تاج خان کرانی
تاج خان کرانی | |
|---|---|
| درگذشت | ۱۵۶۳ یا ۱۵۶۵ میلادی |
| ملیت | سلطان‌نشین بنگاله |
| پیشه | سلطان بنگال |
| خویشاوندان | سلیمان خان کرانی (برادر) |
تاج خان کرانی (انگلیسی: Taj Khan Karrani؛ درگذشتهٔ ۱۵۶۳ یا ۱۵۶۵ میلادی) فرمانروای افغان‌تبار و بنیان‌گذار دودمان کرانی در سلطان‌نشین بنگال بود. او پیش از دستیابی به قدرت از امیران شیرشاه سوری و سپس از رجال حکومت جانشینان او بود و در جریان فروپاشی امپراتوری سور توانست در شرق هند قدرت مستقلی ایجاد کند.[۱]
تاج خان پس از سال‌ها فعالیت نظامی در بیهار و مناطق پیرامون رود گنگ، همراه برادرانش و گروه بزرگی از افغان‌ها به بنگال رفت. او سرانجام غیاث‌الدین بهادر شاه سوم را شکست داد و با تصرف گور و بخش‌هایی از بنگال غربی و جنوب‌شرقی بیهار، حکومت کرانی را بنیان گذاشت.[۲]
دورهٔ حکومت مستقیم تاج خان کوتاه بود و پس از مرگ او برادرش سلیمان خان کرانی جانشینش شد. دودمان کرانی تا شکست داود خان کرانی در ۱۵۷۶ آخرین دودمان مستقل سلطان‌نشین بنگال باقی ماند.[۱]
پیشینه و خانواده
تاج خان پسر جمال خان کرانی بود. بنگلاپدیا جمال خان را از بزرگان افغان و صاحب منصب در دورهٔ فرمانروایانی چون شیرشاه سوری و اسلام شاه سوری معرفی می‌کند.[۲]
خاندان کرانی از افغان‌های مرتبط با ناحیهٔ بنگش بود. بنگلاپدیا خاستگاه آنان را منطقه‌ای می‌داند که امروزه با کُرَّم در مرز افغانستان و پاکستان مرتبط است و کرانیان را وابسته به مجموعهٔ قبایل کرلانی معرفی می‌کند.[۱]
از برادران تاج خان در منابع از سلیمان خان کرانی، احمد و خواجه الیاس یاد شده است. این برادران بعدها در تشکیل قدرت نظامی و سیاسی خاندان در شرق هند نقش داشتند.[۳]
خدمت در دورهٔ شیرشاه سوری
تاج خان فعالیت سیاسی خود را در دوران قدرت‌گیری شیرشاه سوری آغاز کرد. شیرشاه پس از شکست نصیرالدین همایون در ۱۵۴۰ حکومت سور را بر بخش بزرگی از شمال هند برقرار کرد.
تاج خان از امیران و افسران برجستهٔ شیرشاه بود و در ساختار نظامی و اداری حکومت سور ارتقا یافت.[۱]
پس از مرگ شیرشاه در ۱۵۴۵، پسرش اسلام شاه سوری جانشین او شد. تاج خان در این دوره به حکومت جنوب بیهار رسید و موقعیتش در میان بزرگان افغان تقویت شد.[۱]
فروپاشی حکومت سور
پس از مرگ اسلام شاه در ۱۵۵۳، حکومت سور وارد دوره‌ای از جنگ‌های جانشینی شد. پسر خردسال اسلام شاه، فیروز شاه، مدت بسیار کوتاهی حکومت کرد و سپس به دست محمد عادل شاه سوری از میان برداشته شد.
تاج خان در دربار عادل شاه از امیران بانفوذ بود، اما با شدت‌گرفتن آشوب سیاسی از مرکز حکومت فاصله گرفت.[۱]
او از گوالیار گریخت و در منطقهٔ دوآب گنگ و جمنا کوشید برای خود قلمرویی مستقل ایجاد کند.
نبرد با عادل شاه
عادل شاه نمی‌خواست یکی از امیران قدرتمند افغان به‌صورت مستقل عمل کند و نیروهایی برای سرکوب تاج خان فرستاد.
در نبردی در چیبرا مائو یا چترامائو، در حدود هجده مایلی جنوب فرخ‌آباد، تاج خان از نیروهای عادل شاه شکست خورد.[۳]
با این حال او موفق به فرار شد و به برادرانش پیوست. سلیمان، احمد و خواجه الیاس در آن زمان در خواصپور، تاندا و چند ناحیهٔ دیگر در امتداد رود گنگ دارای زمین و پایگاه بودند.[۳]
این مجموعهٔ خانوادگی به‌تدریج به هستهٔ اصلی قدرت آیندهٔ کرانیان تبدیل شد.
افزایش قدرت خاندان کرانی
تاج خان و برادرانش با استفاده از ضعف حکومت مرکزی شروع به افزایش منابع مالی و نظامی خود کردند.
بنگلاپدیا گزارش می‌کند که آنان مالیات مناطق تحت کنترل خود را جمع‌آوری می‌کردند، به مناطق همسایه حمله می‌بردند و حدود صد فیل متعلق به سلطان دهلی را نیز به تصرف درآوردند.[۱]
در همان زمان شمار زیادی از جنگجویان و بزرگان افغان که در پی فروپاشی حکومت سور موقعیت خود را از دست داده بودند به آنان پیوستند.
تجمع این نیروها باعث شد تاج خان و برادرانش به یکی از مهم‌ترین گروه‌های نظامی افغان در شرق هند تبدیل شوند.
شکست از همو
در سال ۱۵۵۴، عادل شاه یکی از برجسته‌ترین فرماندهانش، همو، را برای مقابله با کرانیان فرستاد.
همو نیروهای تاج خان و برادرانش را شکست داد و آنان مجبور شدند از مناطق خود در امتداد گنگ عقب‌نشینی کنند.[۴]
پس از این شکست، تاج خان و سلیمان به سوی بنگال رفتند. این عقب‌نشینی در نهایت زمینهٔ قدرت‌گیری آنان در منطقه‌ای را فراهم کرد که چند سال بعد مرکز حکومت کرانی شد.
ورود به بنگال
در نیمهٔ دههٔ ۱۵۵۰، بنگال خود گرفتار اختلاف میان فرمانروایان و سرداران مختلف افغان بود.
حکومت سور در بنگال عملاً از کنترل دهلی خارج شده بود. محمد خان سور استقلال خود را اعلام کرده و پس از او فرزندان و جانشینانش بر بخش‌هایی از بنگال حکومت می‌کردند.[۵]
تاج خان و سلیمان از جنگ‌های داخلی میان این گروه‌ها استفاده کردند و به‌تدریج قلمرو و قدرت نظامی خود را گسترش دادند.
همزمان در شمال هند، همایون در ۱۵۵۵ دهلی را دوباره تصرف کرد و حکومت گورکانی را احیا کرد. این تحول سبب شد گروه‌های بیشتری از افغان‌های مخالف گورکانیان به سمت بیهار و بنگال حرکت کنند.[۱]
تصرف بنگال
در اوایل دههٔ ۱۵۶۰، قدرت مرکزی بنگال دوباره دچار بی‌ثباتی شد.
بر اساس بنگلاپدیا، پس از مرگ بهادر شاه، غیاث‌الدین جلال شاه تا ۱۵۶۳ حکومت کرد. سپس فردی به نام غیاث‌الدین با توسل به زور قدرت را به دست گرفت و جلال شاه را از میان برداشت.[۵]
تاج خان علیه این فرمانروا اقدام کرد، نیروهایش را شکست داد و غیاث‌الدین را کشت. با تصرف پایتخت، حکومت دودمان کرانی در بنگال آغاز شد.[۵]
بنگلاپدیا این رویداد را در ۱۵۶۳ تاریخ‌گذاری می‌کند.[۱]
در برخی منابع و پژوهش‌های جدیدتر، فرمانروایی که تاج خان برکنار کرد با عنوان غیاث‌الدین بهادر شاه سوم شناخته می‌شود و آغاز فرمانروایی کرانیان در ۱۵۶۴ قرار داده شده است.[۶]
بنیان‌گذاری دودمان کرانی
با تصرف گور، تاج خان به نخستین فرمانروای دودمان کرانی در بنگال تبدیل شد.
قلمرو اولیهٔ او شامل بنگال غربی و بخش‌هایی از جنوب‌شرقی بیهار بود.[۳] پایتخت حکومت در گور قرار داشت.
اهمیت قدرت‌گیری تاج خان در آن بود که آخرین دودمان مستقل افغان حاکم بر سلطان‌نشین بنگال را بنیان گذاشت.
در زمانی که امپراتوری گورکانی تحت فرمان اکبر در حال گسترش در شمال هند بود، بنگال به یکی از مهم‌ترین مراکز تجمع افغان‌هایی تبدیل شد که در دیگر مناطق قدرت و زمین‌های خود را از دست داده بودند.[۱]
این مهاجرت در دورهٔ سلیمان خان، جانشین تاج خان، ادامه یافت و نیروی نظامی قابل توجهی در اختیار حکومت کرانی قرار داد.
شخصیت
عبدالقادر بدایونی، مورخ دورهٔ اکبر، تاج خان را از خردمندترین و دانش‌آموخته‌ترین رجال افغان عصر خود دانسته است.[۲]
تجربهٔ سیاسی طولانی او، از خدمت در دورهٔ شیرشاه تا تشکیل حکومت مستقل در بنگال، باعث شده است که در منابع تاریخ بنگال به‌عنوان سیاستمداری باتجربه معرفی شود.
قدرت اصلی تاج خان نیز بیش از آنکه متکی بر یک قلمرو موروثی باشد، حاصل شبکهٔ خانوادگی، حمایت جنگجویان افغان و توانایی او در استفاده از بحران‌های سیاسی حکومت سور بود.
تاریخ سلطنت و مرگ
دربارهٔ تاریخ دقیق آغاز سلطنت و مرگ تاج خان اختلاف وجود دارد.
بنگلاپدیا تشکیل حکومت کرانی و مرگ تاج خان را در ۱۵۶۳ قرار می‌دهد و می‌گوید او مدت بسیار کوتاهی پس از تصرف قدرت درگذشت.[۱]
در مقابل، شماری از پژوهش‌ها دودمان کرانی را از حدود ۱۵۶۴ آغاز می‌کنند. پروین حسن می‌نویسد تاج خان پس از حدود یک سال حکومت در ۱۵۶۵ درگذشت.[۶]
برخی گاه‌شماری‌های جدیدتر نیز حکومت او را تا ۱۵۶۵ یا ۱۵۶۶ ادامه می‌دهند، اما به دلیل اختلاف منابع، تعیین سال دقیق با اطمینان دشوار است.
جانشینی
پس از مرگ تاج خان، برادرش سلیمان خان کرانی جانشین او شد.[۱]
سلیمان از تاج خان حکومتی نسبتاً تثبیت‌شده به ارث برد و توانست قلمرو کرانیان را بسیار گسترش دهد. او پایتخت را از گور به تاندا منتقل کرد و بخش بزرگی از اودیشا را نیز به قلمرو بنگال افزود.[۷]
پس از مرگ سلیمان در ۱۵۷۲، پسران او بایزید خان کرانی و سپس داود خان کرانی حکومت کردند.
داود آخرین سلطان مستقل دودمان بود و پس از شکست در نبرد راج‌محل در ۱۵۷۶ کشته شد. به این ترتیب حدود سیزده سال پس از قدرت‌گیری تاج خان، حکومت مستقل کرانیان پایان یافت.[۱]
اهمیت تاریخی
قدرت‌گیری تاج خان آغاز آخرین مرحلهٔ حکومت مستقل افغان‌ها بر بنگال بود.
دودمان او در مدت کوتاه حکومت خود توانست بنگال، بخش‌هایی از بیهار و اودیشا را تحت کنترل قرار دهد و برای مدتی مهم‌ترین قدرت سیاسی شرق شبه‌قاره باشد.[۱]
تاج خان همچنین پایه‌های ساختار سیاسی‌ای را بنا گذاشت که سلیمان خان با استفاده از آن توانست حکومت کرانی را به اوج قدرت برساند.
پس از سقوط داود خان، بنگال رسماً وارد ساختار امپراتوری گورکانی شد، هرچند مقاومت فرمانروایان افغان و گروه‌های محلی مانند بارو بویان برای چند دههٔ دیگر ادامه یافت.
خانواده
پدر تاج خان، جمال خان کرانی، از بزرگان افغان بود.[۲]
برادران شناخته‌شدهٔ تاج خان عبارت بودند از:
- سلیمان خان کرانی، جانشین او و مهم‌ترین فرمانروای دودمان کرانی؛
- احمد خان؛
- خواجه الیاس.
پسران سلیمان، بایزید و داود، به‌ترتیب از جانشینان بعدی حکومت کرانی بودند.
جستارهای وابسته
پانویس
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 "Karrani Rule". بنگلاپدیا (in English). Asiatic Society of Bangladesh. Retrieved 25 اوت 2026.
- 1 2 3 4 "History". بنگلاپدیا (in English). Asiatic Society of Bangladesh. Retrieved 25 اوت 2026.
- 1 2 3 4 Sarkar, Jadunath, ed. (1943). The History of Bengal (in English). Vol. 2. Dacca: University of Dacca. p. 181.
- ↑ Sarker, Sunil Kumar (1994). Himu, the Hindu "Hero" of Medieval India: Against the Background of Afghan-Mughal Conflicts (in English). Atlantic Publishers. ISBN 9788171564835.
- 1 2 3 "Rule of Afghans". بنگلاپدیا (in English). Asiatic Society of Bangladesh. Retrieved 25 اوت 2026.
- 1 2 Hasan, Perween (2007). Sultans and Mosques: The Early Muslim Architecture of Bangladesh (in English). London: I.B. Tauris. pp. 17–18. ISBN 9781845113810.
- ↑ "Tandah". بنگلاپدیا (in English). Asiatic Society of Bangladesh. Retrieved 25 اوت 2026.
منابع
- Eaton, Richard M. (1993). The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 (in English). Berkeley: University of California Press. ISBN 9780520205079.
- Hasan, Perween (2007). Sultans and Mosques: The Early Muslim Architecture of Bangladesh (in English). London: I.B. Tauris. ISBN 9781845113810.
- Sarkar, Jadunath, ed. (1943). The History of Bengal (in English). Vol. 2. Dacca: University of Dacca.
- Sarker, Sunil Kumar (1994). Himu, the Hindu "Hero" of Medieval India: Against the Background of Afghan-Mughal Conflicts (in English). Atlantic Publishers. ISBN 9788171564835.
پیوند به بیرون
- پشتونها
- تاریخ بنگال
- تاریخ بیهار
- درگذشتگان ۱۵۶۶ (میلادی)
- حکمرانان سده ۱۶ (میلادی) اهل هند
- افراد هندی پشتونتبار