داود خان کرانی

داود خان کرانی
داود خان در نبرد توکاروی، ۳ مارس ۱۵۷۵؛ نگاره‌ای از دورهٔ گورکانی
درگذشت	۱۲ ژوئیه ۱۵۷۶ راج‌محل، سلطان‌نشین بنگال
ملیت	سلطان‌نشین بنگاله
پیشه	سلطان بنگال

داود خان کرانی یا داود خان کررانی (انگلیسی: Daud Khan Karrani؛ درگذشتهٔ ۱۲ ژوئیهٔ ۱۵۷۶) آخرین فرمانروای دودمان کرانی و آخرین سلطان مستقل سلطان‌نشین بنگال بود. او پس از حکومت بسیار کوتاه برادر بزرگ‌ترش، بایزید خان کرانی، در ۱۵۷۲ یا ۱۵۷۳ به سلطنت رسید و تا شکست و اعدامش در نبرد راج‌محل در ۱۵۷۶ حکومت کرد.

داود کوچک‌ترین پسر سلیمان خان کرانی بود. پدرش در دوران حکومت خود با پذیرفتن ظاهری برتری اکبر کبیر، فرستادن هدایا و ذکر نام امپراتور گورکانی در خطبه، از رویارویی مستقیم با امپراتوری گورکانی پرهیز می‌کرد. داود برخلاف پدر سیاست استقلال آشکارتری در پیش گرفت، خطبه را به نام خود خواند و سکه‌هایی با نام خود ضرب کرد.

روی کار آمدن او به آخرین مرحلهٔ مقاومت فرمانروایان افغان بنگال در برابر گسترش امپراتوری اکبر انجامید. جنگ چندسالهٔ او با گورکانیان شامل محاصرهٔ زمانیه، نبردهای پتنا و حاجی‌پور، نبرد توکاروی و سرانجام نبرد راج‌محل بود. پس از کشته‌شدن داود در ۱۵۷۶، حکومت مستقل کرانیان پایان یافت و بنگال رسماً وارد ساختار ایالتی امپراتوری گورکانی شد، هرچند مقاومت افغان‌ها و فرمانروایان محلی بنگال چند دههٔ دیگر ادامه یافت.

پیشینه و خانواده

داود پسر سلیمان خان کرانی، دومین سلطان دودمان کرانی بنگال بود. خاندان کرانی از افغان‌های پشتون بود و در پی فروپاشی امپراتوری سور توانست حکومت مستقلی را در بنگال و بخش‌هایی از بیهار و اودیشا ایجاد کند.

سلیمان خان سیاست محتاطانه‌ای در برابر اکبر داشت. با وجود استقلال عملی بنگال، او برتری اسمی امپراتور گورکانی را می‌پذیرفت، هدایا به دربار اکبر می‌فرستاد و ظاهراً با ذکر نام او در خطبه و ضرب سکه از تحریک مستقیم امپراتوری گورکانی خودداری می‌کرد.

سلیمان احتمالاً در اکتبر ۱۵۷۲ درگذشت و پسر بزرگش بایزید جانشین او شد. بایزید کمتر از یک ماه حکومت کرد و در پی نارضایتی گروهی از بزرگان افغان به دست یکی از بستگانش به نام هانسو کشته شد. هواداران سلیمان سپس هانسو را از میان برداشتند و داود، برادر کوچک‌تر بایزید، را بر تخت نشاندند.

به همین دلیل، منابع دربارهٔ آغاز دقیق سلطنت داود اختلاف دارند. برخی آن را از اواخر ۱۵۷۲ و برخی ۱۵۷۳ محاسبه کرده‌اند.

ارتش

داود حکومتی نسبتاً ثروتمند و نیروی نظامی بزرگی از پدرش به ارث برد. بر اساس گزارش‌هایی که مورخان متأخر از منابع دوره نقل کرده‌اند، ارتش او شامل حدود ۱۴۰٬۰۰۰ پیاده‌نظام، ۴۰٬۰۰۰ سواره‌نظام، ۳٬۶۰۰ فیل جنگی، صدها قایق جنگی و شمار بسیار زیادی توپ بود.

بنگلاپدیا تأکید می‌کند که ارقام بسیار بزرگ گزارش‌شده در منابع قرون شانزدهم و هفدهم (مانند ۲۰۰ هزار توپ) را نباید به‌صورت تحت‌اللفظی پذیرفت، زیرا نگهداری چنین نیروی عظیمی برای یک حکومت منطقه‌ای دشوار بوده است. با این حال، روشن است که نیروهای افغان بنگال در آغاز سلطنت داود هنوز یکی از مهم‌ترین قدرت‌های نظامی شرق شبه‌قاره محسوب می‌شدند.

استقلال از اکبر

نقاشی خان کرانی

نخستین اقدامات داود پس از به قدرت رسیدن نشان می‌داد که قصد ندارد سیاست محتاطانهٔ پدرش در برابر اکبر را ادامه دهد.

او دستور داد خطبه به نام خودش خوانده شود و سکه‌هایی با نام خود ضرب کرد؛ دو اقدامی که در سنت سیاسی اسلامی آن دوره از نشانه‌های اصلی حاکمیت مستقل محسوب می‌شدند.

در دربار کرانی نیز اختلاف‌هایی میان بزرگان افغان وجود داشت. داود پس از رسیدن به قدرت هانسو را که عامل قتل برادرش بود مجازات کرد. سپس لودی خان، یکی از مهم‌ترین بزرگان افغان، را به حکومت بیهار گماشت و با گجر خان، که قصد داشت پسر بایزید را به‌عنوان مدعی سلطنت مطرح کند، مصالحه کرد.

اما داود بعداً لودی خان را به قتل رساند. این اقدام باعث شد بخشی از هواداران لودی به منعم خان، فرمانده و والی گورکانی، پناه ببرند و اختلافات داخلی افغان‌ها زمینهٔ دخالت بیشتر اکبر را فراهم کرد.

جنگ با امپراتوری گورکانی

حمله به زمانیه

در حالی که اکبر درگیر مسائل گجرات و قلمروهای راجپوت بود، داود به زمانیه در نزدیکی غازی‌پور حمله کرد. زمانیه یکی از مواضع مرزی امپراتوری گورکانی بود. نیروهای بنگال شهر را تصرف کردند و قلعهٔ آن را نیز به دست گرفتند.

این اقدام بهانهٔ مستقیمی برای لشکرکشی اکبر به قلمرو کرانیان فراهم کرد. امپراتور به منعم خان، حاکم جونپور، فرمان داد به سوی بنگال حرکت کند.

منعم خان در ابتدا با لودی خان، وزیر و فرمانده افغان داود، وارد مذاکره شد و میان دو طرف توافقی موقت به دست آمد؛ اما این مصالحه نه اکبر را راضی کرد و نه داود را. اندکی بعد داود لودی خان را کشت و درگیری با گورکانیان از سر گرفته شد.

پتنا و حاجی‌پور

محاصرهٔ حاجی‌پور به دست نیروهای گورکانی؛ نگاره‌ای از اکبرنامه

در ۱۵۷۴، منعم خان به بیهار حمله کرد و داود در پتنا مستقر شد. مقاومت افغان‌ها در آغاز مانع پیشروی گورکانیان شد، تا جایی که اکبر تصمیم گرفت شخصاً در لشکرکشی شرکت کند.

نیروهای اکبر در اوت ۱۵۷۴ قلعهٔ حاجی‌پور را، که در سوی دیگر رود گنگ و در برابر پتنا قرار داشت، تصرف کردند. حاجی‌پور یکی از مهم‌ترین مسیرهای تأمین آذوقهٔ پتنا بود و سقوط آن موقعیت داود را دشوار کرد.

داود پتنا را ترک کرد و از مسیر بنگال به سوی اودیشا عقب نشست. گورکانیان پتنا را تصرف کردند و مقدار زیادی گنجینه و صدها فیل به دست آوردند.

اکبر پس از این پیروزی به مرکز امپراتوری بازگشت و ادامهٔ عملیات را به منعم خان و تودر مل سپرد.

نبرد توکاروی

نبرد توکاروی در ۳ مارس ۱۵۷۵، از نگاره‌های اکبرنامه

در ۳ مارس ۱۵۷۵ نیروهای افغان داود و ارتش گورکانی در توکاروی، در نزدیکی مرز بنگال و اودیشا، با یکدیگر روبه‌رو شدند.

در آغاز نبرد، افغان‌ها موفقیت‌هایی به دست آوردند. نیروهای داود بخشی از سپاه گورکانی را عقب راندند و فرمانده افغان گجر خان منعم خان را تعقیب کرد. با این حال، در ادامهٔ نبرد ورق برگشت، گجر خان کشته شد و سپاه داود مجبور به عقب‌نشینی شد.

داود به قلعهٔ کاتک در اودیشا پناه برد و نیروهای منعم خان او را تعقیب کردند.

پیمان کاتک

داود خان پس از پذیرش مصالحه، خلعتی از منعم خان دریافت می‌کند؛ منسوب به هیرانند، از نگاره‌های دورهٔ اکبر

داود که توان مقاومت طولانی در کاتک را نداشت، درخواست صلح کرد. در ۱۲ آوریل ۱۵۷۵ او در اردوگاه منعم خان حاضر شد و توافقی که به پیمان کاتک مشهور است منعقد شد.

بر اساس این پیمان، داود:

• بنگال را به گورکانیان واگذار کرد؛
• بیهار را نیز از دست داد؛
• و تنها اودیشا را تحت حکومت خود نگه داشت.

او همچنین برتری اکبر را پذیرفت.

منعم خان پس از پیروزی به بنگال بازگشت و مرکز حکومت گورکانی را از تاندا به گور منتقل کرد.

بازگشت به بنگال

این مصالحه بسیار کوتاه بود.

در گور بیماری همه‌گیری، احتمالاً طاعون، شیوع یافت و منعم خان در ۲۳ اکتبر ۱۵۷۵ درگذشت.

مرگ فرمانده اصلی گورکانی فرصت تازه‌ای در اختیار داود قرار داد. او پیمان کاتک را کنار گذاشت، از اودیشا به سوی بنگال حرکت کرد و بخش‌هایی از غرب و شمال بنگال را دوباره تصرف کرد. نیروهای گورکانی ناچار شدند از برخی مواضع خود عقب‌نشینی کنند.

اکبر در واکنش، حسین قلی بیگ را با لقب خان جهان به حکومت بنگال گماشت و به او دستور داد داود را شکست دهد.

نبرد راج‌محل

نبرد راج‌محل و اسارت داود خان، ۱۲ ژوئیهٔ ۱۵۷۶

داود برای جلوگیری از ورود ارتش گورکانی حدود سه هزار تن از بهترین نیروهای افغان خود را در گذرگاه تلیاگرهی مستقر کرد و خود با نیروی اصلی در منطقهٔ کوهستانی راج‌محل موضع گرفت.

خان جهان پس از نبردی سخت گذرگاه تلیاگرهی را تصرف کرد و به سوی راج‌محل پیش رفت.

نیروهای داود شامل گروهی از مهم‌ترین فرماندهان افغان، از جمله جنید خان، قتلو خان و کالاپاهار بودند. در سوی مقابل، خان جهان از پشتیبانی تودر مل و سپس نیروهای کمکی به فرماندهی مظفر خان تربتی، حاکم بیهار، برخوردار شد.

درگیری‌ها مدتی ادامه یافت و در یکی از نبردهای مقدماتی افغان‌ها حتی توانستند نیروهای گورکانی را عقب برانند. با رسیدن نیروهای کمکی، نبرد نهایی در ۱۲ ژوئیهٔ ۱۵۷۶ روی داد.

ارتش داود شکست خورد و خود او به اسارت نیروهای گورکانی درآمد.

اعدام

داود خان پس از اسارت در نبرد راج‌محل

داود پس از اسارت در همان روز یا اندکی پس از نبرد اعدام شد.

بر اساس روایت‌های گورکانی، سر او از بدن جدا و به عنوان نشانهٔ پیروزی برای اکبر فرستاده شد.

خبر پیروزی در بنگال و ارائهٔ سر داود به اکبر؛ نگاره‌ای از اکبرنامه

مرگ داود پایان دودمان کرانی و آخرین حکومت مستقل سلطان‌های افغان بر بنگال بود.

پیامدها

با سقوط داود، بنگال به‌صورت رسمی به یکی از ایالات امپراتوری گورکانی تبدیل شد و حاکمان منصوب امپراتور، یا صوبه‌دارها، ادارهٔ آن را در دست گرفتند.

با این حال، پیروزی راج‌محل به معنای تسلط فوری گورکانیان بر سراسر بنگال نبود. بخش بزرگی از بنگال شرقی همچنان زیر نفوذ فرمانروایان محلی و بزرگان افغان قرار داشت.

مهم‌ترین این گروه‌ها اتحادی از زمین‌داران و فرمانروایان منطقه‌ای مشهور به بارو بویان بود که عیسی خان از برجسته‌ترین رهبران آن محسوب می‌شد.

مقاومت این گروه‌ها باعث شد تثبیت کامل حکومت گورکانی در سراسر بنگال چند دهه به طول بینجامد. در نهایت در دورهٔ جهانگیرشاه و تا حدود ۱۶۱۲ بیشتر مناطق بنگال به‌طور مؤثر در ساختار امپراتوری گورکانی ادغام شدند.

جایگاه تاریخی

داود خان در تاریخ بنگال عمدتاً به عنوان آخرین سلطان مستقل دورهٔ پیش از استقرار حکومت گورکانی شناخته می‌شود.

سیاست پدرش سلیمان بر سازش عملی با اکبر استوار بود، اما تصمیم داود برای ضرب سکه و خواندن خطبه به نام خود، ادعای استقلال کامل او را آشکار کرد.

جنگ‌های ۱۵۷۴ تا ۱۵۷۶ از مراحل اصلی گسترش حکومت اکبر به شرق شبه‌قاره بودند. سقوط دولت کررانی، بنگال را به یکی از ثروتمندترین ایالات امپراتوری گورکانی تبدیل کرد، هرچند کنترل واقعی مناطق شرقی آن مدت‌ها پس از مرگ داود نیز محل مناقشه بود.

در نگارگری گورکانی

زندگی و شکست داود در چندین نگارهٔ نسخه‌های اکبرنامه به تصویر درآمده است. این تصاویر از مهم‌ترین منابع تصویری مربوط به او هستند.

از جمله صحنه‌های باقی‌مانده می‌توان به:

• داود در نبرد توکاروی؛
• دریافت خلعت از منعم خان پس از تسلیم؛
• اسارت او در نبرد راج‌محل؛
• و خبر رساندن پیروزی و سر بریدهٔ او به اکبر

اشاره کرد.

این نگاره‌ها چندین سال پس از رویدادها و در کارگاه سلطنتی اکبر ساخته شده‌اند و بنابراین علاوه بر ارزش تاریخی و هنری، بخشی از روایت رسمی دربار گورکانی از فتح بنگال نیز محسوب می‌شوند.

نگارخانه

• 
  داود خان در نبرد توکاروی، ۳ مارس ۱۵۷۵
• 
  داود خان و علمدارانش
• 
  داود پس از مصالحه با منعم خان خلعت دریافت می‌کند
• 
  داود پس از اسارت در راج‌محل، ۱۵۷۶
• 
  ارائهٔ خبر پیروزی و سر داود به اکبر، ۱۵۷۶

جستارهای وابسته

• اکبر کبیر

منابع

• Eaton, Richard M. (1993). The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 (in English). Berkeley: University of California Press. ISBN 9780520205079.
• Hasan, Perween (2007). Sultans and Mosques: The Early Muslim Architecture of Bangladesh (in English). London: I.B. Tauris. ISBN 9781845113810.
• Sarkar, Jadunath, ed. (1943). The History of Bengal (in English). Vol. 2. Dacca: University of Dacca.
• Karim, Abdul (1992). History of Bengal: From the Fall of Daud Karrani, 1576 to the Death of Jahangir, 1627 (in English). Institute of Bangladesh Studies, University of Rajshahi.

پیوند به بیرون

• "Daud Khan Karrani» در بنگلاپدیا
• نگاره‌های داود خان کررانی در ویکی‌انبار