بایزید خان کرانی
بایزید خان کرانی | |
|---|---|
| درگذشت | ۱۵۷۲ میلادی |
| ملیت | سلطان‌نشین بنگاله |
| پیشه | سلطان بنگال |
بایزید خان کرانی (انگلیسی: Bayazid Khan Karrani؛ درگذشتهٔ ۱۵۷۲) سومین فرمانروای سلسله کرانی و سلطان سلطان‌نشین بنگاله در سال ۱۵۷۲ بود. او پسر بزرگ سلیمان خان کرانی بود و پس از مرگ پدرش در ۱۱ اکتبر ۱۵۷۲ به سلطنت رسید.[۱]
بایزید پیش از رسیدن به سلطنت از فرماندهان نظامی حکومت پدرش بود و در سال‌های ۱۵۶۷–۱۵۶۸ فرماندهی بخشی از نیروهای کرانی را در لشکرکشی به اودیشا بر عهده داشت. او در این عملیات با کالاپاهار همکاری کرد و نیروهای کرانی موفق شدند حکومت موکوندا دوا را شکست دهند و بخش عمده‌ای از اودیشا را به قلمرو بنگال بیفزایند.[۲]
پس از رسیدن به سلطنت، بایزید سیاست محتاطانهٔ پدرش در برابر اکبر کبیر را کنار گذاشت. او از پذیرش برتری اسمی امپراتوری گورکانی دست کشید، دستور داد نام خودش در خطبه خوانده شود و به نام خود سکه ضرب کرد؛ اقداماتی که در ساختار سیاسی آن دوره نشانهٔ ادعای حاکمیت مستقل بودند.[۱]
سلطنت او بسیار کوتاه بود. سیاست سرکوبگرانه‌اش موجب مخالفت گروهی از بزرگان افغان شد و سرانجام پسرعمویش و شوهر خواهرش، هانسو، علیه او توطئه کرد و بایزید را در همان سال ۱۵۷۲ به قتل رساند. هانسو خود برای مدت کوتاهی قدرت را در دست گرفت، اما لودی خان، وزیر وفادار سلیمان خان، همراه با شماری از بزرگان کرانی او را کشت. سپس برادر کوچک‌تر بایزید، داود خان کرانی، به سلطنت رسید.[۲]
دوران ولیعهدی
بایزید بزرگ‌ترین پسر سلیمان خان کرانی بود. پدر او از مهم‌ترین فرمانروایان افغان بنگال بود و در دوران حکومتش قلمرو کرانیان را از مرزهای پادشاهی کوچ در شمال تا پوری در جنوب و از رود سون در غرب تا رود براهماپوترا در شرق گسترش داد.[۲]
منابع بایزید را در دورهٔ پدر شاهزاده‌ای بلندپرواز توصیف کرده‌اند که انتظار می‌رفت جانشین سلیمان شود. بنگلاپدیا می‌نویسد که او در دوران شاهزادگی امید زیادی دربارهٔ آیندهٔ خود ایجاد کرده بود، هرچند پس از رسیدن به قدرت رفتاری متفاوت در پیش گرفت.[۳]
لشکرکشی به اودیشا
یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های بایزید پیش از سلطنت، مشارکت در فتح اودیشا بود.
در دههٔ ۱۵۶۰، اودیشا تحت حکومت موکوندا دوا قرار داشت. روابط او با حکومت کرانی تیره بود و نزدیکی سیاسی او به اکبر نیز موجب نگرانی سلیمان خان شده بود.
در زمستان ۱۵۶۷، هنگامی که اکبر درگیر محاصره چیتور بود، سلیمان فرصت را برای حمله به اودیشا مناسب دید و سپاهی را به فرماندهی بایزید به منطقه فرستاد. کالاپاهار، از فرماندهان برجستهٔ افغان، نیز بایزید را همراهی می‌کرد.[۴]
نیروهای کرانی از بنگال به سوی جنوب پیشروی کردند. بر اساس بنگلاپدیا، بایزید در نبرد با نیروهای موکوندا دوا پیروز شد.[۴]
روایت دقیق مرگ موکوندا در منابع متفاوت است. برخی روایت‌ها شکست و مرگ او را مستقیماً به لشکر بایزید نسبت می‌دهند، در حالی که منابع مربوط به تاریخ اودیشا از شورش یکی از فئودال‌های او، رامچاندرا بهانجا، و کشته‌شدن موکوندا در جریان این بحران داخلی سخن می‌گویند. خود رامچاندرا بهانجا نیز سپس به دست نیروهای بایزید کشته شد.
همزمان، سلیمان خان شخصاً وارد اودیشا شد و مرکز حکومت آن را تصرف کرد و کالاپاهار تا پوری پیشروی کرد.[۲]
در نتیجهٔ این عملیات، در ۱۵۶۸ بخش بزرگی از اودیشا تحت کنترل حکومت کرانی بنگال درآمد.
جانشینی سلیمان خان
سلیمان خان کرانی در ۱۱ اکتبر ۱۵۷۲ در تاندا درگذشت.[۲]
بایزید به‌عنوان پسر بزرگ او جانشینش شد. در زمان انتقال قدرت، بزرگان اصلی افغان، از جمله لودی خان، از سلطنت او حمایت کردند.[۵]
پایتخت حکومت همچنان تاندا بود؛ شهری در ساحل غربی رود گنگ که سلیمان خان آن را به جای گور مرکز حکومت کرده بود.[۶]
اعلام استقلال از گورکانیان
مهم‌ترین تغییر سیاسی در آغاز حکومت بایزید، کنارگذاشتن سیاست پدرش در برابر اکبر بود.
سلیمان خان با وجود استقلال عملی، از ادعای رسمی استقلال کامل در برابر امپراتوری گورکانی خودداری می‌کرد. او برتری اسمی اکبر را می‌پذیرفت و بنابر منابع، نام امپراتور در خطبه ذکر می‌شد و از ضرب سکه به نام خودش پرهیز می‌کرد.[۴]
بایزید پس از به قدرت رسیدن این سیاست را تغییر داد. او:
- برتری اسمی اکبر را رد کرد؛
- دستور داد در خطبه نام خودش خوانده شود؛
- و سکه‌هایی به نام خود ضرب کرد.[۱]
در سنت سیاسی حکومت‌های اسلامی، خطبه و سکه از مهم‌ترین نشانه‌های حاکمیت مستقل بودند. به همین دلیل اقدامات بایزید اعلام آشکار استقلال حکومت کرانی از اکبر محسوب می‌شد.
با این حال، دوران سلطنت بایزید چنان کوتاه بود که این سیاست فرصت پیدا نکرد به جنگ مستقیمی میان او و گورکانیان بینجامد.
رویارویی نظامی بزرگ دو حکومت در دورهٔ برادرش داود آغاز شد و سرانجام به نبرد توکاروی در ۱۵۷۵ و نبرد راج‌محل در ۱۵۷۶ انجامید.
اختلاف با بزرگان افغان
مشکل اصلی بایزید در دوران کوتاه حکومتش نه امپراتوری گورکانی، بلکه بزرگان افغان دربار بود.
بنگلاپدیا گزارش می‌کند که بایزید پس از رسیدن به سلطنت سیاست «آزار و سرکوب» را در پیش گرفت و همین امر موجب اتحاد اعضای شورای حکومتی علیه او شد.[۳]
این بزرگان در دورهٔ سلیمان خان نقش مهمی در ادارهٔ حکومت داشتند و بخشی از ثبات سیاسی حکومت کرانی بر همکاری سلطان با آنان استوار بود.
از برجسته‌ترین رجال این گروه لودی خان بود که از وزیران اصلی سلیمان خان و از بانفوذترین اشراف افغان بنگال به‌شمار می‌رفت.
بر اساس برخی روایت‌ها بایزید کوشید شماری از بزرگان قدیمی را از موقعیت‌های خود کنار بزند یا از مرکز قدرت دور کند. این سیاست به سرعت حمایت سیاسی‌ای را که هنگام جانشینی پدر دریافت کرده بود از میان برد.
قتل
شخصی به نام هانسو، پسر یکی از عموهای بایزید و همچنین شوهر خواهر او، در توطئه‌ای علیه سلطان شرکت کرد.[۲]
هانسو بایزید را در سال ۱۵۷۲ به قتل رساند و خود قدرت را در دست گرفت.
دربارهٔ طول سلطنت بایزید اختلاف جزئی میان منابع وجود دارد. مدخل اختصاصی او در بنگلاپدیا می‌گوید که «تنها چند ماه» سلطنت کرد،[۱] اما مدخل عمومی تاریخ بنگال در همان دانشنامه می‌گوید مخالفان او «در کمتر از یک ماه» وی را کشتند.[۳]
ازاین‌رو می‌توان با اطمینان گفت که حکومت بایزید بسیار کوتاه بود، اما تعیین شمار دقیق هفته‌ها یا ماه‌های سلطنت او بر پایهٔ منابع موجود دشوار است.
سرنگونی هانسو
قتل بایزید به معنای تثبیت حکومت هانسو نبود.
لودی خان، وزیر قدیمی سلیمان خان، همراه با گروهی از اشراف وفادار به خاندان حاکم علیه هانسو قیام کرد. آنان هانسو را شکست دادند و کشتند.[۲]
سپس بزرگان افغان برادر کوچک‌تر بایزید، داود خان کرانی، را بر تخت نشاندند.
بر اساس بنگلاپدیا، داود پس از رسیدن به قدرت قتل برادرش را نیز تلافی کرد و عاملان یا حامیان قتل او را مجازات نمود.[۳]
جانشینی داود خان
داود خان کرانی برخلاف بایزید توانست نزدیک به چهار سال حکومت کند.
او سیاست استقلالی را که بایزید آغاز کرده بود ادامه داد و همانند برادرش خطبه و سکه را به نام خود قرار داد. این سیاست سرانجام موجب مداخلهٔ نظامی اکبر شد.[۳]
نیروهای گورکانی در ۱۵۷۴ به قلمرو کرانیان حمله کردند. داود پس از چند مرحله عقب‌نشینی در ۳ مارس ۱۵۷۵ در نبرد توکاروی شکست خورد و بر اساس پیمان کاتک بنگال و بیهار را به گورکانیان واگذار کرد.
پس از مرگ منعم خان در همان سال، داود دوباره وارد بنگال شد، اما در ۱۲ ژوئیهٔ ۱۵۷۶ در نبرد راج‌محل شکست خورد و کشته شد.
با مرگ او، حکومت مستقل دودمان کرانی که تاج خان بنیان گذاشته بود پایان یافت.
بایزیدپور
برخی پژوهش‌های مربوط به نام‌های جغرافیایی بنگال، نام قدیمی «بایزیدپور» را با بایزید خان کرانی مرتبط دانسته‌اند.
سید مرتضی علی نوشته است که شهری یا ناحیه‌ای با نام بایزیدپور به نام او نام‌گذاری شده بود و این نام بعدها به صورت «باجیتپور» درآمد.[۷]
با این حال، در منابع جغرافیایی تاریخی بیش از یک مکان با صورت «بایزیدپور» یا «باجیتپور» دیده می‌شود؛ بنابراین شناسایی دقیق این مکان با باجیتپور امروزی در ناحیهٔ کیشورگنج باید با احتیاط انجام شود.
جایگاه تاریخی
اهمیت بایزید در تاریخ بنگال بیش از آنکه ناشی از مدت حکومتش باشد، به دو بخش از زندگی او مربوط است.
نخست، او در دوران شاهزادگی یکی از فرماندهان اصلی لشکرکشی کرانیان به اودیشا بود؛ فتحی که قلمرو سلطان‌نشین بنگال را به بیشترین گسترهٔ خود در دورهٔ کرانی رساند.[۲]
دوم، بایزید نخستین پسر سلیمان خان بود که سیاست اطاعت ظاهری از امپراتوری گورکانی را کنار گذاشت و استقلال رسمی حکومت کرانی را با خطبه و سکه اعلام کرد.[۱]
اگرچه او پیش از واکنش نظامی اکبر کشته شد، سیاستی که آغاز کرده بود در دورهٔ داود خان ادامه یافت و در نهایت به جنگی انجامید که با الحاق بنگال به امپراتوری گورکانی پایان یافت.
خانواده
پدر بایزید، سلیمان خان کرانی، دومین و مهم‌ترین سلطان دودمان کرانی بود.
برادر کوچک‌تر او داود خان کرانی پس از قتل بایزید و هانسو جانشین او شد.
منابع همچنین از خواهری یاد می‌کنند که همسر هانسو، قاتل بایزید، بود.[۱]
تاج خان کرانی، بنیان‌گذار دودمان، عموی بایزید بود.
جستارهای وابسته
پانویس
- 1 2 3 4 5 6 Ahmed, ABM Shamsuddin. "Bayazid Karrani". بنگلاپدیا (in English). Asiatic Society of Bangladesh. Retrieved 25 اوت 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 "Karrani Rule". بنگلاپدیا (in English). Asiatic Society of Bangladesh. Retrieved 25 اوت 2026.
- 1 2 3 4 5 "History". بنگلاپدیا (in English). Asiatic Society of Bangladesh. Retrieved 25 اوت 2026.
- 1 2 3 Ahmed, ABM Shamsuddin. "Sulaiman Karrani". بنگلاپدیا (in English). Asiatic Society of Bangladesh. Retrieved 25 اوت 2026.
- ↑ "Rule of Afghans". بنگلاپدیا (in English). Asiatic Society of Bangladesh. Retrieved 25 اوت 2026.
- ↑ "Tandah". بنگلاپدیا (in English). Asiatic Society of Bangladesh. Retrieved 25 اوت 2026.
- ↑ Ali, Syed Murtaza (1964). "The Origin of Place Names in Bengal". Oriental Geographer (in English).
منابع
- Hasan, Perween (2007). Sultans and Mosques: The Early Muslim Architecture of Bangladesh (in English). London: I.B. Tauris. ISBN 9781845113810.
- Roy, Atul Chandra. History of Bengal: Mughal Period, 1526–1765 A.D. (in English). Calcutta: Nababharat Publishers.
- Sarkar, Jadunath, ed. (1943). The History of Bengal (in English). Vol. 2. Dacca: University of Dacca.
- Ali, Syed Murtaza (1964). "The Origin of Place Names in Bengal". Oriental Geographer (in English).
پیوند به بیرون
- "Bayazid Karrani» در بنگلاپدیا
- "Karrani Rule» در بنگلاپدیا
- پشتونها
- تاریخ اودیشا
- تاریخ بنگال
- درگذشتگان ۱۵۷۲ (میلادی)
- اهالی افغانستان در سده ۱۶ (میلادی)
- حکمرانان سده ۱۶ (میلادی) اهل هند
- درگذشتگان سده ۱۶ (میلادی)
- حکمرانان سده ۱۶ (میلادی)
- شاهان مقتول سده ۱۶ (میلادی)
- ترورشدگان اهل افغانستان
- ترورشدگان اهل هند
- افراد هندی پشتونتبار