle (2013), King, Governance, and Law in Ancient India: Kauṭilya's Arthaśāstra, Oxford UK: Oxford University Press, شابک ‎۹۷۸−۰۱۹۹۸۹۱۸۲۵, pages 30–32
  18. ↑ Robert Lingat (1973), The Classical Law of India, University of California Press, شابک ‎۹۷۸−۰۵۲۰۰۱۸۹۸۳, page 77;
    Steven Collins (1993), The discourse of what is primary, Journal of Indian philosophy, Volume 21, pages 301–393
  19. ↑ Keay, John, India, A History, New York, Grove Press, 2000
  20. ↑ Rudolph, Susanne Hoeber; Rudolph, Lloyd I. (August 2000). "Living with Difference in India". The Political Quarterly. 71 (s1). Wiley: 20–38. doi:10.1111/1467-923X.71.s1.4.
  21. ↑ Gaborieau, Marc (June 1985). "From Al-Beruni to Jinnah: Idiom, Ritual and Ideology of the Hindu-Muslim Confrontation in South Asia". Anthropology Today. 1 (3). Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland: 7–14. doi:10.2307/3033123. JSTOR 3033123.
  22. ↑ Pollock, Sheldon, From Discourse of Ritual to Discourse of Power in Sanskrit Culture, Journal of Ritual Studies 4:2, 1990, 315-45
  23. ↑ Doniger, Wendy, The Hindus, An Alternative History, Oxford University Press, 2010, شابک ‎۹۷۸−۰−۱۹−۹۵۹۳۳۴−۷ pbk
  24. ↑ Arvind Sharma (2000), Classical Hindu Thought: An Introduction, Oxford University Press, شابک ‎۹۷۸−۰۱۹۵۶۴۴۴۱۸, page 205-206
  25. ↑ Olle Quarnström (2002), The Yogaśāstra of Hemacandra: A Twelfth Century Handbook of Śvetāmbara Jainism, Harvard University Press, شابک ‎۹۷۸−۰۶۷۴۰۰۹۳۴۹
  26. ↑ Ludwik Sternbach (1973), Subhashita – A forgotten chapter in the histories of Sanskrit literature, in Indologica Taurinensia, Torino, Vol I, pages 169–254
  27. ↑ John Bowker (2012), The Message and the Book: Sacred Texts of the World's Religions, Yale University Press

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ شاستره موجود است.

جستارهای وابسته

This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.