یان لایکن
یوهانس «یان» لایکن (هلندی: Johannes "Jan" Luyken؛ ۱۶ آوریل ۱۶۴۹ – ۵ آوریل ۱۷۱۲) شاعر، طراح، تصویرگر و حکاک هلندی بود که بخش عمدهٔ زندگی خود را در آمستردام گذراند. او از پرکارترین تصویرگران کتاب در دوران طلایی هلند بود و هزاران نقش چاپی برای کتاب‌های تاریخی، دینی، علمی و تمثیلی پدید آورد. لایکن در ادبیات هلندی نیز به سبب شعرهای عرفانی و اخلاقی و مجموعه‌های تمثیل‌های مصور خود شناخته می‌شود.[۱]
از مشهورترین آثار تصویری او ۱۰۴ نقش چاپی برای چاپ ۱۶۸۵ آینهٔ شهیدان، دربارهٔ آزار و کشته‌شدن آناباپتیست‌ها، و مجموعهٔ پیشه‌های آدمی در ۱۶۹۴ است که او با همکاری پسرش کاسپار لایکن تهیه کرد. در اثر دوم، صد پیشهٔ هلندی با تصاویری دقیق از محیط کار و ابزارهای هر حرفه همراه با شعرهای اخلاقی و دینی ارائه شده‌اند.[۲]
زندگی
سال‌های نخست
یان لایکن در ۱۶ آوریل ۱۶۴۹ در آمستردام زاده شد. پدرش کاسپار لایکن، آموزگار و نویسندهٔ آثار پندآموز دینی، و مادرش هستر کورِس بود. یان پنجمین فرزند خانواده بود و در محیطی پرورش یافت که در آن اندیشه‌های دینیِ اصلاح‌طلبانه، پیتیسم و گرایش‌های عرفانی مسیحی حضور پررنگی داشت.[۳][۴]
برخلاف آنچه در برخی شرح‌حال‌های متأخر آمده است، پدر او حکاک نبود. لایکن در نوجوانی برای فراگیری نقاشی نزد مارتینوس زاخمولن رفت. آرنولد هوبراکن، زندگی‌نامه‌نویس هنرمندان هلندی، زاخمولن را استاد نقاشی او معرفی می‌کند.[۵] با این حال لایکن نقاشی را نسبتاً زود کنار گذاشت و به طراحی و حکاکی برای ناشران روی آورد. در فراگیری فن اچینگ نیز از کونرات دکر، طراح و چاپگر آمستردامی، یاری گرفت.[۶]
در همان سال‌ها استعداد ادبی او نیز آشکار شد. نخستین مجموعهٔ شعرش با عنوان Duytse Lier («چنگ هلندی») در ۱۶۷۱، هنگامی که ۲۲ سال داشت، منتشر شد. این مجموعه بیشتر شامل شعرها و ترانه‌های عاشقانه و طبیعت‌گرایانه بود و از آثار مذهبی و زاهدانهٔ دورهٔ بعدی زندگی او تفاوت آشکاری داشت.[۱]
ازدواج و دگرگونی دینی
لایکن در ۵ مارس ۱۶۷۲ با ماریا دِ اوده، خواننده‌ای که در منابع زمان خود به صدای خوش شهرت داشت، ازدواج کرد. آنان پنج فرزند داشتند که چهار تن در کودکی درگذشتند. تنها فرزند بازمانده، کاسپار لایکن، بعدها خود از حکاکان شناخته‌شده شد و در بسیاری از آثار با پدرش همکاری کرد.[۳]
لایکن در خانواده‌ای پرورش یافته بود که از کلیسای رسمی کالوینی فاصله داشت و با محافل اصلاح‌طلب و پییتیستی ارتباط داشت. در میانهٔ دههٔ ۱۶۷۰، در حدود ۲۶سالگی، تحولی عمیق در زندگی دینی او رخ داد. منابع نزدیک به زمان او این رویداد را نوعی «بیداری» یا تجربهٔ شخصی شدید دینی وصف کرده‌اند. پس از آن از زندگی اجتماعی و ادبیِ دنیوی فاصله گرفت و به محافلی نزدیک شد که آبراهام گالنوس و پتروس سراریوس از چهره‌های آنها بودند.[۷]
اندیشه‌های یاکوب بومه، عارف آلمانی، تأثیر مهمی بر جهان‌بینی لایکن گذاشت. شعرهای بعدی او بر رابطهٔ درونی انسان با خدا، بی‌ارزشی دلبستگی‌های مادی، پالایش روح و جست‌وجوی زندگی مسیحی تأکید دارند.[۱] بنابراین گرایش دینی او را نمی‌توان صرفاً به عضویت در یک کلیسای مشخص فروکاست؛ محیط منونایتی و آناباپتیستی در زندگی او اهمیت داشت، اما عرفان مسیحی و پیتیسم نیز در شکل‌گیری آثارش نقشی اساسی داشتند.
سال‌های پایانی
لایکن بیشتر عمر خود را در آمستردام گذراند، اما مدتی در پایان سدهٔ هفدهم در نزدیکی هارلم و سپس حوالی هورن زندگی کرد. در ۱۷۰۵ دوباره به آمستردام بازگشت.[۳]
پسرش کاسپار که برای مدتی در نورنبرگ برای ناشران آلمانی کار کرده بود، در ۱۷۰۵ به آمستردام بازگشت، اما در ۱۷۰۸، چهار سال پیش از پدرش، درگذشت.[۸]
یان لایکن در ۵ آوریل ۱۷۱۲ در آمستردام درگذشت و در ۱۱ آوریل در کلیسای نیووزیدس‌کاپل به خاک سپرده شد.[۳]
فعالیت هنری
لایکن عمدتاً با سیاه‌قلم تیزابی بر صفحهٔ مسی کار می‌کرد. این فن به او امکان می‌داد طرح‌هایی با خطوط ظریف و پرتحرک تولید کند و آنها را برای چاپ کتاب به‌کار ببرد. آثارش از صحنه‌های کتاب مقدس و شهادت مسیحیان تا جنگ‌ها، وقایع تاریخی، ابزارهای فنی، پیشه‌های روزمره، گیاهان، جانوران و صحنه‌های زندگی شهری را دربر می‌گیرد.
در برخی فهرست‌ها بیش از ۳٬۳۰۰ نقش چاپی به خود او نسبت داده شده است و او برای نزدیک به ۵۰۰ کتاب از نویسندگان مختلف تصویر تهیه کرد.[۶] فرهنگ زندگی‌نامه‌ای هلند شمار نقش‌های او را حتی دست‌کم چهار هزار برآورد کرده است.[۳] تفاوت این ارقام تا حدی ناشی از دشواری جدا کردن آثار خود یان از آثاری است که پسرش کاسپار یا دیگر حکاکان بر پایهٔ طرح‌های او اجرا کرده‌اند.
توانایی لایکن در تصویرگری تاریخی از ویژگی‌های برجستهٔ آثار اوست. او برای بازسازی لباس، معماری، ابزار و محیط وقایع تاریخی از منابع تصویری و مکتوب استفاده می‌کرد، هرچند این بازسازی‌ها طبیعتاً بازتاب شناخت تاریخی سدهٔ هفدهم نیز هستند.
آینهٔ شهیدان
از مشهورترین سفارش‌های لایکن تصویرگری چاپ دوم آینهٔ شهیدان اثر تیلمان یانس‌زون فان براخت در سال ۱۶۸۵ بود. او برای این چاپ ۱۰۴ نقش مسی ساخت که ۴۹ تصویر در بخش نخست و ۵۵ تصویر در بخش دوم کتاب قرار گرفتند.[۹]
نقش‌ها آزار، زندان، شکنجه و اعدام مسیحیان، به‌ویژه آناباپتیست‌ها، را نمایش می‌دهند. تصویر دیرک ویلمس که پس از گریختن از زندان برای نجات مأمور تعقیب‌کنندهٔ خود بازمی‌گردد، از شناخته‌شده‌ترین آثار لایکن و یکی از تصاویر نمادین فرهنگ منونایتی شده است.
این مجموعه بعدها بارها به‌طور مستقل از متن کتاب نیز چاپ شد. برخی چاپ‌های بعدی با عنوان «تئاتر شهیدان» منتشر شدند و تصاویر لایکن را با توضیحات هلندی، فرانسوی یا آلمانی عرضه کردند.
پیشه‌های آدمی
لایکن در ۱۶۹۴ با همکاری پسرش کاسپار مجموعهٔ پیشه‌های آدمی را منتشر کرد. این اثر شامل صد تصویر از پیشه‌های مختلف بود؛ از نانوایی، خیاطی، آهنگری و کشتی‌سازی تا پزشکی، چاپگری، اختربینی و کیمیاگری.[۲]
تصاویر از نظر تاریخ اجتماعی اهمیت زیادی دارند، زیرا کارگاه‌ها، ابزارها و شیوه‌های کار اواخر سدهٔ هفدهم هلند را با جزئیات نشان می‌دهند. با این حال کتاب صرفاً مجموعه‌ای مستند از حرفه‌ها نبود. هر نقش با شعار و شعری اخلاقی یا دینی همراه بود و فعالیت روزمرهٔ انسان را به تمثیلی دربارهٔ زندگی معنوی تبدیل می‌کرد. کتابخانهٔ دیجیتال ادبیات هلند آن را در ردهٔ ادبیات تمثیلی قرار داده است.[۱۰]
تصویرگری کتاب مقدس و آثار تاریخی
لایکن برای چاپ‌های متعدد کتاب مقدس و آثار مربوط به تاریخ یهودیت و مسیحیت تصویر تهیه کرد. موزهٔ ملی هلند شماری از نقش‌های او را که برای مجموعهٔ دو جلدی تاریخ‌ها و مَثَل‌های کتاب مقدسِ عهد عتیق و جدید در ۱۷۱۲ ساخته شده‌اند نگهداری می‌کند.[۱۱]
آثار او همچنین در مجموعه‌های تصویری متأخر وارد شدند. شماری از نقش‌های لایکن در کتاب مقدس بویر، مجموعهٔ عظیم و ۴۵جلدی رابرت بویر در سدهٔ نوزدهم، جای گرفتند. تصویری که معمولاً به‌عنوان پرترهٔ لایکن در ویکی‌انبار شناخته می‌شود نیز از همین مجموعه آمده است.
نقش‌های مذهبی او حتی پس از مرگش الگوی هنرمندان دیگر شدند. برای نمونه، در سدهٔ هجدهم برخی صحنه‌های مذهبی او روی چینی‌های صادراتی چین بازآفرینی شدند؛ موزهٔ ملی هلند نمونه‌هایی از این آثار را نگهداری می‌کند.[۱۲]
شعر و کتاب‌های تمثیلی
لایکن در کنار تصویرگری، جایگاه مهمی در ادبیات هلندی سدهٔ هفدهم دارد. نخستین مجموعهٔ او، Duytse Lier، عمدتاً شامل اشعار عاشقانه بود. پس از تحول دینی‌اش، محتوای نوشته‌های او به‌شدت تغییر کرد و شعر را در خدمت تأمل عرفانی و آموزش اخلاقی قرار داد.[۱]
از آثار مهم او می‌توان به این موارد اشاره کرد:
- Duytse Lier («چنگ هلندی»)، ۱۶۷۱؛ مجموعه‌ای از شعرها و ترانه‌های عاشقانه؛
- Jezus en de ziel («عیسی و جان»)، ۱۶۷۸؛ مجموعه‌ای عرفانی دربارهٔ رابطهٔ جان انسان با مسیح؛
- Voncken der liefde Jesu («شراره‌های محبت عیسی»)، ۱۶۸۷؛
- Het Menselyk Bedryf («پیشه‌های آدمی»)، ۱۶۹۴، با همکاری کاسپار لایکن؛
- Beschouwing der wereld («تأمل در جهان»)، ۱۷۰۸؛
- De onwaardige wereld («جهان نالایق»)، ۱۷۱۰؛
- Het leerzaam huisraad («اسباب خانهٔ آموزنده»)، ۱۷۱۱؛
- De bykorf des gemoeds («کندوچهٔ جان»)، از واپسین مجموعه‌های تمثیلی او؛
- De schriftuurlyke geschiedenissen en gelykenissen, van het Oude en Nieuwe Verbond، مجموعهٔ مصور تاریخ‌ها و مَثَل‌های عهد عتیق و عهد جدید، ۱۷۱۲.
در بسیاری از این آثار، شیء یا فعالیتی معمولی از جهان محسوس به نشانه‌ای برای حقیقتی معنوی تبدیل می‌شود. برای نمونه، ابزارهای کار، ساعت، زنبور، آسیاب، کشتی یا وسایل خانه در شعر و تصویر لایکن وسیله‌ای برای توضیح گذر عمر، مرگ، ایمان و پالایش درونی‌اند. این شیوه او را از چهره‌های برجستهٔ سنت هلندی کتاب تمثیل‌های مصور قرار می‌دهد.[۱۳]
سبک و اهمیت
نقش‌های لایکن معمولاً ترکیبی از مشاهدهٔ دقیق زندگی واقعی و ترکیب‌بندی نمایشی‌اند. در تصاویر پیشه‌ها، ابزار و فضای کار با دقت ثبت شده‌اند، در حالی که صحنه‌های شهادت و جنگ اغلب از ازدحام شخصیت‌ها، حرکت شدید و تضاد میان آرامش شخصیت اصلی و خشونت پیرامون او بهره می‌برند.
ویژگی دیگر آثار او پیوند تنگاتنگ کلمه و تصویر است. در کتاب‌های تمثیلی، نقش چاپی بدون شعر همراه آن تنها بخشی از معنا را منتقل می‌کند؛ شعر نیز به نوبهٔ خود تصویر را از یک صحنهٔ عادی به استعاره‌ای دینی یا اخلاقی تبدیل می‌کند.
گستردگی موضوع آثار لایکن نیز قابل توجه است. او برای کتاب‌هایی در زمینه‌های تاریخ، جغرافیا، زیست‌شناسی، پزشکی، فنون دریانوردی، دین و تاریخ باستان تصویر ساخت. برآورد پژوهشگران نشان می‌دهد که نقش‌های او در نزدیک به پانصد کتاب به‌کار رفته‌اند.[۶]
بازتاب در ادبیات
آثار لایکن در اواخر سدهٔ نوزدهم توجه ژوریس کارل اویسمانس، نویسندهٔ فرانسوی، را جلب کرد. در رمان بیراه، شخصیت اصلی، دِز اِسنت، مجموعه‌ای از نقش‌های لایکن دربارهٔ آزارهای مذهبی را بر دیوار اتاق خود نصب کرده است. او افزون بر شدت و خشونت تصاویر، توانایی لایکن در بازسازی محیط، پوشاک، معماری و فضای دوره‌های تاریخی را تحسین می‌کند.[۱۴]
اویسمانس بعدها نوشته‌ای مستقل نیز دربارهٔ یان لایکن منتشر کرد و به جنبهٔ تاریک و پرشور تصاویر شهادت او پرداخت.
نگارخانه
«عیسی در مقام آموزگار»، از مجموعهٔ کتاب مقدس بویر
بدرفتاری شدید با بردگان مسیحی به دست ترکان، ۱۶۸۴
مرد ترک و یک روحانی همراه با بردگان مسیحی، ۱۶۸۴
«قساوت شاه صفی یکم»، ۱۶۹۷
اعدام آن بولین_(cropped).png)
ازدواج الساندرو فارنزه با ماریا، شاهدخت پرتغال؛ چاپ پس از مرگ لایکن، ۱۷۲۰
جستارهای وابسته
منابع
- 1 2 3 4 "Luyken, Jan". کتابخانه دیجیتال ادبیات هلند (in Dutch).
- 1 2 "De literatuur van circa 1670 tot circa 1700". کتابخانه دیجیتال ادبیات هلند (in Dutch).
- 1 2 3 4 5 "Luiken, Jan". Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek (in Dutch).
- ↑ "Het Luyken-onderzoek: De geestelijke sfeer van de ouderlijke woning". کتابخانه دیجیتال ادبیات هلند (in Dutch).
- ↑ Houbraken, Arnold. "Jan Luiken". De groote schouburgh der Nederlantsche konstschilders en schilderessen (in Dutch).
- 1 2 3 Brown, Josephine V. "Biography of Jan Luiken". Pitts Theology Library (in English). دانشگاه اموری.
- ↑ "Het leven van Joannes Luiken". کتابخانه دیجیتال ادبیات هلند (in Dutch).
- ↑ "Caspar Luyken". موزه بریتانیا (in English).
- ↑ "Luiken, Jan (1649–1712)". دانشنامه جهانی منونایت آناباپتیست (in English).
- ↑ "Spiegel van 't menschelyk bedryf". کتابخانه دیجیتال ادبیات هلند (in Dutch).
- ↑ "Gelijkenis van de ondankbare dienstknecht". موزه ملی هلند (in English).
- ↑ "Bord met een voorstelling van de Opstanding van Christus". موزه ملی هلند (in Dutch).
- ↑ "De Nederlandse en Vlaamse auteurs: Luyken, Jan". کتابخانه دیجیتال ادبیات هلند (in Dutch).
- ↑ "Théâtre des martyrs depuis la mort de J. Christ jusqu'à présent". Criminocorpus (in French).
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Jan Luyken». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- تصویرگران اهل هلند
- درگذشتگان ۱۷۱۲ (میلادی)
- زادگان ۱۶۴۹ (میلادی)
- شاعران مرد اهل هلند
- نقاشان چاپ دستی عصر طلایی اهل هلند
- نویسندگان اهل آمستردام