طب سنتی ایرانی

طب سنتی ایرانی یا پزشکی سنتی ایران، یکی از قدیمی‌ترین اشکال طب سنتی است. آنچه طب سنتی ایرانی نامیده می‌شود درواقع از طب ساکنان قدیم فلات ایران، طب بین‌النهرین، طب اسلامی و مجموعه‌ای از باورهای شفاهی دربارهٔ طب تشکیل شده است.^[۱]

انجمن علمی طب سنتی ایران سازمانی غیردولتی است که در راستای اساسنامه مشترک انجمن‌های علمی وزارت بهداشت فعالیت می‌نماید که در سال ۱۳۸۶ به جمع انجمن‌های وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی پیوست. این انجمن تنها نهاد علمی و قانونی غیردولتی مورد مشورت پیرامون موضوعات تخصصی طب سنتی در ایران است. گروه هدف و اعضای آن، فارغ التحصیلان رشته‌های طب ایرانی، داروسازی سنتی و تاریخ پزشکی هستند.^[۲]

مقدمات راه‌اندازی و تصویب رشته طب سنتی در سال ۱۳۸۵ در وزارت بهداشت فراهم گردید.

چهار دانشگاه علوم پزشکی تهران، علوم پزشکی شهید بهشتی، علوم پزشکی ایران و شاهد برای جذب دانشجو اعلام آمادگی کردند. نخستین بار در ایران دانشکده طب سنتی تهران در دانشگاه علوم پزشکی تهران در سال ۱۳۸۶ افتتاح شد.^[۳] تاکنون ۱۰ دانشکده طب سنتی ایرانی در کشور فعال شده است.^[۴]

سلامتکده، درمانگاه تخصصی طب سنتی است که خدمات طب سنتی شامل تدابیر حفظ تندرستی، روش‌های دستی (مانند حجامت و فصد)، و درمان‌های دارویی را ارائه می‌دهد؛ بنابراین افراد می‌توانند پیش از ابتلا به بیماری‌ها نیز با مراجعه به این مراکز، خدمات مشاوره ای لازم را دریافت کنند تا سلامت روح و جسم افراد جامعه حفظ شده و ارتقا یابد. در سلامتکده‌ها با مراجعان پیرامون مسایلی نظیر شیوه غذا خوردن، رژیم غذایی، ساعت خواب، مقدار خواب، مزاج و دیگر مسایل مرتبط با سلامت آنان گفت و گو می‌شود. از جمله مهم‌ترین این مسایل، مزاج‌شناسی و خودشناسی است که اگر به خوبی انجام شود؛ افراد خود به این نتیجه می‌رسند که با چه مواردی می‌توانند به آرامش یا توان بیشتر بدنی برسند. همچنین خدماتی مانند ماساژ، بادکش، حجامت، فصد و زالو درمانی نیز تحت نظر متخصصان طب ایرانی و زیر نظر پزشک (غیرخودسرانه) در این مراکز انجام می‌شود. یک محور مهم فعالیت سلامتکده‌ها، ارائه خدمات استفاده از گیاهان دارویی است. پزشکان متخصص طب ایرانی که اغلب در سلامتکده‌ها مشغول به کار هستند؛ بر تداخلات گیاهان دارویی، دوز مصرفی آن‌ها، نحوه ترکیب و نحوه اثربخشی این گیاهان به واسطه مطالعه و آموزش‌های لازم مسلط می‌شوند و به مردم مشاوره می‌دهند.

در سلامتکده یک داروخانه گیاهی وجود دارد که گیاهان آن در دانشکده داروسازی و همچنین در مرکز ساخت داروهای گیاهی طب سنتی ساخته می‌شود و لازمه به کارگیری آنها شرح حال‌گیری کامل و توجه به عملکرد اعضای مختلف بدن است که ممکن است از گیاهان دارویی متأثر شوند.

با توجه به اینکه این فرایند با نظارت داروسازان سنتی انجام می‌شود، دوز آن و همچنین نبود آلودگی به فلزات سنگین و قارچ و دیگر باکتری‌های مضر چک می‌شود و با نظر پزشک و متخصص داروسازی، دارو توزیع می‌شود. به عبارت دیگر نخستین و مهم‌ترین گام در سلامتکده ها، مشاوره‌های سبک زندگی است.^[۶]

مزاج، بنیاد اساسی پزشکی سنتی ایران است. پزشکان قدیم با ممارست و تبحری که در شناختن مزاج‌ها داشتند، دخالت وضع مزاجی را، از موی سر تا ناخن پا (مقاله دوم خفی علایی^[۱۰]) در هر یک از بیماری‌ها رصد کرده و معیار تشخیص و درمان کلیه بیماری‌ها را، توجه به مزاج اصلی و عارضی بیماران قرار داده بودند. به علتِ همین تمرین مداوم، منشأ اختلالات و عوارض بدن را به سهولت درمی‌یافتند. در کتب طب قدیم، فصول و ابواب مفصل جداگانه‌ای در خصوص این علایم تحت عنوان سوء مزاج سرد و سوء مزاج گرم شرح داده شده است اما کلاسوء مزاج دو گونه است: ۱- ساده (سازج). ۲- مادی.^[۱۱] به جرات می‌توان گفت: به همان سهولتی که امروز پزشکی جدید بیماری پرکاری تیروئید را تشخیص می‌دهد، آنان بی‌کفایتی‌های خفیف تیروئید را تشخیص می‌دادند. علت موفقیت پزشکان قدیم در تشخیص و درمان بیماری‌ها، طبقه‌بندی امراض بر اساس مزاج، گرمی و سردی و به اصطلاح پزشکی جدید (ازدیاد و نقصان میزان سوخت‌وساز پایه) بود^[۱۲]

در پزشکی سنتی، از تمامی عناصر موجود در طبیعت اعمّ از: گیاهی، معدنی و حیوانی برای اعاده اعتدال مزاج استفاده می‌شود. رعایت حال کبد بیمار از اصول اساسی تجویز دارو است.

بیماری که با غلبه یک یا چند خلط در بدن به وجود آمده است، با تخلیه و تعدیل آن‌ها رفع خواهد شد. اخلاط موجود در بدن بیمار ممکن است بر اثر تغذیه، هوای محیط و … نضج یافته و آماده دفع باشد یا ممکن است به شکل خام باشد، که برای دفع، باید با داروهای منضج تدارک شود.

داروهای منضج

هر خلطی داروی منضج خودش را دارد. برای خلط دم که مزاج آن گرم و تر است، منضجی لازم نیست و فصد و حجامت در زمان لزوم و بدون نضج، قابل انجام است. معمولاً برای صفرا سه روز، برای بلغم نه روز و برای سودای خالص پانزده روز باید داروی منضج استفاده شود. البته این اعداد بسته به اقلیم، فصول سال و گرمی و سردی هوا، جزوی قابل تغییر است.

داروهای مرکب

داروهای مرکب با نام‌های:

۱- معجون ۲- گوارشی ۳- شراب ۴- رب ۵- قرص ۶- شیاف چشمی ۷- سرمه ۸- ایارج ۹- کفلمه ۱۰- تریاق ۱۱- حبّ ۱۲- مفرح ۱۳- سنون ۱۴- لعوق ۱۵- مربا ۱۶- مرهم ۱۷- غرغره ۱۸- طبیخ ۱۹- ماءالاصول ۲۰- قی‌آور ۲۱- مسکن ۲۲- روغن ۲۳- شیاف مقعدی ۲۴- شیاف مهبلی ۲۵- اطریفل

عرضه می‌شوند.^[۱۳]

مزاج داروها

ابن سینا توصیه‌ای اکید در تجویز دارو دارد و می‌فرماید: هرگاه بیماری با تجویز داروی تکی قابل درمان است، هرگز از چند دارو برای درمان استفاده نکن، و هرگاه چند دارو می‌توانند درمان را بر عهده گیرند، هیچوقت دست به داروهای بزرگ (معجون‌ها، ایارج‌ها) نبر.
در داروهای مرکب محاسبه مزاج مرکب از کارهای سخت به‌شمار می‌رود.

طب، شاخه‌ای از علوم سلامت است و هدف آن حفظ صحت و ارتفاع بیماری و بازتوانی آسیب دیدگان می‌باشد. شکسته بندی، جراحی، خونگیری، توصیه‌های بهداشتی (در مسافرت و سکونت)، آرایش و… تماماً در این روش مورد بحث قرار دارند.
روش‌هایی چون گیاه‌درمانی، بخاطر اشتراک در مواد دارویی، بعضاً با روش طب سنتی اشتباه می‌شوند. البته که از انواع گیاهان در درمان طب سنتی استفاده می‌شود اما گیاه درمانی یکی از زیر مجموعه‌های طب سنتی است.

تشخیص بیماری در طب سنتی با در نظر گرفتن مزاج اعضا و مزاج بیمار، فصل، معاینه وضعیت روانی مراجع یا بیمار و … انجام می‌گیرد. در بیماری‌های مزمن، شغل بیمار، بیماری‌های والدین نیز تحت بررسی قرار می‌گیرد.^[۱۷] بیماری با نشانی‌هایی که ناشی از نامعتدل بودن است، خود را نشان می‌دهد. جستجوی این علایم بسته به شکایت بیمار از بیماری خود، باید در مسیر بی‌اعتدالی‌های موجود باشد. دقت و تیزبینی پزشک قسمت اصلی تشخیص را عهده‌دار است. شرح مراحل بیماری باعث شناخت مسیر بازیابی صحت است.

• ابن سینا
• زکریا رازی

• نقد پزشکی جایگزین
• گیاه درمانی
• مزاج (طب سنتی)
• خلط‌های چهارگانه

کتاب‌ها

فارسی:

• ابن سینا، حسین (۱۳۷۰). قانون در طب. ج. ۷ جلدی. ترجمهٔ دکتر عبدالرحمن شرفکندی. تهران: انتشارات سروش.
• ارزانی دهلوی، محمد اکبر (۱۳۸۰). میزان الطب. ترجمهٔ هادی نصیری. قم: انتشارات مؤسسه فرهنگی سماء. ص. ۲۷۸. شابک ۹۶۴-۹۲۴۸۸-۷-۰.
• ارزانی دهلوی، محمد اکبر (۱۳۹۰). مجربات اکبری. ج. ۱ جلدی. تهران: چوگان. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۵۶۸۲-۱۱-۶.
• مومن حسینی، محمد (۱۳۷۳). تحفه حکیم مؤمن. تهران: انتشارات مصطفوی. ص. ۳۷۶.
• تامسون، رابرت (۱۳۷۸). درمان طبیعی. ترجمهٔ دکتر محمد حسین راشد محصل، مریم عرفانیان حسینی. مشهد: انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد. ص. ۲۶۴. شابک ۹۶۴-۶۰۲۳-۹۹-۱.
• احمدیه، عبدالله (۱۳۶۸). راز درمان. ج. ۱ جلد. تهران: اقبال. ص. ۲۸۸.
• احمدیه، عبدالله (۱۳۷۷). راز درمان - طبیب خادم طبیعت است. ج. ۱ جلد. تهران: اقبال. ص. ۲۷۴. شابک ۹۶۴-۴۰۶-۰۳۳-۴.
• احمدیه، عبدالله (۱۳۸۰). راز درمان - با طبیعت بر بالین بیمار. ج. ۱ جلد. تهران: اقبال. ص. ۳۱۲. شابک ۹۶۴-۴۰۶-۱۱۰-۱.
• احمدیه، عبدالله (۱۳۸۱). درمان روماتیسم، نقرس و سیاتیک. ج. ۱ جلد. تهران: صفی علیشاه. شابک ۹۶۴-۵۶۲۶-۸۶-۲.
• زکریای رازی، محمد (۱۳۶۹). الحاوی. ج. ۲۲ جلدی. ترجمهٔ دکتر سید محمود طباطبایی. تهران: شرکت داروسازی الحاوی.
• عقیلی خراسانی، محمدحسین . (۱۳۷۱). مخزن الادویه. ج. ۱ جلدی. تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی. ص. ۱۰۳۲.
• عقیلی خراسانی، محمد حسین (۱۳۴۹). قرابادین کبیر. ج. ۱ جلدی. تهران: کتابفروشی محمودی. ص. ۱۳۸۷.
• میرحیدر، حسین (۱۳۷۳). معارف گیاهی. ج. ۸ جلدی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی. ص. ۶۴۷.
• میرحیدر، حسین (۱۳۷۶). مبانی علمی غذا درمانی و رژیم غذایی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی. ص. ۴۹۸. شابک ۹۶۴-۴۳۰-۴۶۶-۷.
• اخوینی بخاری، ابوبکر (۱۳۷۱). هدایة المتعلمین فی الطب. ج. ۱ جلدی. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد. ص. ۹۱۴.
• ابومنصور علی الهروی، موفق‌الدین (۱۳۷۱). الانبیه عن الحقایق الادویه. ج. ۱ جلدی. تهران: دانشگاه تهران. ص. ۴۴۲.
• زهراوی، ابوالقاسم (۱۳۷۴). التصریف لمن عجز عن التالیف (بخش:ابزارهای جراحی). ج. ۱ جلدی. ترجمهٔ احمد آرام - مهدی محقق. تهران: موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران و مؤسسه بین‌المللی اندیشه و تمدن اسلامی کوالالامپور مالزی. ص. ۲۷۸.
• حکیم می‌سری (۱۳۷۳). دانشنامه در علم پزشکی. ج. ۱ جلدی. ترجمهٔ دکتر برات زنجانی. تهران: دانشگاه تهران. ص. ۳۲۵.
• جرجانی، اسماعیل (۱۳۵۶). ذخیره خوارزمشاهی. ج. ۱. تهران: انتشارات انجمن آثار ملی. از پارامتر ناشناخته |تصحیح= صرف‌نظر شد (کمک)
• فخر رازی، محمدبن عمربن الحسین البوالفضل (۱۳۸۹). حفظ البدن. ج. ۱ جلدی. ترجمهٔ سید حسین رضوی برقعی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. ص. ۵۸۹. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۴۲۶-۴۵۸-۰.
• نگاهی بر بیو شیمی مغز، سید محمود میر زمانی چاپ متعدد دانشگاه تهران شابک .۴۴۹٫۲۵۴
• بغدادی، عبداللطیف (۱۳۸۹). زساله بیماری قند. ج. ۱ جلدی. ترجمهٔ دکتر علی خواجه دهی. تبریز: ستوده. ص. ۱۰۵. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۵۰۰۳-۴۶-۸.

مجلات

انگلیسی

• سازمان جهانی بهداشت (انگلیسی)