ادبیات آفریقای جنوبی

ادبیات آفریقای جنوبی به دسته‌ای آثار ادبی گفته می‌شود که در آفریقای جنوبی و به یازده زبان رسمی این کشور — آفریکانس، انگلیسی، زولو، خوسا، سوتو، پدی، تسوانا، وندا، سوازی، شنگانی و اندبله — پدید آمده‌است. گوناگونی زبانی و فرهنگی این سرزمین سبب شده که سخن گفتن از یک «ادبیات ملی واحد» دشوار باشد و در عمل، نظام‌های ادبی متعددی در کنار یکدیگر وجود داشته باشند.

ادبیات این کشور ریشه‌هایی کهن در فرهنگ شفاهی مردمان خویسان دارد و از سده نوزدهم میلادی با پیدایش ادبیات مکتوب به زبان‌های بومی و اروپایی گسترش یافت. دوران آپارتاید نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری درونمایه‌های ادبی داشت و بسیاری از نویسندگان برجسته آفریقای جنوبی، از جمله دو برنده نوبل ادبیات — نادین گوردیمر و جان ماکسول کوتسی — آثار خود را در نقد نظام تبعیض نژادی نوشتند. پس از پایان آپارتاید در سال ۱۹۹۴، ادبیات آفریقای جنوبی به بازاندیشی دربارهٔ هویت ملی، حافظه جمعی و چالش‌های نوین اجتماعی روی آورد.

دیدگاه کلی

الکه بومر می‌نویسد: «ملی‌گرایی، همچون پدرسالاری، یگانگی را ترجیح می‌دهد — یک هویت، یک الگوی رشد، یک خون و نژاد برای همه.» نخستین دشواری هر پژوهشگر ادبیات آفریقای جنوبی، گوناگونی نظام‌های ادبی است.[۱] خریت اولیویه یادآور می‌شود: «در حالی که شنیدن عبارت «ادبیات آفریقای جنوبی» از زبان دانشگاهیان و سیاست‌مداران غیرعادی نیست، واقعیت در سطح میدانی با گوناگونی و حتی پراکندگی مشخص می‌شود.»[۱] رابرت ماسمن نیز می‌افزاید: «شاید یکی از پایدارترین و غم‌انگیزترین میراث‌های نظام آپارتاید این باشد که هیچ‌کس — سفید، سیاه، رنگین‌پوست یا آسیایی — نمی‌تواند به‌عنوان یک «آفریقای‌جنوبی» سخن بگوید.»[۲]

این مسئله حتی پیش از آپارتاید نیز وجود داشت؛ زیرا آفریقای جنوبی سرزمینی بوده که اجتماعات زبانی و فرهنگی گوناگون همواره در آن در کنار هم زیسته‌اند. مرزهای کنونی کشور را امپراتوری بریتانیا بدون توجه به توزیع اقوام ترسیم کرد و از این رو، برخی زبان‌ها مانند تسوانا در بوتسوانا، زیمبابوه و لسوتو نیز رایج‌اند.[۱] مایکل چپمن در اثر بحث‌برانگیز خود با عنوان «ادبیات‌های جنوب آفریقا» کوشید با گنجاندن واژه «جنوب» این مشکل مرزی را دور بزند.[۳]

تنها ادبیاتی که توانسته ویژگی‌هایی واقعاً «ملی» به خود بگیرد، ادبیات آفریکانس است؛ اولیویه استدلال می‌کند که ادبیات آفریکانس از میان همه ادبیات‌های آفریقای جنوبی، تنها ادبیاتی است که تصویر روشنی از خود به‌مثابه یک کلیت مستقل پدیدآورده و از راه نهادهای آموزشی، نشر، نقد و مجلات توانسته تداوم این مفهوم را تضمین کند.[۱] ادبیات انگلیسی‌زبان، برعکس، همواره بخشی از بافت بزرگ‌تر ادبیات انگلیسی جهان شمرده شده و ادبیات به زبان‌های بومی آفریقایی نیز به دلیل منطقه‌ای بودن، هیچ‌کدام خوانندگان سراسری نداشته‌اند.[۱]

ادبیات شفاهی پیشااستعماری خویسان

نمونه‌هایی از فرهنگ عامه بوشمن، گردآوری بلیک و لوید

«ادبیات» پیشااستعماری خویسان عمدتاً به شکل فرهنگ شفاهی شامل روایت‌ها، اسطوره‌ها و داستان‌ها وجود داشت که بعدها در سده نوزدهم توسط مبلّغان و پژوهشگرانی چون ویلهلم بلیک گردآوری و مکتوب شد.[۴][۵]

مهم‌ترین شکل این سنت ادبی، سخن گفتاری بود. افسانه‌ها اغلب درس‌های اخلاقی دربرداشتند و جهان پیرامون را توضیح می‌دادند. داستان‌هایی دربارهٔ آخوندک (Mantis) و دیگر چهره‌های اسطوره‌ای، خاستگاه آداب و رسوم و طبیعت را بازمی‌گفتند.[۶] دانش از نسلی به نسل دیگر به شکل شفاهی منتقل می‌شد و نام‌های عوارض جغرافیایی، مانند رود کامیسا، بازتاب پیوند ژرف مردم با محیط زیست بود.[۶]

کهن‌ترین گزارش‌های مکتوب بازمانده به سده نوزدهم و آغاز سده بیستم بازمی‌گردند. مجموعه روایت‌های خویی که بلیک در ۱۸۶۴ منتشر کرد، نخستین مجموعه چاپ‌شده ادبیات بومی آفریقای جنوبی به‌شمار می‌رود.[۴] پژوهشگران بعدی مانند لئونهارد شولتسه داستان‌هایی گردآوری کردند که تفاوت‌های چشمگیری با کار بلیک داشت و نشان‌دهنده میزان سانسور و دگرگونی روایت‌ها در دوره استعماری بود.[۷]

ادبیات آفریکانس

آفریکانس زبانی ژرمنی و خویشاوند نزدیک زبان هلندی است که ریشه‌هایش به سده هفدهم بازمی‌گردد اما تنها در ۱۸۷۵ با تأسیس انجمن آفریکانرهای واقعی به رسمیت شناخته شد.[۸] آفریکانس زبان مادری هم سفیدپوستان و هم رنگین‌پوستان آفریقای جنوبی است. پیشینه ادبی این زبان کوتاه اما شگفت‌انگیز پرتحرک است.[۱]

شعر

از نخستین شاعران آفریکانس می‌توان به سی. لوئیس لایپولت و کرنلیس یاکوبوس لانگنهوفن اشاره کرد؛ لانگنهوفن سراینده سرود ملی پیشین «دی‌ستم» بود.[۸] شعر نخستین آفریکانس اغلب به جنگ بوئر دوم می‌پرداخت و تنها در دهه ۱۹۳۰ بود که شعر آفریکانس به تراز ادبی برجسته‌ای رسید. ان.پ. فن ویک لاو پیشگام جنبش «دِرتیخرس» بود و نظریه‌ها و جنبش‌های ادبی بین‌المللی را در مقیاسی بزرگ‌تر از پیشینیان خود به صحنه ادبی آفریقای جنوبی وارد کرد.[۱] در کنار او برادرش و.ا.خ. لاو و الیزابت آیبرس قرار داشتند.[۱]

دی.یا. اوپرمان از دهه ۱۹۴۰ به نوشتن آغاز کرد و با گلچین شعر «خروت فرسه‌بوک» نقش ویژه‌ای ایفا نمود.[۸] دگرگونی بزرگ بعدی در دهه ۱۹۶۰ با ت.ت. کلوته و اینگرید یونکر رخ داد؛ یونکر پس از مرگ به شخصیتی نمادین بدل شد.[۸] از شاعران برجسته دوره‌های بعد می‌توان یوآن هامبیخه، هنی اوکامپ، ارنست فن هیردن، آنتیه کراخ و خرت فلوک نل را نام برد.[۸] بریتن بریتنباخ از سوی بسیاری بهترین شاعر آفریکانس‌زبان شمرده می‌شود؛ وی سال‌ها به دلیل باورهای سیاسی‌اش در دوران آپارتاید در زندان بود و سپس در فرانسه زیست.[۸]

نثر

آفریقای جنوبی به‌عنوان جامعه‌ای عمدتاً کشاورزی، مجموعه درخوری از «رمان مزرعه» (به آفریکانس: plaasroman) پدیدآورده است. یکی از نمونه‌های اولیه، «لات فروخته» اثر ک.م. فن دن هیوِر است که بنیان بازنوشت‌های طنزآمیز دهه ۱۹۶۰ و پس از آن را گذاشت.[۹] از جمله این بازنوشت‌ها می‌توان به «سِوه داخه بای دی سیلبرشتاینس» اثر اتین لورو، «هاود دِن بِک» اثر آندره برینک و «اک ستامِل اک ستِروه» اثر ابن فنتر اشاره کرد.[۸] حتی برخی رمان‌های انگلیسی‌زبان مانند بدنامی اثر کوتسی نیز یادآور سنت رمان مزرعه هستند.[۸]

نوشتارهای آفریکانس گرایش به نقد فرهنگ محافظه‌کارانه داشته‌اند و در دوره آپارتاید نیز منتقد سیاست بودند. آندره برینک نخستین نویسنده آفریکانر بود که پس از انتشار رمان فصل سفید خشک — دربارهٔ یک سفیدپوست آفریقای‌جنوبی که حقیقت مرگ دوست سیاه‌پوستش در بازداشت پلیس را کشف می‌کند — از سوی حکومت ممنوع شد.[۸] با آغاز جنگ در آنگولا، «ادبیات مرزی» (به آفریکانس: grensliteratuur) اهمیت یافت.[۸] پس از تحولات سیاسی ۱۹۹۴، بازنگری در گذشته به ویژگی اصلی ادبیات بدل شد؛ نمونه‌هایی چون «آیلنده» اثر دان سلای و «تریومف» اثر مارلین ون نیکرک — که زندگی آفریکانرهای فقیر را در حومه‌ای از ژوهانسبورگ به تصویر می‌کشد — از این دست‌اند.[۸]

ادبیات انگلیسی‌زبان

نثر

یکی از نخستین آثار ادبی درخور توجه، رمان داستان مزرعه‌ای آفریقایی (۱۸۸۳) اثر اولیو شراینر است که بسیاری آن را آغازگر فمینیسم در قالب رمان می‌دانند.[۲] با این حال ماسمن استدلال می‌کند که پرآموزش‌ترین اثر ادبیات آفریقای جنوبی در کلاس‌های درس آمریکا، رمان بنال وطن (۱۹۴۸) اثر آلن پیتون است.[۲] دلیل احتمالی این امر ساخت فیلمی بر پایه آن با بازی جیمز ارل جونز بود.[۲] پیتون همچنین رمان لطف دیررس را نوشت که به‌ویژه قانون منع فحشا را نقد می‌کرد.[۸]

در دهه ۱۹۵۰، مجله درام به کانون طنز سیاسی، داستان و جستار بدل شد و به فرهنگ شهری سیاه‌پوستان صدا بخشید.[۱۰] در همین دوره نادین گوردیمر نخستین داستان‌هایش را منتشر کرد. شناخته‌شده‌ترین رمان او، مردم جولای، در ۱۹۸۱ منتشر شد و فروپاشی حکومت اقلیت سفید را به تصویر می‌کشد.[۱۰] گوردیمر در ۱۹۹۱ نوبل ادبیات را دریافت کرد.[۸]

جان ماکسول کوتسی نخستین بار در دهه ۱۹۷۰ آثارش را منتشر کرد. او با رمان زندگی و زمانه مایکل کی برنده جایزه بوکر ۱۹۸۳ شد و با رمان بدنامی (۱۹۹۹) دومین بوکر خود و جایزه نویسندگان مشترک‌المنافع ۲۰۰۰ را به دست آورد. کوتسی در ۲۰۰۳ نوبل ادبیات را نیز دریافت کرد.[۸] بدین ترتیب ادبیات انگلیسی‌زبان آفریقای جنوبی دو برنده نوبل پرورانده‌است: گوردیمر و کوتسی.[۸]

از دیگر آثار برجسته می‌توان به «مَین بوی» اثر پیتر آبراهامز، «گام در شب» اثر الکس لاگوما، دختر برگر و مردم جولای اثر گوردیمر، فصل سفید خشک و شایعات باران اثر برینک، و «قلب سرخی» اثر زاکس مدا — برنده جایزه نویسندگان مشترک‌المنافع ۲۰۰۱ — اشاره کرد.[۸] میریام تلالی نخستین زن سیاه‌پوستی بود که در آفریقای جنوبی رمانی منتشر کرد: «موریل در متروپولیتن» (۱۹۷۵).[۸]

نمایشنامه

آثول فوگارد یکی از مهم‌ترین نمایشنامه‌نویسان آفریقای جنوبی است. نمایشنامه «ارباب هارولد و پسرها» دربارهٔ روابط نژادی و «بوسمان و لنا» دربارهٔ دشواری‌های فقرای آفریقای جنوبی نوشته شده‌اند. نمایشنامه‌های فوگارد در تئاترهای حاشیه‌ای آفریقای جنوبی، لندن (تئاتر رویال کورت) و نیویورک به صحنه رفته‌اند.[۱۱] ساتسی اثر فوگارد نیز به فیلم تبدیل شد.[۸] زاکس مدا نیز با نمایشنامه «ما برای میهن خواهیم خواند» اثر درخشانی آفرید.[۸]

شعر

شعر انگلیسی‌زبان در آفریقای جنوبی اغلب بر پایه نقد آپارتاید یا بازنمایی واقعیت ارزیابی شده‌است، برخلاف شعر آفریکانس که بیشتر بر ارزش ادبی ذاتی — برگرفته از صورت‌گرایی روسی — تأکید می‌ورزد.[۱] شاعرانی چون منگان والی سروته با اثر «هیچ نوزادی نباید بگرید» بینشی از زندگی روزمره سیاه‌پوستان در دوره آپارتاید ارائه دادند.[۸]

ادبیات به زبان‌های بومی آفریقایی

هرچند نُه زبان رسمی بومی آفریقایی در آفریقای جنوبی وجود دارد، بیشتر گویشوران به آفریکانس و انگلیسی نیز آشنایند. بازار محدود نشر به زبان‌های بومی سبب شده بسیاری از نویسندگان آفریقایی‌تبار به انگلیسی یا آفریکانس بنویسند.[۸] در نیمه نخست سده بیستم، حماسه‌ها بر نوشتار مردان سیاه‌پوست غلبه داشت: رمان‌های تاریخی مانند موهودی اثر سل پلاتی (۱۹۳۰) و شاکا اثر توماس موفولو (ترجمه ۱۹۲۵) و نمایشنامه‌های حماسی اچ.آی.ای. دلومو.[۸] ادبیات زنان در زبان‌های بومی آفریقایی به دلیل نفوذ قوی پدرسالاری بسیار محدود بوده، هرچند در دهه‌های اخیر صداهای زنانه بیشتری پدیدار شده‌اند.[۸]

زولو

از برجسته‌ترین نویسندگان زولوزبان می‌توان به بی. دبلیو. ویلاکازی، مازیسی کونِنه، آر.آر.آر. دلومو، جی.ال. دوبه و نجابولو اندِبِله اشاره کرد.[۸]

خوسا

ایتیالا لاماوِله («دادخواست دوقلوها») اثر اس.ای.کِ. مقاهی نخستین رمان موجود به زبان خوسایی است که در ۱۹۱۴ توسط نشر لاودیل چاپ شد.[۸] از دیگر نویسندگان خوسا ای.سی. جُردَن و سیندیوه ماگونا هستند. رمان «مادر به مادر» (۱۹۹۸) اثر ماگونا به خشونت پایان دوره آپارتاید و کشته شدن امی بیهل، دانشجوی آمریکایی، می‌پردازد.[۸]

سوتو

از مهم‌ترین نویسندگان سوتوزبان توماس موفولو و ان.اس. پولنگ هستند.[۸]

تسوانا

از نویسندگان برجسته تسوانازبان سل پلاتی و لیتیله دیسانگ رادیتلادی را می‌توان نام برد؛ رادیتلادی تنها نویسنده آفریقای‌جنوبی است که دهانه‌ای بر سیاره عطارد به نامش نام‌گذاری شده‌است.[۸]

جشنواره‌های ادبی

جشنواره ادبی فرانشهوک در ۲۰۰۷ بنیاد نهاده شد و هر سال برگزار می‌شود. تمرکز آن بر ادبیات انگلیسی‌زبان آفریقای جنوبی شامل داستان، غیرداستان و شعر است و هر ساله چند نویسنده بین‌المللی سرشناس نیز دعوت می‌شوند.[۱۲] جشنواره ادبی نایزنا نیز نخستین بار در ۲۰۰۹ برگزار شد.[۱۳] از ۲۰۰۶ نیز نمایشگاه بین‌المللی کتاب کیپ‌تاون برپا می‌شود.[۱۴]

پژوهش‌نامه کمبریج

اثر «پیشینه ادبیات آفریقای جنوبی» (به انگلیسی: The Cambridge History of South African Literature) به ویراستاری دیوید اتول و درِک اتریج، از جامع‌ترین پژوهش‌های نوین دربارهٔ ادبیات آفریقای جنوبی است. این کتاب شامل ۶ بخش و ۳۹ فصل است که پیچیدگی این موضوع را پوشش می‌دهد و پژوهشگران بسیاری در نگارش آن مشارکت داشته‌اند.[۱۵]

برندگان نوبل ادبیات

آفریقای جنوبی دو برنده نوبل ادبیات داشته‌است: نادین گوردیمر در ۱۹۹۱ و جان ماکسول کوتسی در ۲۰۰۳. گوردیمر نخستین زن آفریقای‌جنوبی بود که این جایزه را دریافت کرد.[۸] کوتسی افزون بر نوبل، دو بار جایزه بوکر را نیز به دست آورده‌است.[۸] نلسون ماندلا، نخستین رئیس‌جمهور سیاه‌پوست آفریقای جنوبی، در ۱۹۹۵ زندگی‌نامه خود را با عنوان «راه دراز به‌سوی آزادی» منتشر کرد.[۱۵]

جستارهای وابسته

  • ادبیات آفریکانس
  • نمایشگاه‌های کتاب در آفریقای جنوبی

منابع

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "South African literature". Britannica (in English). Retrieved 18 سپتامبر 2025.
  2. 1 2 3 4 Mossman، Robert (۱۹۹۰). South African Literature. ص. ۴۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  3. ↑ Chapman, Michael. Southern African Literatures (in English). University of KwaZulu-Natal Press.
  4. 1 2 «The Precolonial Rise of Khoisan Economies | The Journalist» (به انگلیسی آمریکا). دریافت‌شده در ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  5. ↑ Iheanacho, Valentine U. (2021). "The significance of African oral tradition in the making of African Christianity". HTS Theological Studies (in English). 77 (2): 1–9. doi:10.4102/hts.v77i2.6819. ISSN 0259-9422.
  6. 1 2 "Pre-colonial people of the Knysna forests - Knysna Museums". www.knysnamuseums.co.za (in English). Retrieved 18 سپتامبر 2025.
  7. ↑ «Khoisan 'Bushman' Rock Art in the Great Karoo» (به انگلیسی آمریکا). ۲۰ نوامبر ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 "A History of South African Literature, timeline 1824-2005". sahistory.org.za (in English). Retrieved 18 سپتامبر 2025.
  9. ↑ Van Coller, 1998, p. 26.
  10. 1 2 "South African literature". Britannica (in English). Retrieved 18 سپتامبر 2025.
  11. ↑ Eve، Jeanette (۲۰۰۳). A Literary Guide to the Eastern Cape: Places and the Voices of Writers. Juta and Company Ltd. ص. ۱۳۶. شابک ۹۷۸-۱-۹۱۹۹۳۰-۱۵-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  12. ↑ «about: FRANSCHHOEK LITERARY FESTIVAL». www.flf.co.za. دریافت‌شده در ۲۶ اوت ۲۰۱۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  13. ↑ «Knysna Literary Festival». www.knysnaliteraryfestival.co.za. دریافت‌شده در ۲۶ اوت ۲۰۱۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  14. ↑ "South African literature". Britannica (in English). Retrieved 18 سپتامبر 2025.
  15. 1 2 "The Cambridge History of South African Literature". cambridge.org (in English). Retrieved 18 سپتامبر 2025.

پیوند به بیرون

This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.