چهار کتاب برای زنان

چهار کتاب برای زنان
بان ژاو، پژوهشگر دورۀ هان، یکی از نویسندگان چهار کتاب برای زنان بود.
زبان‌های چینی	女四書
معنای تحت‌اللفظی	چهار کتاب زنان
رونویسی‌ها چینی استاندارد پین‌یین Nǚ sìshū وید جایلز Nü ssu-shu

چهار کتاب برای زنان (چینی ساده‌شده: 女四书; چینی سنتی: 女四書) مجموعه‌ای از متون بود که برای استفاده در آموزش دختران جوان چینی تدوین شده بود. در اواخر دودمان مینگ و دوران دودمان چینگ، این مجموعه متنی رایج و معیار بود که دختران خانواده‌های اشرافی آن را مطالعه می‌کردند. این چهار کتاب در ابتدا به‌صورت جداگانه رواج داشتند و در سال ۱۶۲۴ میلادی، انتشارات دووِن تانگ آن‌ها را در قالب مجموعه‌ای واحد گردآوری و منتشر کرد.

محتوا

نمای کلی

این چهار کتاب عبارتند از:

1. آموزه‌هایی برای زنان (女誡; Nǚjiè) نوشته بان ژاو
2. گلچینی برای زنان (女論語; Nǚ lúnyǔ) نوشته سونگ روشن و سونگ روژاو
3. آموزه‌های درونی (内训; Nèixùn) نوشته ملکه ژو
4. الگوی زنان (女范捷录; Nüfan jielu) نوشته بانو لیو

در آموزه‌هایی برای زنان، بان ژاو، برجسته‌ترین دانشمند و فرهیختهٔ زن چین، به شرح اصول کلی و مباحث فلسفی می‌پردازد. در گفتارهای زنان، سونگ‌ها این اصول را با نمونه‌های عملی و متناسب با زندگی روزمره توضیح می‌دهند. در الگوی زنان، بانو لیو داستان‌های الهام‌بخش زنان گوناگون در تاریخ چین را بازگو می‌کند. در این اثر، نمونه‌هایی از زنان نامدار با ویژگی‌ها و پیشینه‌های مختلف، از دوره‌های گوناگون تاریخی، ارائه شده است. از جمله این زنان، افزون بر بان ژائو، می‌توان به لیانگ هونگیو اشاره کرد که با نواختن طبل‌های جنگی در میدان نبرد، همسر خود، یکی از سرداران دودمان سونگ، را به پایداری و دلاوری تشویق می‌کرد. در این مجموعه، دانش‌اندوزی و فداکاری در راه میهن و خانواده ستوده شده است.

فرمان‌بری همراه با حرمت

کتاب بان ژائو در میان این چهار اثر، بیش از همه مورد مطالعه و استفاده قرار گرفت. او بر این باور بود که زن باید «فرمان‌بری همراه با حرمت» را پیشه کند، به سه طاعت و چهار فضیلت پایبند باشد و همسر خود را هم‌پایهٔ آسمان بداند. بان ژاو ازدواج را با تائو مقایسه می‌کرد و شوهر را نماد یین و زن را نماد یانگ می‌دانست. با این حال، این دیدگاه دربارهٔ نسبت زن و مرد در ازدواج، از نظر انتساب و درستی محل تردید است. این برداشت از ازدواج، در مقایسه با آنچه در آثار کنفوسیوس یافت می‌شود، نگاهی عاطفی‌تر و آرمان‌گرایانه‌تر به رابطهٔ زناشویی ارائه می‌دهد.

آموزش زنان

داستان زندگی بان ژاو از نوشته‌های او نیز الهام‌بخش‌تر بود. او دانشمندی از دودمان هان بود که نه‌تنها به آموزش یک امپراتریس پرداخت، بلکه تاریخ رسمی‌ای را که برادرش آغاز کرده بود نیز به پایان رساند. اصلاح‌طلبان در سده‌های شانزدهم و هفدهم میلادی، بارها به زندگی و شخصیت او استناد می‌کردند تا از ضرورت آموزش زنان دفاع کنند.

چهار کتاب زنان صراحتاً از آموزش زنان دفاع می‌کند. در آموزه‌های درونی آمده است: «هیچ زن خردمند و پاکدامنی نیست که از رهگذر آموزش پرورش نیافته باشد.» صرف‌نظر از محتوای این آثار، چهار کتاب زنان با هدف آموزش خواندن به زنان تدوین شده بودند؛ ایده‌ای که در آن زمان، دیدگاهی بحث‌برانگیز و در عین حال پیشرو به شمار می‌رفت. هر چهار کتاب را زنان فرهیخته و صاحب‌نامی نوشته‌اند؛ نکته‌ای که در بسیاری از چاپ‌های این آثار نیز با گنجاندن زندگی‌نامه‌های کوتاه و تصاویر نویسندگان در جامه و هیئت اهل دانش، مورد تأکید قرار گرفته است.

عنوان «چهار کتاب» در نام این مجموعه، به چهار کتاب آیین نئوکنفوسیوسی اشاره دارد که ژو شی آن‌ها را گردآوری و تدوین کرده بود. این مجموعه، کتاب درسیِ داوطلبانی بود که برای شرکت در آزمون‌های امپراتوری آماده می‌شدند. از این رو، دانش و آموزش زنان نیز به‌عنوان حوزه‌ای هم‌سنگ با دانش و آموزش مردان مطرح می‌شد. به گفتهٔ دوروتی کو، پژوهشگر معاصر، «تردیدی نیست که زنان هم چهار کتاب زنان و هم چهار کتابی را که قرار نبود بخوانند، مطالعه می‌کردند.»

پانویس

منابع

• Foust, Mathew; Tan, Sor-Hoon, eds. (2016). Feminist Encounters with Confucius. BRILL. ISBN 9789004332119.
• Ko, Dorothy (1994). Teachers of the Inner Chambers: Women and Culture in Seventeenth-century China. Stanford University Press. ISBN 9780804723596.
• Wang, Robin (2003). "The Analects for Women". Images of Women in Chinese Thought and Culture: Writings from the Pre-Qin Period Through the Song Dynasty. Hackett Publishing. pp. 327–340. ISBN 0872206513.
• Zhang, Mingqi (1987). "The Four Books for Women: Ancient Chinese Texts for the Education of Women". B. C. Asian Review. 1. Translated by Arbuckle, Gary; Haddon, Rosemary: 757–758.