عباسعلی پنبه‌ای

وی از هوادران و فعالان حزب اجتماعیون عامیون و در ارتباط با میرزا علی اصغر خان سرتیپ زاده بوده‌است، به گونه‌ای که تا اواخر عمر ایشان با وی مکاتبات داشت.

پس از قدرت گرفتن رضا شاه و سرکوب جنبش‌های سیاسی از جمله جنبش جنگل توسط وی، کلیه احزاب سیاسی از جمله حزب اجتماعیون عامیون تبریز منحل می‌شوند. در این هنگام پنبه‌ای دستگیر و به تبریز اعزام و در دادگاه محکوم به حبس شده و پس از حبس به اردلان تبعید می‌شود. وی در دوران تبعیدش در اردلان با شیخ زنبیل و قاضی محمد آشنا شده‌است.

پس از اشغال ایران در جنگ جهانی دوم توسط متفقین در ۳ شهریور ۱۳۲۰ و در اثر فضای باز سیاسی پس از استعفای رضاشاه در ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ احزاب مختلف فعالیت خود را گسترش دادند. از جمله حزب توده و سندیکای کارگران در آذربایجان رشد نمود و با پشتوانه شوروی در تمام کشور ریشه دواند. در این دوران پنبه‌ای در میانه در جایگاه صدر حزب توده قرار گرفت. کمیته‌های حزب تودهٔ ایران در شهرهای مختلف آذربایجان مانند تبریز، ارومیه، اردبیل و آستارا، مراغه و میاندوآب، خوی، مرند، سراب، سلماس و میانه فعالیت داشتند که از جمله افراد زیر به‌صورت نزدیک و فعال در کمیته این حزب در میانه مشارکت داشته‌اند: غلام‌یحیی دانشیان، ق. رنجبر، عباسعلی پنبه‌ای و دیگران.^[۳] حزب توده در شهر میانه شعبه دایر کرده بود که عباسعلی پنبه‌ای آنجا را اداره میکرد.^[۴]

پنبه‌ای علی‌رغم موقعیت بالای خود در حزب توده، از نامزدی محمدولی فرمانفرمائیان برخلاف اختلافات متعددی که با وی داشت حمایت کامل نمود و با نفوذی که در بین مردم داشت فرمانفرمائیان از سراب و میانه به نمایندگی مجلس چهاردهم مجلس شورای ملی (۶ اسفند ۱۳۲۲ تا ۲۱ اسفند ۱۳۲۴) برگزیده شد.
فرمانفرمائیان در مجلس چهاردهم رهبر فراکسیون آزادی بود.^[۵]

نصرت‌الله جهانشاهلو مسئول حزب توده و بعد فرقه دموکرات در زنجان در مورد مراحل تاسیس فرقه و الحاق تشکیلات ایالتی حزب توده آذربایجان به فرقه دموکرات آذربایجان و گفتگوی عباسعلی پنبه‌ای با خود اینطور می‌نویسد:

«شاید مهرماه ۱۳۲۴ بود که بیانیه ای در تبریز پراکنده شد که ... امضاء کنندگان آن برای سامان بخشیدن به نابسامانیها بتشکیل فرقه ای بنام فرقه دموکرات آذربایجان اقدام کرده اند. امضاء کنندگان چند تن بودند که بنام ترین آنان آقایان سید جعفر پیشه‌وری، میرزا علی شبستری و باکوچی بود. ... یکی دو روز پس از رسیدن آن اعلامیه اعلامیهٔ دیگری از طرف تشکیلات ایالتی حزب توده آذربایجان که آن زمان مسئول آن آقای صادق پادگان بود منتشر شد دائر بر اینکه کمیتهٔ ایالتی حزب توده آذربایجان یکجا و به اتفاق آرا الحاق خود به فرقه دموکرات آذربایجان را اعلام کرد. چند روزی که گذشت، آقای پنبه‌ای که مردی درویش و بی سواد و مسئول حزب توده در میانه بود و خود نیز حزب را به فرقه ملحق کرده بود، نزد من آمد و دربارهٔ پیوستن حزب توده زنجان به فرقه دمکرات آذربایجان، با من گفتگو کرد. من به او گفتم که مقررات و موازین حزبی، به من اجازه چنین کاری را نمی‌دهد. او چون ساده و ناآگاه بود، از نیروی دولت شوروی و نظر آن‌ها در اینباره برای من سخن گفت و سرانجام چون دید من گفته نخست خود را از نو بازگو می‌کنم، از در پند و اندرز و تهدید درآمد و آشکارا به من گفت که اگر فوراً حزب توده زنجان را به فرقه ملحق نکنید، برای شما بسیار عاقبت بدی خواهد داشت. پس از آن او با پاره ای از مهاجران که عضو حزب توده و اتحادیه کارگران بودند گفتگو کرد و آنان را برانگیخت که خود اقدام به تشکیل فرقه دموکرات آذربایجان کنند. آنان گفتگوهای او را برای من بازگو کردند. پس از دو روز یک بار دیگر به زنجان نزد من آمد و همان گفته های بار نخست خود را با تهدیدهای بیشتری بازگو کرد و چون گفتگو را بیهوده یافت بازگشت.»^[۶]

سرانجام کمتیه مرکزی حزب توده در تهران با الحاق حزب توده زنجان به فرقه دموکرات آذربایجان موافقت نمود و متعاقبا کمیته حزب توده زنجان پس از ابلاغ نظر کمیته مرکزی توسط جهانشاهلو این الحاق را تصویب کرد. ^[۷]

ابراهیم نوروزاف، خبرنگار و افسر اطلاعاتی ارتش سرخ شوروی، در خاطرات خود گفته است که در نیمه آبان ۱۳۲۴ حسن یوسفی که آن زمان یکی از ملاکین ورشکسته میانه بود و به جای پنبه‌ای برای اداره دفتر حزب توده در میانه منصوب شده بود، به عنوان دبیر فرقه در میانه فعالیت مینمود.^[۴]

غلام یحیی دانشیان و عباسعلی پنبه‌ای رهبری فدائیان شبه نظامی را در سقوط شهر میانه در ۲۶ آبان ۱۳۲۴ بر عهده داشتند. میانه اولین شهری بود که توسط فدائیان سقوط کرد و ارتباط بین آذربایجان با تهران از این طریق قطع شد.^[۸] در مورد تصرف آسان و سریع شهر میانه به‌دست فرقه، کمبود افراد نظامی در میانه، که از یک دسته ژاندارم، پاره‌ای در بخش کاغذکنان و عده‌ای دیگر مأمور راه میانه به تبریز بودند و عده کوچکی در شهر میانه باقی‌مانده بودند از یک طرف و از سوی دیگر نقش دژبانی روسی در میانه به ریاست کاپیتان نوروز اف، مهم است که دژبانی روس مقداری جنگ‌افزار در اختیار فرقه و اتحادیه کارگران آن (به ریاست غلام یحیی) می‌گذارد. با وجود اینکه کوچک‌ترین مقاومتی از سوی نیروهای دولتی شهر انجام نشد، کسانی از قبیل رسدبان رهنما که پایور پلیس راه‌آهن بود و چندین پاسبان دیگر بعد از تسلیم به قتل رسیدند که علت آن را خشونت بسیار زیاد پاره‌ای از کارگران مهاجر قفقازی از قبیل آقای رامتین می‌دانند.^[۹][۱۰] (سرگرد محمد علی رامتین متولد سال ۱۲۸۶ در سراب که در سال ۱۳۲۴ به حزب دموکرات آذربایجان پیوست و در شانزدهم دی ماه ۱۳۲۵ در میدان خان حمامی مراغه به دار آویخته شد.^[۱۱]) متعاقبا در هشتم یا دهم آذر ماه ۱۳۲۴ مراکز مهم دولتی شهر زنجان نیز به دستور نصرت‌الله جهانشاهلو به نام فرقه دموکرات آذربایجان اشغال و شهر در اختیار ایشان قرار گرفت.^[۱۲]

عباسعلی پنبه‌ای در جلسه چهارم کنگره خلق مورخ از ۶ آذر ۱۳۲۴ آذربایجان به عضویت هیئت ملی آذربایجان به ریاست میرزا علی شبستری برای برگزاری انتخابات منصوب گردید.^[۱۳] و سرانجام در انتخابات کنگره ملی آذربایجان که از ۴ آذر ۱۳۲۴ به مدت پنج روز ادامه داشت، به عنوان نماینده میانه برگزیده شد^[۱۴]

پنبه‌ای به منظور جلوگیری از درگیری بین ارتش ایران و فدائیان فرقه دموکرات آذربایجان که تحت پشتیبانی ارتش شوروی بودند نقش زیادی ایفا کرد. مشخص بود در صورت هر گونه درگیری بین این دو نیروی نظامی فدائیان فرقه که دست نشانده شوروی بودند پیروز مطلق میدان نبرد بودند؛ لذا بدین منظور پس از ممانعت قوای شوروی از حرکت قوای کمکی تهران به آذربایجان و جلوگیری از پیش‌روی آن‌ها در قزوین، پنبه‌ای در ۲۲ آذر ۱۳۲۴ به نمایندگی از طرف سید جعفر پیشه‌وری با سرتیپ علی اکبر درخشانی فرمانده لشکر سوم آذربایجان شرقی در سربازخانه تبریز ملاقات نموده^[۱۵][۱۶] و وی را جهت ادامه مذاکرات نزد پیشه‌وری برد. پس از آن در همان شب لشکر آذربایجان به فرقه دموکرات آذربایجان تسلیم می‌شود. پس از تسلیم لشکر آذربایجان هر افسری به دلخواه خود می‌توانست در آذربایجان باقی‌مانده یا به تهران بازگردد که قریب به اتفاق افسران از جمله سرتیپ درخشانی با اتفاق خانواده‌هایشان به صورت زمینی یا هوایی در امنیت تمام به تهران بازگشتند.

پس از تسلیم تمامی قوای نظامی تبریز، پنبه‌ای به عنوان رئیس شهربانی این شهر منصوب و امنیت در شهر تبریز برقرار گردید.^[۱۷] در این مدت وی اقداماتی از جمله سرکوب و حتی اعدام اشرار و حتی فدائیان خاطی فرقه انجام داد^[۱۸][۱۹] که در نظر مردم تبریز و علمای این شهر از جمله آیت‌الله میرزا عبدالله مجتهدی بسیار مؤثر می‌نمود.^[۲۰]

تیپ رضائیه در آذر ۱۳۲۴ پس از مقاومت در برابر تهدیدات نظامیان شوروی^[۲۱] و تلفات زیاد طرفین از پای درآمده و نهایتاً تسلیم فرقه دموکرات آذربایجان شد.^[۲۲] سرهنگ احمد زنگنه فرمانده تیپ رضائیه و سرهنگ علی اکبر نوربخش فرمانده ژاندارمری رضائیه برای محاکمه به تبریز اعزام شدند. در این موقع پنبه‌ای با این دو زندانی ملاقات و به آن‌ها قول تلاش برای آزادی می‌دهد. موضوع معاوضه این دو نفر با زندانیان زندان تهران که در درگیری‌های شهریور ۱۳۲۰ بین مالکان و روستائیان دستگیر و برخی اعدام شده بودند در کمیته مرکزی فرقه توسط پنبه‌ای مطرح گردید و تصویب شد. دادگاه تبریز این دو نفر را پس از صدور حکم اعدام، به ده سال زندان محکوم نمود.^[۲۳] پس از آن معاوضه صورت گرفته و سرهنگ زنگنه و سرهنگ درخشانی بعدها پس از اعزام به تهران توسط محمد رضا پهلوی در تاریخ ۱۹ تیر ۱۳۲۵ آزاد گردیدند.^[۲۴]

فرقه دموکرات آذربایجان در ۱۲ شهریور ۱۳۲۴ بیانیه موسوم به مراجعت نامه ۱۲ شهریور در تبریز در دوازده بند صادر نمود.^[۲۵] متعاقبا ۴۲ نفر، شامل عباسعلی پنبه‌ای، به‌عنوان اعضای کمیته مرکزی فرقه دموکرات آذربایجان برگزیده شدند.^[۲۶]

در دوران تسلط کامل فرقه بر آذربایجان، قلی اوف کنسول شوروی در تبریز پنبه‌ای را به کنسولگری فرا می‌خواند. پنبه‌ای با مترجم و همراه خود که فردی آسوری به نام میکائیل یلشا (Michael Yalsha) بود شبانه به کنسولگری می‌رود و در حین گفتگو پنبه‌ای برآشفته شده و با لحن تندی پرخاش کنان به کنسول می‌گوید "شما اشتباهی به نام کنسول دولت شوروی به تبریز فرستاده شدید، شما باید به تماشاخانه‌های مسکو برای بازی در تئاترها می‌رفتید" و از یلشا می‌خواهد که جملات را ترجمه کند. علی‌رغم درخواستهای فراوان یلشا از پنبه‌ای (وی همواره پنبه‌ای را پدر خطاب می‌کرد) مبنی بر عدم ترجمه جملات مزبور، وی پافشاری کرده و کنسول نیز بر ترجمه اصرار می‌ورزد. پس از ترجمه سخنان پنبه‌ای، کنسول برخاسته عصبانی و ناراحت اتاق را ترک می‌نماید.^[۱] چند روز پس از درگیری لفظی پنبه‌ای با قلی اوف، پنبه‌ای به فرمانداری رضائیه منصوب می‌شود. این انتصاب عملاً نوعی تبعید برای پنبه‌ای به‌شمار می‌رفت.

مجلس ملی آذربایجان در ۱۸ دی ۱۳۲۴ دو قانون در مورد سازماندهی انجمن های ایالت، محال و بلوک و همچنین انجمن شهرداری از طریق انتخابات مخفی، مستقیم، عمومی و برابر صادر کرد. متعاقبا عباسعلی پنبه‌ای به فرمانداری ارومیه منصوب گردید.^[۲۷]

پنبه‌ای در اواخر دوران فرقه دموکرات آذربایجان مجدداً تنزل مقام یافته و به فرمانداری شهر کوچک شاپور منصوب شد. وی تا زمان سقوط فرقه و دستگیری اش به همراه برخی از اعضای خانواده در این شهر به سر می‌برد.

پس از انتصاب محمد بی‌ریا به سمت دبیرکل فرقه به جای سید جعفر پیشه‌وری، وی و سلام الله جاوید طی قطعنامه‌ای در تاریخ ۲۱ آذر ۱۳۲۵ موافقت خود با ورود نیروهای دولت مرکزی به آذربایجان را اعلام نمودند. پس از آن تعداد زیادی از فدائیان و اعضای فرقه که روزنامه‌های باکو^[۲۸] تعداد آن‌ها را به ۷۰۰۰۰ نفر تخمین زده بودند به خاک شوروی عقب‌نشینی کردند. از همان صبح روز ۲۱ آذر ۱۳۲۵ کشتار و غارت در سراسر آذربایجان علیه فرقه دموکرات آغاز گردید.^[۲۸] دبیر کلی محمد بی‌ریا یک شب بیشتر دوام نداشت و بلافاصله پس از اعلام ورود ارتش برای نظارت بر انتخابات به کنسول‌گری شوروی پناهنده شد. کنگره ملی آذربایجان منحل و تبدیل به انجمن ایالتی آذربایجان گردید.

پنبه‌ای در سلماس دستگیر و پس از ضرب و شتم فراوان به تبریز اعزام و همسر و فرزندان خردسالش با کامیون نظامی به میانه بازگردانده شدند. اموال خانواده‌اش در میانه به دست اوباش غارت شد. پنبه‌ای پس از محاکمه ابتدا محکوم به اعدام و سپس در اثر بخشش به حبس ابد محکوم شد. وی به مدت یک سال و نیم در زندان تبریز و پس از آن یک سال و نیم دیگر در زندان بندرعباس و در شرایط بسیار دشوار تبعید به‌سر برده و سپس آزاد گردید. در تهران وی را به ستاد ارتش برده و فرمان عفو را به وی ابلاغ می‌نمایند. سپس وی مجدداً به شغل آزاد خود در میانه‌ روی می‌آورد.