تصویری از «گرد آوردن چهار نماد» (和合四象圖) در اثری دربارهٔ نیدان، از کتاب شینگ‌مینگ گوی‌جی، ۱۶۱۵
چهار نماد (چینی: 四象) چهار موجود اسطوره‌ای در صورت‌های فلکی سنتی چین در امتداد دایرةالبروج هستند که نگهبانان چهار جهت اصلی به‌شمار می‌روند. این موجودات با نام‌هایی چون «چهار نگهبان»، «چهار ایزد» و «چهار جانور فرخنده» نیز شناخته می‌شوند. آنها عبارت‌اند از اژدهای لاجوردی در شرق، پرندهٔ شنگرفی در جنوب، ببر سفید در غرب و جنگجوی سیاه یا لاک‌پشت‌مار سیاه در شمال.
هر یک از این موجودات بیش از همه با یکی از چهار جهت اصلی و یکی از رنگ‌های سنتی چین پیوند دارد و در عین حال نمایندهٔ مفاهیم دیگری مانند یکی از فصل‌های سال، برخی حالات و فضایل، و یکی از چهار موردِ چوب، آتش، فلز و آب در دستگاه پنج فاز است. فاز پنجم، یعنی خاک، در این الگو به اژدهای زرد نسبت داده می‌شود. هر یک از چهار نماد ویژگی‌ها، روایت پیدایش و جایگاه نمادین ویژهٔ خود را دارد و این چهارگانه در سنت‌های دینی، کیهان‌شناختی و فرهنگی کشورهای حوزه فرهنگی شرق آسیا اهمیت یافته است.
تاریخچه
تصویرهایی از موجودات اسطوره‌ای که به‌وضوح پیشینهٔ چهار نماد امروزی به‌شمار می‌روند، در نقاط گوناگون چین یافته شده‌اند. قدیمی‌ترین نمونهٔ شناخته‌شده در سال ۱۹۸۷ در گوری در محوطهٔ شیشوئی‌پو در پویانگِ استان هنان کشف شد و تاریخ آن را حدود ۵۳۰۰ پیش از میلاد برآورد کرده‌اند. در این گور که با شناسهٔ M45 شناخته می‌شود، در دو سوی شرقی و غربی بقایای فرد اصلی، نقش‌هایی از صدف و استخوان قرار داشت که به‌ترتیب شباهت زیادی به اژدهای لاجوردی و ببر سفید دارند.[۱]
صورت معیار امروزی این چهارگانه بسیار دیرتر تثبیت شد و در دوره‌های مختلف تاریخ چین گونه‌های متفاوتی از آن وجود داشت. برای نمونه، نسخهٔ خطی رونگ چنگ شی که در سال ۱۹۹۴ کشف شد و به دوره ایالت‌های جنگ‌طلب (حدود ۴۵۳ تا ۲۲۱ پیش از میلاد) تعلق دارد، به‌جای چهار جهت از پنج جهت سخن می‌گوید و نمادهای جانوری را نیز به شکلی متفاوت قرار می‌دهد. بر پایهٔ این متن، یوی بزرگ برای افراد خود پرچم‌های جهت‌نما تعیین کرد: خورشید برای شرق، ماه برای غرب، مار برای جنوب، خرس برای مرکز و پرنده برای شمال.[۲]
متن کلاسیک چینی کتاب مناسک از پرندهٔ شنگرفی، جنگجوی سیاه، اژدهای لاجوردی و ببر سفید به‌عنوان نقش‌های روی پرچم‌های جنگی یاد می‌کند.[۳] این چهار نام همچنین نام گروه‌هایی از ستارگان مرتبط با چهار جهت اصلی بودند: پرندهٔ شنگرفی با جنوب، جنگجوی سیاه با شمال، اژدهای لاجوردی با شرق و ببر سفید با غرب ارتباط داشت.[۴]
در تائوئیسم برای چهار نماد هویت‌ها و نام‌های انسانی نیز در نظر گرفته شده است. اژدهای لاجوردی «مِنگ ژانگ» (孟章)، پرندهٔ شنگرفی «لینگ گوانگ» (陵光)، ببر سفید «جیان بینگ» (監兵) و جنگجوی سیاه «ژی مینگ» (執明) نامیده می‌شوند. نام‌های متناظر آنها در سنت ژاپنی، به همین ترتیب، سیریو در شرق، سوزاکو در جنوب، بیاکو در غرب و گنبو در شمال است.
گفته شده است که رنگ‌های منسوب به این چهار موجود با رنگ خاک مناطق متناظر در چین نیز سازگاری دارد: خاک‌های آب‌گرفتهٔ خاکستری مایل به آبی در شرق، خاک‌های سرخِ آهن‌دار در جنوب، خاک‌های شور و سفیدرنگ بیابان‌های غرب، خاک‌های سیاه و غنی از مواد آلی در شمال و خاک‌های زرد لس در فلات مرکزی.[۵]
در یی‌چینگ
در بخش «رسالهٔ بزرگ» از یی‌چینگ منشأ «چهار صورت» یا چهار نماد چنین توصیف شده است:[۶][۷]
易有太極，是生兩儀，兩儀生四象，四象生八卦。«در دگرگونی، قطب برین هست؛ از آن دو نمود پدید می‌آید؛ دو نمود، چهار صورت را پدید می‌آورد؛ و چهار صورت، هشت سه‌خطی را پدید می‌آورد.»
در این عبارت «دو نمود» به یین و یانگ و «چهار صورت» به چهار حالت یین و یانگ اشاره دارد.
تطبیق چهار نماد با پنج فاز
آینه‌ای مفرغی با نقش‌های کیهان‌شناختی از کشتی غرق‌شده بلیتونگ، شامل با گوآ و چهار جانور فرخنده
چهار نماد با دستگاه پنج فاز نیز تلفیق شده‌اند. اژدهای لاجوردیِ شرق نمایندهٔ چوب، پرندهٔ شنگرفیِ جنوب نمایندهٔ آتش، ببر سفیدِ غرب نمایندهٔ فلز و جنگجوی سیاه یا لاک‌پشت‌مار سیاهِ شمال نمایندهٔ آب است. در این دستگاه، فاز پنجم، یعنی خاک، با اژدهای زردِ مرکز نمایندگی می‌شود.[۸]
در فرهنگ عامه
چهار نماد در شماری از آثار فرهنگ عامهٔ معاصر شرق آسیا و آثار متأثر از آن بازآفرینی شده‌اند.
در بازی تیراندازی اول‌شخص اورواچ، مجموعه‌ای از پوشش‌های ظاهری شخصیت‌ها با الهام از چهار نماد طراحی شد. در رویداد سال نوی چینی ۲۰۱۸، «سال سگ»، شخصیت‌های زاریا، مرسی، فارا و گنجی به‌ترتیب پوشش‌هایی بر پایهٔ جنگجوی سیاه، پرندهٔ شنگرفی، اژدهای لاجوردی و ببر سفید دریافت کردند.
در بازی پوکمون سیاه و سفید برای نینتندو دی‌اس، صورت‌های ویژهٔ تورنادوس، تاندوروس و لندوروس به‌ترتیب از پرندهٔ شنگرفی، اژدهای لاجوردی و ببر سفید الهام گرفته‌اند. بعدها در افسانه‌های پوکمون: آرسیوس، اناموروس که از جنگجوی سیاه الهام گرفته است، این چهارگانه را کامل کرد.
در وبتونخدای دبیرستان، فن «هنر نهانی چهار ایزد نگهبان» متعلق به دائه‌وی هان از چهار حالت تشکیل شده است که نام آنها از چهار نماد گرفته شده: مشت لاک‌پشت سیاه، لگد پرندهٔ سرخ، رقص ببر سفید و موج اژدهای آبی.
در بازی نقش‌آفرینی برخط چندنفرهٔ گستردهفاینال فانتزی ۱۴ از اسکوئر انیکس، بستهٔ گسترش‌دهندهٔ استورم‌بلاد دارای رشته‌ای از مأموریت‌ها و نبردها با الهام از چهار نماد با عنوان «چهار ارباب» است. این چهار شخصیت با نام‌های ژاپنی گنبو (جنگجوی سیاه)، بیاکو (ببر سفید)، سوزاکو (پرندهٔ شنگرفی) و سیریو (اژدهای لاجوردی) ظاهر می‌شوند.
در مجموعه بازی‌های راهبردی دامینیونز، ساختهٔ ایلوینتر گیم دیزاین، ببر سفید غرب، پرندهٔ شنگرفی جنوب، اژدهای لاجوردی شرق و جنگجوی سیاه شمال به‌عنوان ایزدان قابل انتخاب حضور دارند.
در مانگا و انیمهبیبلید، چند بی‌بلید اصلی از چهار نماد الهام گرفته‌اند: دراگون از اژدهای لاجوردی، درانزر از پرندهٔ شنگرفی، دریگر از ببر سفید و دراسیل از جنگجوی سیاه. در نخستین فیلم مجموعه، بی‌بلید دیگری به نام استراتا دراگون، با الهام از اژدهای زرد، به آنها افزوده شد.
در مجموعهٔ دیجیمون، «چهار جانور مقدس» گروهی از دیجیمون‌ها هستند که بر پایهٔ چهار نماد طراحی شده‌اند. چینگ‌لونگ‌مون نخستین بار در انیمهٔ ماجراجویی دیجیمون ۰۲ ظاهر شد. این شخصیت در دیجیمون تیمرز همراه با ژوکیاومون، شوان‌وومون و بای‌هومون دوباره ظاهر شد. نام‌های این چهار دیجیمون برگرفته از نام‌های چینی اژدهای لاجوردی، پرندهٔ شنگرفی، جنگجوی سیاه و ببر سفید است.
در رمان خیال‌پردازی علمیِ نوجوانان بیوهٔ آهنین نوشتهٔ نویسندهٔ کانادایی شیران جی ژائو، چند شخصیت هدایت جنگ‌افزارهای انسان‌واره‌ای را بر عهده دارند که از سه نماد، یعنی پرندهٔ شنگرفی، جنگجوی سیاه و ببر سفید، الهام گرفته‌اند.[۹]
چهار نماد در مجموعهٔ مگامی تنسی نیز بارها در قالب دشمنان نیرومندی ظاهر می‌شوند که پس از شکست می‌توان آنها را احضار کرد. در شیطان بازمانده ۲، بای‌هو دیو شخصی شخصیت اصلی، هیبیکی، است.[۱۰] این چهار موجود در مجموعهٔ فرعی پرسونا نیز با نام‌های ژاپنی خود در قالب «پرسونا» ظاهر می‌شوند.
در فوشیگی یوگی، چهار نماد ایزدانی درون کتابی با عنوان «جهان چهار ایزد» هستند که به کاهنه‌ای فراخوانده‌شده از جهانی دیگر سه آرزو می‌بخشند.
در مانگای باسارا، شمشیرهای چهار رهبر نخستین شورشیان علیه امپراتوری جدید ژاپن نام‌های برگرفته از چهار نماد دارند. شخصیت اصلی، ساراسا، نام برادرش تاتارا را به‌عنوان نام مستعار برمی‌گزیند؛ تاتارا نام ژاپنی یکی از منازل بیست‌وهشت‌گانه در محدودهٔ ببر سفید است.
در مانگای هلک، سه تن از چهار شخصیت برگزیدهٔ زیر فرمان امپراتور دیوان نام‌هایی برگرفته از چهار نماد دارند: آزودرا از اژدهای لاجوردی، ورمیلیو از پرندهٔ شنگرفی و کوهاکو از ببر سفید.
در یو یو هاکوشو، چهار نماد نام گروهی از دیوان با عنوان «جانوران مقدس» است. این گروه به رهبری سوزاکو، حشراتی اهریمنی را در جهان انسان‌ها رها می‌کند.
در دوازده قلمرو، نام دریاهای درونی از رنگ جانوران مقدس و پنج جهت متناظر آنها گرفته شده است: دریای سیاه در شمال، دریای سفید در غرب، دریای سرخ در جنوب، دریای آبی در شرق و دریای زرد در مرکز.[۱۱]
↑Zhu Xi (2020). The Original Meaning of the Yijing: Commentary on the Scripture of Change. Translated by Joseph A. Adler. New York: Columbia University Press. p.46.
↑Schirokauer, Conrad; Brown, Miranda (2005). A Brief History of Chinese and Japanese Civilizations (3rded.). Thomson/Wadsworth. ISBN0-534-64307-8.
.svg.png)
