تاریخ علم و فناوری در چین

History of China
تاریخ چین
چین باستان
دوران پارینه‌سنگی چین
دوران نوسنگی چین ۸۵۰۰ - ۱۵۰۰ پیش از میلاد
دودمان شیا ۲۰۷۰ – ۱۶۰۰ پیش از میلاد
دودمان شانگ ۱۶۰۰ - ۱۰۴۶ پیش از میلاد
دودمان ژو ۱۰۴۶ – ۲۵۶ پیش از میلاد
 ژو باختری
 ژو خاوری
   دوره بهار و پاییز
   دوره ایالت‌های جنگ‌طلب ۴۷۵ – ۲۲۱ پیش از میلاد
دوران امپراطوری
دودمان چین ۲۲۱ - ۲۰۷ پیش از میلاد
دودمان هان ۲۰۲ پیش از میلاد تا ۲۲۰ پس از میلاد
  هان باختری ۲۰۷ پیش از میلاد ۹ پس از میلاد
  دودمان شین۹ – ۲۳ میلادی
  هان خاوری ۲۳-۲۲۰ میلادی
دوره سه پادشاهی ۲۲۰-۲۸۰ میلادی
  وی, شو و وو
دودمان جین ۲۶۶-۴۲۰ میلادی
  جین باختری
  جین خاوری شانزده پادشاهی
دودمان‌های شمالی و جنوبی
۴۲۰ – ۵۸۹ میلادی
دودمان سوئی ۵۸۱ – ۶۱۸ میلادی
دودمان تانگ ۶۱۸ – ۹۰۷ میلادی
دوره پنج دودمان و ده پادشاهی
۹۰۷ – ۹۷۹ میلادی		 لیائو
۹۱۶ – ۱۱۲۵ میلادی
شیای باختری
۱۰۳۸ – ۱۲۲۷
جین
۱۱۱۵ – ۱۲۳۴
دودمان سونگ ۹۶۰ – ۱۲۷۹ میلادی
  سونگ شمالی ۹۶۰ – ۱۱۲۷ میلادی
  سونگ جنوبی ۱۱۲۷ - ۱۲۷۹ میلادی
دودمان یوآن ۱۲۷۱ – ۱۳۶۸ میلادی
دودمان مینگ ۱۳۶۸ ۱۶۴۴ میلادی
دودمان چینگ ۱۶۳۶ – ۱۹۱۲ میلادی
معاصر
جمهوری چین در سرزمین اصلی چین؛ ۱۹۱۲ – ۱۹۴۹ میلادی
جمهوری خلق چین ۱۹۴۹ میلادی تا به امروز
جمهوری چین در تایوان؛ ۱۹۴۹ میلادی تا به امروز
مقالات مرتبط
دستورالعمل ساخت ابزارهای نجومی از دوران دودمان چینگ.

تاریخ دانش و فناوری در چین از پرمایه‌ترین و کهن‌ترین تاریخ‌های دانشی جهان است. دانشمندان و مهندسان چینی باستان نوآوری‌های علمی مهم و پیشرفت‌های فناورانه‌ای در حوزه‌های گوناگون از جمله علوم طبیعی، مهندسی، پزشکی، فناوری نظامی، ریاضیات، زمین‌شناسی و اخترشناسی پدیدآوردند.

از نخستین اختراع‌های چینی می‌توان به چرتکه، ساعت آفتابی و فانوس کونگ مینگ اشاره کرد. چهار اختراع بزرگ — قطب‌نما، باروت، کاغذسازی و چاپ — در شمار مهم‌ترین پیشرفت‌های فناورانه بودند که تنها در پایان قرون وسطی، هزار سال دیرتر، به اروپا راه یافتند. دوران دودمان تانگ (۶۱۸–۹۰۶ میلادی) به‌ویژه روزگاری پربار از نوآوری به‌شمار می‌رود. تبادل گسترده‌ای میان دستاوردهای غربی و چین تا دوران دودمان چینگ صورت پذیرفت.

مأموریت‌های یسوعی در چین در سده‌های شانزدهم و هفدهم میلادی، دانش و اخترشناسی غربی را — که خود در آستانه انقلاب علمی قرار داشت — به چین معرفی کردند و در همان حال دانش فناورانه چینی را به اروپا بردند.[۱][۲] در سده‌های نوزدهم و بیستم، ورود فناوری غربی عاملی اصلی در نوسازی چین بود. بخش بزرگی از پژوهش‌های نخستین غربیان در تاریخ علم چین به دست جوزف نیدم و همتای چینی او لو گوی‌جن انجام شد.

چین باستان

دوره کمان زنبورکی با آغاز دوره ممالک متحارب ۲۵۰۰ سال پیش همزمان بود.[۳] نیدم یادآوری می‌کند که اختراع کمان زنبورکی «به‌مراتب از پیشرفت در زره‌پوش دفاعی پیشی گرفت» و پوشیدن زره را برای شاهزادگان و امیران آن ممالک بی‌فایده ساخت.[۴] در این دوران، مکتب‌های فکری نوپای بسیاری در چین پدید آمدند که به‌نام صد مکتب اندیشه (諸子百家) شناخته می‌شوند و در میان دولت‌شهرهای گوناگون پراکنده بودند. این مکتب‌ها به‌مثابه انجمن‌هایی بودند که حاکمان این دولت‌ها را رهنمود می‌دادند. مو دی (墨翟 موزی، ۴۷۰–نزدیک به ۳۹۱ پیش از میلاد) مفاهیمی سودمند برای یکی از آن حاکمان، از جمله استحکام‌بخشی دفاعی، عرضه کرد. یکی از این مفاهیم، یعنی فا (法 به معنی اصل یا روش)[۵] را مکتب نام‌ها (名家 مینگ جیا، مینگ=نام) گسترش داد و کاوشی نظام‌مند در منطق آغاز کرد. با این حال، گسترش این مکتب منطقی با شکست حامیان سیاسی موهیسم به‌دست دودمان چین متوقف شد و مفهوم فا به‌جای روش، در قالب قانون به‌دست قانون‌گرایان به‌کار گرفته شد.

نیدم همچنین یادآور می‌شود که دودمان هان که بر امپراتوری کوتاه‌مدت چین پیروز شد، به‌واسطه لو جیا و شوسون تونگ از نیاز به قانون —آن‌گونه که دانشوران (نه سرداران) تعریفش می‌کردند— آگاه گشت.[۴]

امپراتوری را بر اسب فتح کردی، اما از پشت اسب هرگز نخواهی توانست بر آن فرمان برانی.

— لو جیا[۶]

از جمله کهن‌ترین و پایدارترین دستاوردهای چین باستان که ریشه در فلسفه تائویی دارند، می‌توان به پزشکی سنتی چینی اشاره کرد که شامل طب سوزنی (آکوپونکتور) و طب گیاهی می‌شود. کاربرد طب سوزنی را می‌توان تا هزاره نخست پیش از میلاد ردیابی کرد و برخی دانشمندان بر این باورند که شواهدی از کاربرد روش‌های مشابه طب سوزنی در اوراسیا در دوره آغازین عصر برنز وجود دارد.[۷]

تائوئیسم آغازین هشدار می‌داد که از به‌کارگیری فناوری‌هایی که می‌توانند آشوب پدیدآورند یا «روح را آلوده کنند» پرهیز شود.[۸]: ۴  داستانی در کتاب ژوانگ‌ژی دربارهٔ باغبانی استاد که از به‌کارگیری طناب‌کشنده چاه سر باز می‌زند، از بهره‌گیری از «ماشین‌های زیرکانه» بر حذر می‌دارد و می‌گوید آنان که بر راه درست گام برمی‌دارند باید از آن‌ها دوری گزینند.[۸]: ۴ 

چینیان با بهره‌گیری از ساعت‌های آفتابی و چرتکه (که هر دو پیش از رسیدن به چین در خاور نزدیک باستان اختراع شده بودند) توانستند رصدهای خود را ثبت کنند؛ از جمله نخستین کسوف خورشیدی مستند در تاریخ بشر را در سال ۲۱۳۷ پیش از میلاد به تحریر درآوردند و نخستین ثبت هر نوع گروه‌بندی سیاره‌ای را در ۵۰۰ پیش از میلاد انجام دادند.[۹] البته این ادعاها بسیار مورد مناقشه‌اند و بر فرض‌های بسیاری متکی هستند.[۱۰][۱۱] کتاب ابریشم نخستین اطلس قطعی ستاره‌های دنباله‌دار بود که حدود ۴۰۰ پیش از میلاد نگاشته شد. این کتاب ۲۹ دنباله‌دار (که از آن‌ها با عنوان «ستارگان جارو» یاد می‌شد) را فهرست کرده بود که در بازه‌ای نزدیک به ۳۰۰ سال پدیدار شده بودند و تصاویری از هر دنباله‌دار همراه با رویدادی که ظهورش با آن همزمان بوده ارائه می‌داد.[۹]

در زمینه معماری، شاهکار فناوری چینی خود را در دیوار بزرگ چین نمایاند که در دوران نخستین امپراتور چین، چین شی هوانگ، میان سال‌های ۲۲۰ تا ۲۰۰ پیش از میلاد ساخته شد. معماری سنتی چینی از دودمان هان تا سده نوزدهم میلادی تغییر چندانی نکرد. دودمان چین همچنین کمان زنبورکی را تکامل بخشید که بعدها به سلاح اصلی در اروپا تبدیل شد. شماری از بازمانده‌های کمان‌های زنبورکی در میان سربازان ارتش تراکوتا در آرامگاه چین شی هوانگ یافت شده‌اند.[۱۲]

دودمان هان

بازمانده‌های یک کمان زنبورکی چینی، سده دوم پیش از میلاد

دانشمند و اخترشناس دودمان هان خاوری، ژانگ هنگ (۷۸–۱۳۹ میلادی)، نخستین استرلاب گوی‌شکل چرخان آب‌محرک را اختراع کرد (نخستین استرلاب گوی‌شکل را اراتوستن یونانی ساخته بود)، و ۲٬۵۰۰ ستاره و بیش از ۱۰۰ صورت فلکی را فهرست‌نویسی کرد. وی در سال ۱۳۲ میلادی (۱۱۱ یزدگردی)، نخستین دستگاه لرزه‌نگاری تاریخ را اختراع کرد که «هوفنگ دیدونگ یی» («ابزار پرسش از باد و لرزش زمین») نامیده می‌شد.[۱۳] بر پایه «تاریخ دودمان هان متأخر» (۲۵–۲۲۰ میلادی)، این لرزه‌نگار ابزاری خمره‌مانند بود که یکی از هشت گلوله را می‌انداخت تا نشان دهد زلزله کِی و در چه راستایی رخ داده‌است.[۱۳] در ۱۳ ژوئن ۲۰۰۵ (۲۳ خرداد ۱۳۸۴)، لرزه‌شناسان چینی اعلام کردند که یک نمونه بازسازی‌شده از این ابزار ساخته‌اند.[۱۳]

ما جون، مهندس مکانیک (حدود ۲۰۰–۲۶۵ میلادی)، از چهره‌های برجسته چین باستان بود. ما جون طراحی دستگاه بافندگی ابریشم را بهبود بخشید،[۱۴] پمپ‌های زنجیری مکانیکی برای آبیاری باغ‌های کاخ طراحی کرد،[۱۴] و تئاتر عروسکی مکانیکی بزرگ و پیچیده‌ای برای امپراتور مینگ وِی ساخت که با یک چرخ آبی پنهان بزرگ کار می‌کرد.[۱۵] با این حال، شاخص‌ترین اختراع ما جون «ارابه نشان‌دهنده جنوب» بود؛ دستگاهی مکانیکی پیچیده که به‌مثابه یک قطب‌نمای مکانیکی عمل می‌کرد. هرچند سازوکار دقیق آن روشن نیست، پژوهشگران بر این باورند که از چرخ‌دنده دیفرانسیل بهره می‌گرفت تا گشتاور یکسانی به چرخ‌هایی با سرعت‌های گوناگون اعمال کند؛ دستگاهی که در همه خودروهای امروزی یافت می‌شود.[۱۶]

کولیس‌های لغزنده نزدیک به ۲٬۰۰۰ سال پیش در چین اختراع شدند. تمدن چینی نخستین تمدنی بود که با موفقیت در زمینه هوانوردی آزمایش کرد؛ بادبادک و فانوس کونگ‌مینگ (پیشینه بالون هوای گرم) نخستین ماشین‌های پرنده به‌شمار می‌روند.

چهار اختراع بزرگ

صفحه آغازین پرکار سوترای الماس از چین در دوره دودمان تانگ، سال ۸۶۸ میلادی (کتابخانه بریتانیا)

«چهار اختراع بزرگ» (به چینی: [undefined] Error: {{Lang}}: فاقد متن (راهنما)) عبارت‌اند از: قطب‌نما، باروت، کاغذسازی و چاپ. کاغذ و چاپ در مرحله نخست پدید آمدند. چاپ در چین در دوره دودمان تانگ ثبت شده‌است، هرچند کهن‌ترین نمونه‌های بازمانده از الگوهای چاپ‌شده روی پارچه به پیش از سال ۲۲۰ میلادی بازمی‌گردند.[۱۷] بودائیان از نخستین کسانی بودند که فناوری چاپ را به کار گرفتند.[۸]: ۵ 

تعیین دقیق زمان پیدایش قطب‌نما دشوار است: جاذبه مغناطیسی سوزن در کتاب لوئن‌هنگ، که میان سال‌های ۲۰ تا ۱۰۰ میلادی نوشته شده، گواهی شده‌است،[۱۸] اما نخستین سوزن‌های مغناطیسی تردیدناپذیر در ادبیات چینی در سال ۱۰۸۶ میلادی پدیدار می‌شوند.[۱۹]

تا سال ۳۰۰ میلادی، گه هونگ، کیمیاگر دوره دودمان جین (۴۲۰–۲۶۵)، واکنش‌های شیمیایی ناشی از حرارت دادن نیتر، رزین کاج و زغال را به‌طور قطعی در کتاب باوپوزی ثبت کرد.[۲۰] سند دیگری دربارهٔ باروت، در کتابی چینی از حدود ۸۵۰ میلادی، چنین آمده‌است:[۲۱]

برخی گوگرد، رئالگار و پتاسیم نیترات را با عسل با هم حرارت داده‌اند؛ دود و شعله برخاسته، تا آنجا که دست‌ها و صورت‌هایشان سوخته و حتی کل خانه‌ای که در آن کار می‌کردند به آتش کشیده شده‌است.

این چهار اختراع تأثیر شگرفی بر پیشرفت تمدن چین و دامنه گسترده‌ای در سراسر جهان داشتند. باروت، برای نمونه، در سده سیزدهم میلادی به اعراب رسید و از آنجا به اروپا راه یافت.[۲۲] فرانسیس بیکن، فیلسوف انگلیسی، در کتاب نو ارغنون نوشت:

چاپ، باروت و قطب‌نما: این سه، چهره و حال همه چیز را در سراسر جهان دگرگون کرده‌اند؛ نخستی در ادبیات، دومی در جنگ، سومی در ناوبری؛ و از پی آن‌ها، تغییراتی بی‌شمار پدید آمده، چنان‌که هیچ امپراتوری، هیچ فرقه‌ای و هیچ ستاره‌ای تأثیری بزرگ‌تر از این اختراعات مکانیکی در امور بشری نداشته‌است.

— [۲۳]

یکی از مهم‌ترین رساله‌های نظامی در تمام تاریخ چین، کتاب هوئولونگ جینگ است که جیائو یو در سده چهاردهم میلادی نوشت. این کتاب در زمینه سلاح‌های باروتی، کاربرد تیر آتش و موشک، نیزه آتش و سلاح گرم، مین زمینی و مین دریایی، بمبارد و توپ (جنگ‌افزار)، موشک چندمرحله‌ای و ترکیب‌های گوناگون باروت از جمله «باروت جادویی»، «باروت سمی» و «باروت کورکننده و سوزاننده» را شرح داد (به مقاله او رجوع شود).

دربارهٔ اختراع حروف متحرک سفالین در سده یازدهم میلادی توسط بی شنگ (۹۹۰–۱۰۵۱)، این فناوری با حروف متحرک چوبی وانگ ژن در سال ۱۲۹۸ و حروف متحرک فلزی برنزی هوا سوئی در سال ۱۴۹۰ پیشرفته‌تر شد.

انقلاب علمی چین

کشتی‌های جهان در سال ۱۴۶۰ (نقشه فرا ماورو). جانک‌های چینی به‌صورت کشتی‌های بسیار بزرگ سه یا چهار دکله توصیف شده‌اند.

از جمله دستاوردهای مهندسی چین باستان می‌توان به کبریت، حوضچه خشک، پمپ پیستونی دوکاره، چدن، گاوآهن آهنی، یوغ گردن اسب، ماشین کاشت چندلوله، چرخ‌دستی، پل معلق، چتر نجات، گاز طبیعی به‌عنوان سوخت، نقشه برجسته‌نما، پیش‌ران، دروازه آبی و قفل تراز اشاره کرد. به‌ویژه دودمان تانگ (۶۱۸–۹۰۷ م) و دودمان سونگ (۹۶۰–۱۲۷۹ م) دوره‌هایی پربار از نوآوری بودند.

در سده هفتم میلادی، چاپ کتاب در چین، ژاپن و کره با بهره‌گیری از قطعات چوبی ظریف دست‌تراش برای چاپ صفحات جداگانه پدید آمد. سوترای الماس متعلق به سده نهم میلادی، کهن‌ترین سند چاپی شناخته‌شده‌است. چاپ سربی نیز برای مدتی در چین به کار گرفته شد، اما به‌دلیل شمار فراوان نویسه‌های مورد نیاز کنار گذاشته شد؛ تا آنکه یوهانس گوتنبرگ این فن را در محیطی مناسب دوباره ابداع کرد.

چینیان افزون بر باروت، سامانه‌های بهبودیافته‌ای برای بهره‌گیری از سلاح بیزانسی آتش یونانی نیز پرورش دادند؛ منگ هوئو یو و پن هوئو چی نخستین بار در حدود سال ۹۰۰ م در چین به‌کار رفتند.[۲۴] تصویرسازی‌های چینی واقع‌گرایانه‌تر از نسخه‌های خطی بیزانسی بودند[۲۴] و گزارش‌های تفصیلی سال ۱۰۴۴ که کاربرد آن را بر دیوارها و باروهای شهر توصیه می‌کنند، نشان می‌دهند که مخزن برنجی با یک پمپ افقی و نازل باریک مجهز بود.[۲۴] سوابق نبردی بر روی رود یانگ‌تسه در نزدیکی نانجینگ در سال ۹۷۵ م نگاهی به خطرات این سلاح می‌گشاید، چرا که تغییر جهت باد، آتش را به سوی نیروهای سونگ بازگرداند.[۲۴]

دودمان سونگ

دودمان سونگ (۹۶۰–۱۲۷۹) پس از یک سده جنگ داخلی، ثباتی تازه برای چین به ارمغان آورد و با تشویق آزمون‌ها و شایسته‌سالاری، دوره‌ای نو از نوسازی را آغاز کرد. نخستین امپراتور سونگ نهادهای سیاسی‌ای پدیدآورد که آزادی گفتمان و اندیشه را به میزان زیادی فراهم می‌کرد و این امر به رشد پیشرفت علمی، اصلاحات اقتصادی و دستاوردهای هنری و ادبی یاری رساند.[۲۵] تجارت هم درون چین و هم در خارج از آن شکوفا شد و تشویق فناوری به ضرابخانه‌های کایفنگ و هانگژو اجازه داد تا به‌تدریج تولید خود را افزایش دهند.[۲۵] در سال ۱۰۸۰ م، ضرابخانه‌های امپراتور شنزونگ ۵ میلیارد سکه (تقریباً ۵۰ سکه برای هر شهروند چینی) ضرب کرده بودند و نخستین اسکناس‌ها در سال ۱۰۲۳ م تولید شدند.[۲۵] این سکه‌ها چنان بادوام بودند که تا ۷۰۰ سال بعد، در سده هجدهم، همچنان رواج داشتند.[۲۵]

در دوره دودمان سونگ مخترعان و دانشمندان پیشگام بسیاری ظهور کردند. دولتمرد برجسته شن کوئو بیشتر به‌خاطر کتابش با عنوان یادداشت‌های حوض رؤیا (۱۰۸۸ م) شناخته می‌شود. وی در این کتاب از کاربرد حوضچه خشک برای تعمیر قایق‌ها، قطب‌نمای مغناطیسی برای ناوبری و کشف مفهوم شمال حقیقی (با میل مغناطیسی به سوی قطب شمال) سخن گفت. شن کوئو همچنین نظریه‌ای زمین‌شناختی دربارهٔ شکل‌گیری زمین، یا ژئومورفولوژی، ارائه داد و نظریه‌پردازی کرد که تغییرات اقلیمی در مناطق زمین‌شناختی در طول دوره‌های بسیار طولانی رخ می‌دهد.

دولتمرد به‌همان اندازه بااستعداد، سو سونگ، بیشتر به‌خاطر پروژه مهندسی‌اش یعنی برج ساعت نجومی کایفنگ تا سال ۱۰۸۸ م شناخته می‌شود. برج ساعت با یک چرخ آبی چرخان و مکانیزم چرخ‌دنگ به حرکت درمی‌آمد. بر فراز برج ساعت، یک استرلاب گوی‌شکل بزرگ برنزی مکانیکی چرخان قرار داشت. در سال ۱۰۷۰ م، سو سونگ همچنین «بن کائو تو جینگ» (داروسازی مصور، با مواد منبع اصلی از ۱۰۵۸ تا ۱۰۶۱ م) را با گروهی از دانشمندان گردآوری کرد. این رساله داروسازی طیف گسترده‌ای از موضوعات مرتبط دیگر از جمله گیاه‌شناسی، جانورشناسی، کانی‌شناسی و متالورژی را دربرمی‌گرفت.

اخترشناسان چینی نخستین کسانی بودند که رصدهای ابرنواختر را ثبت کردند؛ اولین مورد، SN 185 بود که در دوره دودمان هان ثبت شد. اخترشناسان چینی دو رصد ابرنواختر دیگر نیز در دوره دودمان سونگ داشتند: SN 1006، درخشان‌ترین ابرنواختر ثبت‌شده در تاریخ؛ و SN 1054 که باعث شد سحابی خرچنگ به نخستین جرم نجومی‌ای تبدیل شود که ارتباطش با یک انفجار ابرنواختری شناخته شد.[۲۶]

باستان‌شناسی

در نیمه نخست دوره دودمان سونگ (۹۶۰–۱۲۷۹)، پژوهش باستان‌شناسی از علایق عتیقه‌شناختی اشراف تحصیل‌کرده و آرزوی آن‌ها برای احیای کاربرد ظروف باستانی در آیین‌ها و مراسم دولتی پدید آمد.[۲۷] این نگرش و باور به اینکه ظروف باستانی ساخته «حکیمان» بودند و نه مردم عادی، از سوی شن کوئو به باد انتقاد گرفته شد؛ او رویکردی میان‌رشته‌ای به باستان‌شناسی داشت و یافته‌های باستان‌شناختی‌اش را در بررسی‌های مربوط به متالورژی، نورشناسی، اخترشناسی، هندسه و سنجه‌های موسیقی باستانی به کار می‌گرفت.[۲۷] هم‌عصر او اوئیانگ شیو (۱۰۰۷–۱۰۷۲) فهرستی تحلیلی از آثار باستانی بر سنگ و برنز گردآورد که پاتریشیا ب. ابری می‌گوید ایده‌های نوآورانه‌ای در کتیبه‌شناسی و باستان‌شناسی اولیه را پیشگام بود.[۲۸] بر پایه باورهایی که بعدها لئوپولد فون رانکه (۱۷۹۵–۱۸۸۶) نیز داشت، برخی اشراف سونگ — مانند ژائو مینگچنگ (۱۰۸۱–۱۱۲۹) — اولویت کشفیات باستان‌شناختی معاصر کتیبه‌های باستانی را بر آثار تاریخی نوشته‌شده پس از وقوع رویدادها ترجیح می‌دادند؛ چرا که آن آثار را در مقایسه با شواهد اولیه نامعتبر می‌پنداشتند.[۲۹] هونگ مای (۱۱۲۳–۱۲۰۲) از ظروف دوره دودمان هان برای رد توصیفاتی بهره گرفت که به نظرش در فهرست باستان‌شناختی «بوگوتو» — گردآوری‌شده در نیمه پایانی دوره هوئی زونگ (۱۱۰۰–۱۱۲۵) — نادرست می‌نمودند.[۲۹]

زمین‌شناسی و اقلیم‌شناسی

افزون بر پژوهش‌هایش در هواشناسی، اخترشناسی و باستان‌شناسی که پیشتر بدان‌ها اشاره شد، شن کوئو در «یادداشت‌های حوض رؤیا» (۱۰۸۸ م) فرضیه‌هایی نیز دربارهٔ زمین‌شناسی و اقلیم‌شناسی مطرح کرد؛ به‌ویژه ادعاهایش دربارهٔ ژئومورفولوژی و تغییرات اقلیمی. شن بر این باور بود که زمین در طول زمان به‌دلیل فرسایش، بالاآمدگی و رسوب‌گذاری لجن دگرگون می‌شود و مشاهده لایه‌های افقی فسیل‌های نهفته در صخره‌ای در کوه‌های تایهانگ را به‌عنوان شاهدی مطرح کرد که نشان می‌دهد آن منطقه روزگاری ساحل دریایی کهن بوده که در طول دوره‌ای بسیار طولانی صدها مایل به سمت شرق جابه‌جا شده‌است.[۳۰][۳۱][۳۲] شن همچنین نوشت که از آنجا که خیزران‌های سنگ‌شده در زیرزمین منطقه‌ای خشک در شمال — که هرگز در آنجا رویش نداشته‌اند — یافت شده‌اند، اقلیم‌ها در طول زمان به‌صورت جغرافیایی جابه‌جا می‌شوند.[۳۲][۳۳]

شیمی

تا پیش از دودمان سونگ، پزشکی چینی داروها را بر پایه نظام «ژنگهه بنکائو» (گیاه‌دارویی دوره ژنگهه) طبقه‌بندی می‌کرد:

  1. داروهای برتر، مرتبط با جاودانگی، برای تحقق نیروهای حیاتی به‌کار می‌رفتند
  2. داروهای متوسط که طبیعت انسان را غنی می‌سازند
  3. داروهای فروتر که برای درمان بیماری‌ها به‌کار می‌رفتند

این اشکال اولیه داروها با روش‌های ساده‌ای تهیه می‌شدند، معمولاً فقط گیاهان خشک‌شده ساده یا مواد معدنی فرآوری‌نشده. این داروها به ترکیباتی موسوم به «اکسیرهای جاودانگی» تبدیل شدند. این اعمال جادویی اولیه که با پشتیبانی دربارهای امپراتوری چین شی هوانگ (۲۵۹–۲۱۰ ق م) و امپراتور وو هان (۱۵۶–۸۷ ق م) همراه بود، سرانجام به نخستین مشاهدات شیمی در چین باستان انجامید. کیمیاگران چینی در پی یافتن راه‌هایی بودند تا شنگرف، طلا و سایر مواد معدنی را در آب حل کنند تا بتوان آن‌ها را بلعید، از جمله با بهره‌گیری از محلول پتاسیم نیترات در سرکه. یافت شد که انحلال شنگرف تنها در صورت وجود ناخالصی (یون کلرید) رخ می‌دهد. طلا نیز هنگامی که یدات در رسوبات خام شوره‌گچ موجود بود، حل می‌شد.[۳۴]

انتقال مغولی

فرمانروایی مغول در دودمان یوان شاهد پیشرفت‌های فناورانه از منظر اقتصادی بود؛ از جمله نخستین تولید انبوه اسکناس‌های کاغذی توسط قوبلای خان در سده سیزدهم میلادی. تماس‌های فراوانی میان اروپا و مغولان در سده سیزدهم رخ داد، به‌ویژه از طریق اتحاد ناپایدار فرانک‌ها و مغولان. سپاهیان چینی، که در هنر محاصره تبحر داشتند، بخشی جدایی‌ناپذیر از ارتش‌های مغول در لشکرکشی‌های غرب بودند. در سال‌های ۱۲۵۹–۱۲۶۰، اتحاد نظامی شوالیه‌های فرانک فرمانروای انطاکیه، بوهموند ششم، و پدرشوهرش هتوم یکم با مغولان به فرماندهی هولاکو خان، در فتح دمشق و حلب مسلمانان در سوریه انجامید.[۳۵] ویلیام روبروک، سفیر اعزامی نزد مغولان در سال‌های ۱۲۵۴–۱۲۵۵ و دوست شخصی راجر بیکن، اغلب به‌عنوان واسطه‌ای احتمالی در انتقال دانش باروت از شرق به غرب نامیده می‌شود.[۳۶] گفته می‌شود قطب‌نما توسط فرماندار شوالیه‌های معبد، پیر دو مونتایگو، میان سال‌های ۱۲۱۹ و ۱۲۲۳ در جریان یکی از سفرهایش برای دیدار با مغولان در ایران معرفی شد.[۳۷]

اخترشناسی چینی و اخترشناسی عربی در دوران فرمانروایی مغول درهم آمیختند. اخترشناسان مسلمان در اداره نجومی چین که قوبلای خان بنیان نهاد فعالیت کردند، در حالی که برخی اخترشناسان چینی نیز در رصدخانه مراغه ایرانی کار می‌کردند.[۳۸] پیش از این، در دوران باستان، اخترشناسان هندی دانش خود را در اختیار دربار چین قرار داده بودند.[۳۹]

نظریه و فرضیه

تصویری از سال ۱۷۲۶ از «هایدائو سوانجینگ»، نوشته لیو هوی در سده سوم میلادی

چنان‌که توبی ای. هاف اشاره می‌کند، علم چینی پیشامدرن بدون پشتوانه محکم نظریه علمی و با فقدان پردازش نظام‌مند یکپارچه — در مقایسه با آثار معاصر اروپایی مانند «وفق و اختلاف قوانین» نوشته گراتیان از بولونیا (دوران فعالیت سده دوازدهم) — به شکل شکننده‌ای بالید.[۴۰] این کاستی علم چینی حتی از سوی ریاضی‌دان یانگ هوی (۱۲۳۸–۱۲۹۸) نیز به تأسف یاد شد؛ او ریاضی‌دانان پیشین مانند لی چون‌فنگ (۶۰۲–۶۷۰) را به‌خاطر آنکه به کاربرد روش‌ها بسنده می‌کردند بدون آنکه ریشه‌های نظری آن‌ها را کشف کنند انتقاد کرد:

پیشینیان نام روش‌هایشان را از مسئله به مسئله تغییر می‌دادند، به‌طوری که چون هیچ توضیح مشخصی ارائه نمی‌شد، هیچ راهی برای شناخت ریشه یا اساس نظری آن‌ها وجود ندارد.

— [۴۱]

با این همه، اندیشمندان چینی در قرون وسطی فرضیه‌هایی مطرح کردند که با اصول نوین علم همخوانی دارند. یانگ هوی اثبات نظری این گزاره را به دست داد که متمم‌های متوازی‌الاضلاع‌هایی که پیرامون قطر هر متوازی‌الاضلاع معینی قرار دارند با یکدیگر برابرند.[۴۱] سون سیکونگ (۱۰۱۵–۱۰۷۶) این ایده را مطرح کرد که رنگین‌کمان‌ها پیامد برخورد نور خورشید با رطوبت هوا هستند، در حالی که شن کوئو (۱۰۳۱–۱۰۹۵) این نظر را با توصیف شکست نور جوی گسترش داد.[۴۲][۴۳][۴۴] شن بر این باور بود که پرتوهای نور خورشید پیش از رسیدن به سطح زمین شکست می‌یابند، از این‌رو موقعیت ظاهری خورشید از روی زمین با مکان واقعی‌اش تطابق ندارد.[۴۴] در هماهنگی با کار نجومی همکارش وی پو، شن و وی دریافتند که روش محاسبه قدیمی برای خورشید میانگین در مقایسه با خورشید ظاهری نادقیق است، چرا که خورشید ظاهری در فاز شتابنده حرکت پیشاپیش آن است و در فاز کُند پس از آن.[۴۵] شن دیدگاه‌هایی را که پیشتر دانشمندان دودمان هان (۲۰۲ ق م – ۲۲۰ م) مانند جینگ فانگ (۷۸–۳۷ ق م) و ژانگ هنگ (۷۸–۱۳۹ م) مطرح کرده بودند تأیید و گسترش داد: ماه‌گرفتگی زمانی رخ می‌دهد که زمین نور خورشید را که به سوی ماه می‌رود می‌بندد، خورشیدگرفتگی به‌دلیل حجب ماه از نور خورشیدی است که به زمین می‌رسد، ماه مانند توپ کروی است و نه مانند دیسک پهن، و نور ماه فقط بازتاب نور خورشید از سطح ماه است.[۴۶] شن همچنین توضیح داد که مشاهده ماه کامل زمانی رخ می‌دهد که نور خورشید با زاویه‌ای معین تابیده شود و مراحل هلالی ماه کروی بودن آن را ثابت می‌کنند؛ این را با استعاره مشاهده زوایای گوناگون یک توپ نقره‌ای با پودر سفید پاشیده‌شده بر یک سوی آن توضیح داد.[۴۷][۴۸] هرچند چینیان ایده کروی بودن اجرام آسمانی را پذیرفته بودند، اما مفهوم زمین کروی (در برابر زمین تخت) تا آثار راهب یسوعی ایتالیایی ماتئو ریتچی (۱۵۵۲–۱۶۱۰) و اخترشناس چینی شو گوانگچی (۱۵۶۲–۱۶۳۳) در آغاز سده هفدهم در اندیشه چینی پذیرفته نشد.[۴۹]

داروشناسی

پیشرفت‌های چشمگیری در طب سنتی چینی در دوران قرون وسطی ثبت شد. امپراتور گائوزونگ (دوران فرمانروایی ۶۴۹–۶۸۳ م) از دودمان تانگ (۶۱۸–۹۰۷ م) گردآوری علمی یک ماتریا مدیکا را در سال ۶۵۷ م سفارش داد که ۸۳۳ ماده دارویی برگرفته از سنگ‌ها، مواد معدنی، فلزات، گیاهان، گیاهان دارویی، جانوران، سبزیجات، میوه‌ها و محصولات غله را مستند ساخت.[۵۰] سو سونگ (۱۰۲۰–۱۱۰۱)، دانشمند-مقام دولتی، در «بنکائو تو جینگ» (داروشناسی مصور) خود نه‌تنها گیاهان و مواد معدنی را به‌گونه‌ای نظام‌مند بر پایه کاربردهای داروشناختی‌شان دسته‌بندی کرد، بلکه به جانورشناسی نیز علاقه‌مند بود.[۵۱][۵۲][۵۳][۵۴] برای نمونه، سو توصیف‌های نظام‌مندی از گونه‌های جانوری و مناطق زیست‌محیطی که در آن‌ها یافت می‌شوند ارائه داد؛ مانند خرچنگ آب شیرین اریوکر سینِنسیس که در رود هوآی عبوری از آن‌هوی، در آبراه‌های نزدیک پایتخت و نیز مخازن و باتلاق‌های هه‌بئی یافت می‌شود.[۵۵]

ساعت‌سازی و گاه‌شمار مکانیکی

اگرچه بنکائو تویینگ اثر مهمی در داروشناسی آن دوران بود، سو سونگ را بیشتر به خاطر کارهایش در ساعت‌سازی می‌شناسند. کتاب او شین‌یی شیانگ‌فایائو (新儀象法要؛ به معنای «اصول روش نوینی برای مکانیزه کردن چرخش استرلاب گوی‌شکل و کره آسمانی») مکانیک پیچیده ساعت نجومی او در کایفنگ را مستند ساخته‌است. این اثر بهره‌گیری از مکانیزم چرخ‌دنگ و نخستین زنجیر محرک شناخته‌شده در جهان را برای به حرکت درآوردن استرلاب گوی‌شکل نصب‌شده بر فراز برج شرح می‌دهد؛ همچنین ۱۳۳ شخصیت عروسکی ساعت که بر روی چرخی دوار قرار داشتند و با کوبیدن طبل، برخوردن سنج، نواختن زنگ و نگه داشتن لوح‌هایی با اعلامیه‌های ویژه که از پنجره‌های درباز و بسته‌شدنی ظاهر می‌گشتند، ساعات را اعلام می‌کردند.[۵۶][۵۷][۵۸][۵۹] گرچه این ژانگ هنگ بود که در سال ۱۲۵ میلادی نخستین نیروی محرک را از راه هیدرولیک به استرلاب گوی‌شکل اعمال کرد،[۶۰][۶۱] این یی شینگ (۶۸۳–۷۲۷) بود که در سال ۷۲۵ میلادی نخستین مکانیزم چرخ‌دنگ را برای کره آسمانی آبی و ساعت زن به‌کار بست.[۶۲] ساعت‌ساز اوایل دودمان سونگ، ژانگ سیشون (دوره شکوفایی اواخر سده دهم میلادی)، از جیوه مایع در ساعت نجومی‌اش بهره گرفت؛ چرا که از انجماد آسان آب در مخازن ساعت آبی در زمستان شکایت‌هایی وجود داشت.[۶۳]

مغناطیس و متالورژی

اثر مکتوب شن کوئو در سال ۱۰۸۸ میلادی همچنین دربرگیرنده نخستین توصیف مکتوب از قطب‌نمای سوزن مغناطیسی، نخستین شرح در چین از آزمایش‌های دوربین تاریکخانه‌ای، اختراع چاپ سربی به‌دست صنعتگر بی شنگ (۹۹۰–۱۰۵۱)، روشی برای آهنگری مکرر چدن زیر انفجار سرد مشابه فرایند بسمر مدرن و پایه‌های ریاضی مثلثات کروی است که بعداً توسط اخترشناس و مهندس گائو شوجینگ (۱۲۳۱–۱۳۱۶) به کمال رسید.[۶۴][۶۵][۶۶][۶۷][۶۸][۶۹][۷۰] شن در حین بهره‌گیری از لوله دیدبانی با عرض بهبودیافته برای تصحیح جایگاه ستاره قطبی (که در طی سده‌ها جابجا شده بود)، مفهوم شمال حقیقی و میل مغناطیسی به سوی قطب مغناطیسی شمال را کشف کرد؛ مفهومی که در سال‌های بعد به دریانوردان یاری رساند.[۷۱][۷۲]

افزون بر روش مشابه فرایند بسمر که در بالا ذکر شد، پیشرفت‌های چشمگیر دیگری نیز در متالورژی چین در قرون وسطی پدید آمد. در سده یازدهم میلادی، رشد صنعت آهن به جنگل‌زدایی گسترده‌ای به سبب بهره‌گیری از زغال در فرایند ذوب انجامید.[۷۳][۷۴] برای چاره‌جویی در برابر جنگل‌زدایی، چینیان دودمان سونگ دریافتند که چگونه کک (سوخت) را از زغال بیتومینه به‌عنوان جایگزینی برای زغال تولید کنند.[۷۳][۷۴] اگرچه از دم‌های نیروگرفته از هیدرولیک برای گرمایش کوره بلند از زمان اختراع دو شی (درگذشته ۳۸ میلادی) در سده نخست میلادی نوشته شده بود، نخستین تصویر ترسیم‌شده و چاپ‌شده شناخته‌شده از آن در حال کار، در کتابی یافت می‌شود که در سال ۱۳۱۳ میلادی توسط وانگ ژن (دوره شکوفایی ۱۲۹۰–۱۳۳۳) نوشته شده‌است.[۷۵]

ریاضیات

چین جیوشائو (حدود ۱۲۰۲–۱۲۶۱) نخستین کسی بود که نماد صفر را در ریاضیات چینی معرفی کرد.[۷۶] پیش از این نوآوری، به‌جای صفر از فضاهای خالی در دستگاه تیرک‌های شمارش بهره می‌گرفتند.[۷۷] مثلث خیام-پاسکال نخستین بار در چین توسط یانگ هوئی در کتابش شیانگجیه جیوژانگ سوانفا (详解九章算法) تصویر شد، اگرچه پیش از آن حدود سال ۱۱۰۰ میلادی توسط جیا شیان توصیف شده بود.[۷۸] اگرچه مقدمه‌ای بر مطالعات محاسباتی (算学启蒙) نوشته ژو شیجیه (دوره شکوفایی سده سیزدهم میلادی) در سال ۱۲۹۹ چیز تازه‌ای در جبر چینی نداشت، تأثیر بسزایی بر رشد ریاضیات ژاپنی گذاشت.[۷۹]

کیمیاگری و تائوئیسم

بمب‌های سنگ‌واره‌ای، معروف به Tetsuhau (بمب آهنی) در ژاپنی، یا ژنتیانلی (بمب رعدآسای انفجاری) در چینی، که در کشتی‌شکسته تاکاشیما در اکتبر ۲۰۱۱ حفاری شده‌اند. بمب‌های کاوش‌شده دارای دهانه‌ای به اندازه ۳–۶ سانتیمتر (۱٫۲–۲٫۴ اینچ) در بالا هستند که فتیله در آن قرار می‌گرفت. پس از روشن کردن فتیله، بمب یا با دست یا با منجنیق پرتاب می‌شد. بر اساس طومار موکو شورای اکوتوبا، این بمب‌ها پس از انفجار صدای بلندی ایجاد کرده و آتش درخشانی به‌وجود می‌آوردند. پیش از کشف کشتی‌شکسته، پژوهشگران باور داشتند که بمب‌های تصویرشده در طومار افزوده‌های بعدی هستند.

تائوئیست‌ها در جست‌وجوی اکسیر حیات و تمایل به ساخت طلا از ترکیب‌های گوناگون مواد، به شدت با کیمیاگری پیوند یافتند.[۸۰] جوزف نیدم کوشش‌های آنان را به‌جای آنکه صرفاً شبه‌علم بنامد، پیش‌علمی توصیف کرد.[۸۰] فربانک و گلدمن می‌نویسند که آزمایش‌های بی‌نتیجه کیمیاگران چینی به کشف آلیاژهای فلزی جدید، انواع پرسلان و رزانه‌ها انجامید.[۸۰] با این حال ناتان سیوین چنین پیوند نزدیکی میان تائوئیسم و کیمیاگری را که برخی چین‌شناسان مطرح کرده‌اند به چالش می‌کشد و بیان می‌کند که کیمیاگری در حوزه سکولار بیشتر رواج داشت و توسط عوام کالانام تمرین می‌شد.[۸۱]

آزمایش با مواد و ترکیبات گوناگون در چین در دوره میانه به کشف بسیاری از پمادها، کرم‌ها و سایر ترکیبات با کاربردهای عملی انجامید. در اثر عربی سده نهم میلادی کتاب الخواص الکبیر، فرآورده‌های متعددی برشمرده شده‌اند که بومی چین بودند؛ از جمله کرم یا روکش ضدآب و گردگیر برای لباس و سلاح‌ها، لاک یا کرم چینی برای محافظت از اشیاء چرمی، سیمانی کاملاً ضدآتش برای شیشه و پرسلان، دستورالعمل‌های مرکب چینی و هندی، کرم ضدآب برای پوشاک ابریشمی غواصان و کرمی ویژه برای جلادادن آینه‌ها.[۸۲]

جنگ‌افزارهای باروتی

تغییر بنیادینی که جنگ قرون وسطی را از جنگ مدرن اولیه متمایز کرد، بهره‌گیری از سلاح‌های باروتی در نبرد بود. پارچه‌ای ابریشمی از سده دهم میلادی از دون‌هوانگ نخستین تصویر هنری از نیزه آتشین را نشان می‌دهد که نمونه اولیه تفنگ به‌شمار می‌رود.[۸۳] دستنویس نظامی ووجینگ زونگیائو در سال ۱۰۴۴ میلادی نخستین فرمول‌های مکتوب شناخته‌شده برای باروت را فهرست کرد که برای بمب‌های سبک‌وزن پرتاب‌شده با منجنیق یا انداخته‌شده از پشت دیوارهای شهر توسط مدافعان کاربرد داشت.[۸۴] تا سده سیزدهم میلادی، پوسته بمب آهنی، توپ دستی، مین زمینی و موشک پدید آمدند.[۸۵][۸۶] چنان‌که هوئولونگجینگ اثر جیائو یو و لیو بووِن گواهی می‌دهد، تا سده چهاردهم میلادی چینیان توپ سنگین، گلوله‌های توخالی و باروت‌پرشده انفجاری، موشک دومرحله‌ای با موشک تقویت‌کننده، مین دریایی و مکانیزم چرخ‌آتش‌افروز برای آتش زدن رشته‌های فتیله را توسعه داده بودند.[۸۷][۸۸]

منابع

  1. ↑ Thomas Woods, How the Catholic Church Built Western Civilization (Washington, DC: Regenery, 2005)
  2. ↑ Agustín Udías, p. 53.
  3. ↑ Needham‌ Robinson & Huang 2004 , p. 218.
  4. 1 2 Needham‌ Robinson & Huang 2004 , p. 10.
  5. ↑ Needham 1956 p. 185.
  6. ↑ لو جیا (۱۹۶ پیش از میلاد، 前漢書 (Chi'en Han Shu) (تاریخ دودمان هان پیشین) فصل ۴۳، ص ۶ب و Tung Chien Kang Mu (آینه اساسی تاریخ جهانی) فصل ۳، ص ۴۶ب) به نقل از Needham‌ Robinson & Huang 2004 , p.  10.
  7. ↑ «Die neuen Akupunkturpunkte zur Beeinflussung der Hirnnerven an der Hand». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ دسامبر ۲۰۰۶. دریافت‌شده در ۲۰ مه ۲۰۲۶. {{cite web}}: بیش از یک پارامتر |تاریخ بازبینی= و |بازبینی= داده‌شده است (کمک); بیش از یک پارامتر |تاریخ بایگانی= و |archive-date= داده‌شده است (کمک); بیش از یک پارامتر |نشانی بایگانی= و |archive-url= داده‌شده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده),
  8. 1 2 3 Greenspan، Anna؛ Konior، Bogna (۲۰۲۵). «Introduction: Fleeting Forces and Clever Machinations». در Bratton، Benjamin؛ Greenspan، Anna؛ Ireland، Amy؛ Konior، Bogna (ویراستاران). Machine Decision is Not Final: China and the History and Future of Artificial Intelligence. Urbanomic, MIT Press. شابک ۹۷۸-۱-۹۱۳۰۲۹-۹۹-۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  9. 1 2 Ancient Chinese Astronomy بایگانی‌شده در ۲۰۰۶-۰۲-۲۲ توسط Wayback Machine
  10. ↑ F. Espenak. «Solar Eclipses of Historical Interest». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ مارس ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۲۰ مه ۲۰۲۶. {{cite web}}: بیش از یک پارامتر |تاریخ بایگانی= و |archive-date= داده‌شده است (کمک); بیش از یک پارامتر |نشانی بایگانی= و |archive-url= داده‌شده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  11. ↑ F.R. Stephenson (۱۹۹۷). Historical Eclipses and Earth's Rotation. Cambridge University Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  12. ↑ Weapons of the terracotta army
  13. 1 2 3 english@peopledaily.com.cn. «People's Daily Online -- China resurrects world's earliest seismograph». english.people.com.cn.
  14. 1 2 Needham, Volume 4, Part 2, 39.
  15. ↑ Needham, Volume 4, Part 2, 158.
  16. ↑ Needham, Volume 4, Part 2, 40.
  17. ↑ Shelagh Vainker
  18. ↑ «یک سنگ آهن‌ربا سوزنی را به خود می‌کشد.» Li Shu-hua, p. 176.
  19. ↑ Li Shu-hua, p. 182f.
  20. ↑ Liang, pp. Appendix C VII
  21. ↑ Kelly, p. 4.
  22. ↑ Kelly, p. 22. "Around 1240 the Arabs acquired knowledge of saltpeter ("Chinese snow") from the East, perhaps through India. They knew of gunpowder soon afterward. They also learned about fireworks ("Chinese flowers") and rockets ("Chinese arrows")."
  23. ↑ Novum Organum, Liber I, CXXIX – Adapted from the 1863 translation
  24. 1 2 3 4 Turnbull, p. 43.
  25. 1 2 3 4 Money of the World Special Christmas Edition, Orbis Publishing Ltd, 1998.
  26. ↑ Mayall N.U. (1939), The Crab Nebula, a Probable Supernova, Astronomical Society of the Pacific Leaflets, v. 3, p. 145.
  27. 1 2 Julius Thomas Fraser and Francis C. Haber, Time, Science, and Society in China and the West (Amherst: University of Massachusetts Press, شابک ‎۰−۸۷۰۲۳−۴۹۵−۱, 1986), pp. 227.
  28. ↑ Patricia B. Ebrey, The Cambridge Illustrated History of China (Cambridge: Cambridge University Press, 1999, شابک ‎۰−۵۲۱−۶۶۹۹۱-X), pp. 148.
  29. 1 2 Rudolph, R.C. "Preliminary Notes on Sung Archaeology," The Journal of Asian Studies (Volume 22, Number 2, 1963): 169–177.
  30. ↑ Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth (Taipei: Caves Books, Ltd. , 1986) pp. 603–604, 618.
  31. ↑ Nathan Sivin, Science in Ancient China: Researches and Reflections. (Brookfield, Vermont: VARIORUM, Ashgate Publishing, 1995), Chapter III, pp. 23.
  32. 1 2 Alan Kam-leung Chan, Gregory K. Clancey, and Hui-Chieh Loy, Historical Perspectives on East Asian Science, Technology and Medicine (Singapore: Singapore University Press, 2002, شابک ‎۹۹۷۱−۶۹−۲۵۹−۷) pp. 15.
  33. ↑ Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth (Taipei: Caves Books, Ltd. , 1986) pp. 618.
  34. ↑ Anthony R. Butler؛ Christopher Glidewell (۲۰۰۸). «Chemistry in China». در Selin، Helaine (ویراستار). Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures. Springer. ص. ۸۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  35. ↑ "Histoire des Croisades", René Grousset, p. 581, شابک ‎۲−۲۶۲−۰۲۵۶۹-X
  36. ↑ "The Eastern Origins of Western Civilization", John M.Hobson, p. 186, شابک ‎۰−۵۲۱−۵۴۷۲۴−۵
  37. ↑ «Grand maitre». templis.free.fr.
  38. ↑ Vesel، Živa (۱۵ مه ۲۰۰۴). «Islamic and Chinese Astronomy under the Mongols: a Little-Known Case of Transmission». Abstracta Iranica (Review). ۲۵ ۲۶۸. doi:10.4000/abstractairanica.4985.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  39. ↑ «Home» – به واسطهٔ www.nybooks.com.
  40. ↑ Huff، Toby E. (۱۸ اوت ۲۰۰۳). The Rise of Early Modern Science: Islam, China and the West (ویراست ۲). Cambridge University Press. ص. ۳۰۳. doi:10.1017/cbo9781316257098. شابک ۹۷۸-۰-۵۲۱-۸۲۳۰۲-۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  41. 1 2 Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth (Taipei: Caves Books, Ltd. , 1986) pp. 104.
  42. ↑ Nathan Sivin, Science in Ancient China: Researches and Reflections. (Brookfield, Vermont: VARIORUM, Ashgate Publishing, 1995), Chapter III, pp. 24.
  43. ↑ Yung Sik Kim, The Natural Philosophy of Chu Hsi (1130–1200) (DIANE Publishing, 2002, شابک ‎۰−۸۷۱۶۹−۲۳۵-X), pp. 171.
  44. 1 2 Paul Dong, China's Major Mysteries: Paranormal Phenomena and the Unexplained in the People's Republic (San Francisco: China Books and Periodicals, Inc. , 2000, شابک ‎۰−۸۳۵۱−۲۶۷۶−۵), pp. 72.
  45. ↑ Nathan Sivin, Science in Ancient China: Researches and Reflections. (Brookfield, Vermont: VARIORUM, Ashgate Publishing, 1995), Chapter III, pp. 16–19.
  46. ↑ Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth (Taipei: Caves Books, Ltd. , 1986) pp. 227 & 414–416.
  47. ↑ "Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth (Taipei: Caves Books, Ltd. , 1986) pp. 415–416.
  48. ↑ Paul Dong, China's Major Mysteries: Paranormal Phenomena and the Unexplained in the People's Republic (San Francisco: China Books and Periodicals, Inc. , 2000, شابک ‎۰−۸۳۵۱−۲۶۷۶−۵), pp. 71–72.
  49. ↑ Dainian Fan and Robert Sonné Cohen, Chinese Studies in the History and Philosophy of Science and Technology (Dordrecht: Kluwer Academic Publishers, 1996, شابک ‎۰−۷۹۲۳−۳۴۶۳−۹), pp. 431–432.
  50. ↑ Charles Benn, China's Golden Age: Everyday Life in the Tang Dynasty. Oxford University Press, 2002, شابک ‎۰−۱۹−۵۱۷۶۶۵−۰), pp. 235.
  51. ↑ Wu Jing-nuan, An Illustrated Chinese Materia Medica. (New York: Oxford University Press, 2005), pp. 5.
  52. ↑ Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth (Taipei: Caves Books, Ltd. , 1986) pp. 648–649.
  53. ↑ Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 6, Biology and Biological Technology, Part 1, Botany. (Taipei: Caves Books Ltd. , 1986), pp. 174–175.
  54. ↑ Schafer, Edward H. "Orpiment and Realgar in Chinese Technology and Tradition," Journal of the American Oriental Society (Volume 75, Number 2, 1955): 73–89.
  55. ↑ West, Stephen H. "Cilia, Scale and Bristle: The Consumption of Fish and Shellfish in The Eastern Capital of The Northern Song," Harvard Journal of Asiatic Studies (Volume 47, Number 2, 1987): 595–634.
  56. ↑ Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 2: Mechanical Engineering (Taipei: Caves Books, Ltd. 1986) pp. 111 & 165 & 445–448.
  57. ↑ Liu, Heping. ""The Water Mill" and Northern Song Imperial Patronage of Art, Commerce, and Science," The Art Bulletin (Volume 84, Number 4, 2002): 566–595.
  58. ↑ Tony Fry, The Architectural Theory Review: Archineering in Chinatime (Sydney: University of Sydney, 2001), pp. 10–11.
  59. ↑ Derk Bodde, Chinese Thought, Society, and Science (Honolulu: University of Hawaii Press, 1991), pp. 140.
  60. ↑ Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 2: Mechanical Engineering (Taipei: Caves Books, Ltd. 1986), pp. 30.
  61. ↑ W. Scott Morton and Charlton M. Lewis, China: Its History and Culture. (New York: McGraw-Hill, Inc. , 2005), pp. 70.
  62. ↑ Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 2: Mechanical Engineering (Taipei: Caves Books, Ltd. 1986) pp. 470–475.
  63. ↑ Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 2: Mechanical Engineering (Taipei: Caves Books, Ltd. 1986), pp. 469–471.
  64. ↑ Sal Restivo, Mathematics in Society and History: Sociological Inquiries (Dordrecht: Kluwer Academic Publishers, 1992, شابک ‎۱−۴۰۲۰−۰۰۳۹−۱), pp 32.
  65. ↑ Nathan Sivin, Science in Ancient China: Researches and Reflections. (Brookfield, Vermont: VARIORUM, Ashgate Publishing, 1995), Chapter III, pp. 21, 27, & 34.
  66. ↑ Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 1, Physics (Taipei: Caves Books Ltd. , 1986), pp. 98 & 252.
  67. ↑ Hsu, Mei-ling. "Chinese Marine Cartography: Sea Charts of Pre-Modern China," Imago Mundi (Volume 40, 1988): 96–112.
  68. ↑ Jacques Gernet, A History of Chinese Civilization (Cambridge: Cambridge University Press, 1996, شابک ‎۰−۵۲۱−۴۹۷۸۱−۷), pp. 335.
  69. ↑ Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 1: Paper and Printing (Taipei: Caves Books, Ltd, 1986), pp 201.
  70. ↑ Hartwell، Robert (۱۹۶۶). «Markets, Technology, and the Structure of Enterprise in the Development of the Eleventh-Century Chinese Iron and Steel Industry». The Journal of Economic History. ۲۶: ۲۹–۵۸. doi:10.1017/S0022050700061842. S2CID 154556274.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  71. ↑ Nathan Sivin, Science in Ancient China: Researches and Reflections. (Brookfield, Vermont: VARIORUM, Ashgate Publishing, 1995), Chapter III, pp. 22.
  72. ↑ Peter Mohn, Magnetism in the Solid State: An Introduction (New York: Springer-Verlag Inc. , 2003, شابک ‎۳−۵۴۰−۴۳۱۸۳−۷), pp. 1.
  73. 1 2 Wagner, Donald B. "The Administration of the Iron Industry in Eleventh-Century China," Journal of the Economic and Social History of the Orient (Volume 44 2001): 175–197.
  74. 1 2 Patricia B. Ebrey, Anne Walthall, and James B. Palais, East Asia: A Cultural, Social, and Political History (Boston: Houghton Mifflin Company, 2006, شابک ‎۰−۶۱۸−۱۳۳۸۴−۴), pp. 158.
  75. ↑ Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 2, Mechanical Engineering (Taipei: Caves Books, Ltd. , 1986), pp. 376.
  76. ↑ Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth (Taipei: Caves Books, Ltd. , 1986) pp. 43.
  77. ↑ Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth (Taipei: Caves Books, Ltd. , 1986) pp. 62–63.
  78. ↑ Needham, Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth (Taipei: Caves Books, Ltd. , 1986) pp. 134–137.
  79. ↑ Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth (Taipei: Caves Books, Ltd. , 1986) pp. 46.
  80. 1 2 3 John King Fairbank and Merle Goldman, China: A New History (Cambridge: MA; London: The Belknap Press of Harvard University Press, 2nd ed. , 2006, شابک ‎۰−۶۷۴−۰۱۸۲۸−۱), pp. 81.
  81. ↑ Nathan Sivin, "Taoism and Science" in Medicine, Philosophy and Religion in Ancient China بایگانی‌شده در ۲۰۰۸-۰۶-۲۳ توسط Wayback Machine (Variorum, 1995). Retrieved on 2008-08-13.
  82. ↑ Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 4, Spagyrical Discovery and Invention: Apparatus, Theories and Gifts (Taipei: Caves Books Ltd. , 1986), pp. 452.
  83. ↑ Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 7, Military Technology; the Gunpowder Epic (Taipei: Caves Books, Ltd. , 1986), pp. 220–262.
  84. ↑ Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 7, Military Technology; the Gunpowder Epic (Taipei: Caves Books, Ltd. , 1986), pp. 70–73 & 117–124.
  85. ↑ Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 7, Military Technology; the Gunpowder Epic (Taipei: Caves Books, Ltd. , 1986), pp. 173–174, 192, 290, & 477.
  86. ↑ Alfred W. Crosby, Throwing Fire: Projectile Technology Through History (Cambridge: Cambridge University Press, 2002, شابک ‎۰−۵۲۱−۷۹۱۵۸−۸), pp. 100–103.
  87. ↑ Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 7, Military Technology; the Gunpowder Epic (Taipei: Caves Books, Ltd. , 1986), pp. 203–205, 264, 508.
  88. ↑ John Norris, Early Gunpowder Artillery: 1300–1600 (Marlborough: The Crowood Press, Ltd. , 2003), pp. 11.

فعالیت یسوعیان در چین

یسوعی‌ها در چین

مأموریت‌های یسوعیان در چین|en=Jesuit China missions در سده‌های شانزدهم و هفدهم میلادی، علم و اخترشناسی غربی را که خود در آن دوران دستخوش انقلابی بزرگ بود، به چین معرفی کردند. یک مورخ معاصر می‌نویسد که در دربارهای واپسین دودمان مینگ، یسوعیان «به‌ویژه به خاطر دانش‌شان در اخترشناسی، تقویم‌نگاری، ریاضیات، هیدرولیک و جغرافیا تحسین‌برانگیز شمرده می‌شدند.»[۱] انجمن عیسی|en=Society of Jesus به گفته توماس وودز|en=Thomas Woods، «گنجینه‌ای عظیم از دانش علمی و ابزارهای ذهنی فراوانی برای درک جهان فیزیکی، از جمله هندسه اقلیدسی که حرکت سیاره‌ها را قابل فهم می‌ساخت» به چین معرفی کردند.[۲] کارشناس دیگری که وودز از او نقل می‌کند گفته‌است انقلاب علمی‌ای که یسوعیان آوردند با دوره‌ای همزمان شد که علم در چین در پایین‌ترین سطح خود قرار داشت:

[یسوعیان] تلاش کردند آثار ریاضی و اخترشناختی غربی را به چینی برگردانند و علاقه دانشمندان چینی را به این علوم برانگیختند. آنان رصدهای اخترشناختی بسیار گسترده‌ای انجام دادند و نخستین کار نقشه‌برداری مدرن را در چین به اجرا درآوردند. همچنین آموختند که دستاوردهای علمی این تمدن کهن را ارج نهند و آن‌ها را در اروپا بشناسانند. دانشمندان اروپایی نخستین آگاهی‌های خود را دربارهٔ علم و فرهنگ چینی از طریق مکاتبات یسوعیان به دست آوردند.

— [۳]

یوهان آدام شال در سال ۱۶۲۶ میلادی (۱۰۰۵ خورشیدی) کتاب «یوآن جینگ شووئو» (توضیح تلسکوپ) را به زبان‌های لاتین و چینی منتشر کرد. کتاب شال به رصدهای تلسکوپی گالیله|en=Galileo Galilei اشاره داشت.[۴][۵]

از سوی دیگر، یسوعیان در انتقال دانش چینی به اروپا نیز بسیار فعال بودند. آثار کنفوسیوس از طریق دانشمندان یسوعی مستقر در چین به زبان‌های اروپایی برگردانده شد. ماتئو ریتچی نخستین کسی بود که اندیشه‌های کنفوسیوس را گزارش کرد و پدر پروسپرو اینتورچتا در سال ۱۶۸۷ میلادی (۱۰۶۶ خورشیدی) زندگی‌نامه و آثار کنفوسیوس را به لاتین برگرداند.[۶] چنین آثاری تأثیر قابل توجهی بر اندیشمندان اروپایی آن دوره داشتند، به‌ویژه در میان دادارباوران و دیگر گروه‌های فلسفی عصر روشنگری که به ادغام منظومه اخلاقی کنفوسیوس در مسیحیت علاقه داشتند.[۷][۸]

پیروان فیزیوکرات فرانسوی فرانسوا کنه معمولاً از او با لقب «کنفوسیوس اروپا» یاد می‌کردند و او خود را با این حکیم چینی یکی می‌دانست.[۹] آموزه و حتی نام «لسه‌فر» ممکن است از مفهوم چینی وو وِی|en=Wu wei الهام گرفته باشد.[۱۰][۱۱] با این حال، بینش‌های اقتصادی اندیشه سیاسی چین باستان در سده‌های بعدی تأثیر چندانی در خارج از چین نداشت.[۱۲] یوهان ولفگانگ فون گوته به «کنفوسیوس وایمار|en=Weimar» شهرت داشت.[۱۳]

رکود علمی و فناوری

یکی از پرسش‌هایی که در میان تاریخ‌دانان همواره محل بحث بوده این است که چرا چین یک انقلاب علمی پدید نیاورد و چرا فناوری چینی از فناوری اروپا عقب افتاد. فرضیه‌های بسیاری از دامنه فرهنگی گرفته تا سیاسی و اقتصادی مطرح شده‌اند. برای نمونه، جان کینگ فربنک استدلال می‌کرد که نظام سیاسی چین با پیشرفت علمی در تضاد بود. نیدم نیز نوشت که عوامل فرهنگی مانع از آن شدند که دستاوردهای سنتی چینی به آنچه می‌توان «علم» نامید تبدیل شوند. چارچوب دینی و فلسفی روشنفکران چینی آنان را ناتوان از باور به ایده‌های قوانین طبیعت می‌ساخت:

مسئله این نبود که چینیان هیچ نظمی در طبیعت نمی‌دیدند، بلکه این بود که آن نظم را امری نمی‌دانستند که از سوی موجودی عقلانی و شخصی مقرر شده باشد؛ از این رو هیچ اعتقادی وجود نداشت که موجودات عقلانی و شخصی بتوانند در زبان‌های ناقص زمینی خود، قوانین الهی‌ای را که او پیشتر فرمان داده، بازگو کنند. در واقع، تائوئیست‌ها چنین اندیشه‌ای را برای ظرافت و پیچیدگی جهانی که آنان شهود می‌کردند، بسیار ساده‌انگارانه می‌یافتند.

— [۱۴]

تاریخ‌دان برجسته دیگری در حوزه علم، ناتان سیوین، استدلال کرده که چین در سده هفدهم واقعاً انقلاب علمی‌ای را تجربه کرد؛ اما باید آن را در بستر زمان و فرهنگ خود درک کرد، نه از دریچه دیدگاه غربی به‌مثابه نمونه‌ای همتا با انقلاب اروپا.[۱۵]

پرسش‌هایی نیز دربارهٔ فلسفه نهفته در پس طب سنتی چینی وجود دارد که بخشی از ریشه‌هایش در فلسفه تائوئیستی است و بازتاب‌دهنده باور کلاسیک چینی است که تجربه‌های انسانی فردی، اصول علّی مؤثر در محیط را در تمام مقیاس‌ها بیان می‌کنند. از آنجا که نظریه این طب پیش از بهره‌گیری از روش علمی شکل گرفته، انتقادهای گوناگونی بر پایه اندیشه علمی در پی‌اش آمده‌است. فیلسوف رابرت تاد کارول، عضو جامعه شکاکان، طب سوزنی را شبه‌علم دانست زیرا «ادعاهای مابعدالطبیعی را با ادعاهای تجربی درهم می‌آمیزد».[۱۶]

تاریخ‌دانان تازه‌تر، توضیح‌های سیاسی و فرهنگی را زیر سؤال برده و بر عوامل اقتصادی تأکید بیشتری گذاشته‌اند. دام تعادل سطح بالا مارک الوین نمونه شناخته‌شده‌ای از این رویکرد است. بر پایه این نظریه، جمعیت چین به قدر کافی بزرگ، کارگران به قدر کافی ارزان و بهره‌وری کشاورزی به قدر کافی بالا بود که نیازی به مکانیزاسیون احساس نشود: هزاران کارگر چینی به‌خوبی می‌توانستند هر کاری را که لازم بود به‌سرعت انجام دهند. رویدادهای دیگری چون هایجین، جنگ‌های تریاک و نفرت ناشی از آن از نفوذ اروپایی، مانع از آن شدند که چین انقلاب صنعتی را تجربه کند؛ رونوشت‌برداری از پیشرفت اروپا در مقیاس بزرگ برای مدتی طولانی ناممکن می‌نمود. بی‌ثباتی سیاسی در دوران فرمانروایی تزی شیء (تضاد و نوسان مکرر میان نوگرایان و محافظه‌کاران)، جنگ‌های جمهوری‌خواهی (۱۹۱۱–۱۹۳۳)، جنگ چین و ژاپن (۱۹۳۳–۱۹۴۵)، جنگ کمونیست‌ها و ناسیونالیست‌ها (۱۹۴۵–۱۹۴۹) و نیز انقلاب فرهنگی پس از آن، چین را در حساس‌ترین دوران‌ها منزوی ساخت. کنت پومرانز استدلال کرده که منابع گسترده‌ای که از جهان جدید به اروپا سرازیر شد، تفاوت اساسی میان توسعه اروپا و چین را رقم زد.

جارد دایموند در کتاب سال ۱۹۹۷ خود «اسلحه، میکروب و فولاد»، فرضیه‌ای مطرح می‌کند: نبود موانع جغرافیایی در بخش بزرگی از چین — که اساساً دشتی پهناور با دو رودخانه بزرگ قابل کشتیرانی و خط ساحلی نسبتاً صاف است — به پیدایش حکومتی واحد بدون رقابت انجامید. به دلخواه فرمانروایی که از اختراع‌های تازه خوشش نمی‌آمد، می‌شد فناوری را نیم قرن یا بیشتر سرکوب کرد. در مقابل، موانع اروپا — کوه‌های پیرنه، آلپ و شبه‌جزیره‌های قابل دفاع (دانمارک، اسکاندیناوی، ایتالیا، یونان و جز آن) و جزیره‌ها (بریتانیا، ایرلند، سیسیل و جز آن) — به پدیدآمدن کشورهای کوچک‌تری انجامید که پیوسته با یکدیگر در رقابت بودند. اگر فرمانروایی پیشرفت علمی (به‌ویژه نظامی یا اقتصادی) را نادیده می‌گرفت، همسایگان پیشرفته‌تر به‌زودی تخت او را به تصرف درمی‌آوردند. اما این توضیح این واقعیت را نادیده می‌گیرد که چین در گذشته از نظر سیاسی پراکنده بوده و ذاتاً آمادگی برای یکپارچگی سیاسی نداشته‌است.[۱۷]

جاستین یی‌فو لین نقش نظام آزمون‌های دیوانی را در از میان‌بردن انگیزه روشنفکران چینی برای یادگیری ریاضیات یا انجام آزمایش مورد استدلال قرار داد.[۱۸] یاشنگ هوانگ استدلال کرد که نظام آزمون‌های دیوانی توانمندترین روشنفکران را در خدمت دولت انحصاری ساخت، تداوم کنفوسیانیسم را پایدار نگه داشت و جلوی پیدایش اندیشه‌هایی را که می‌توانستند آن را به چالش بکشند گرفت.[۱۹]

جمهوری چین (۱۹۱۲–۱۹۴۹)

جمهوری چین (۱۹۱۲–۱۹۴۹) شاهد ورود جدی علم نوین به چین بود. شمار بسیاری از دانشجویان چینی در ژاپن، اروپا و ایالات متحده به تحصیل پرداختند و بسیاری از آنان پس از بازگشت به کشور، به تدریس و پایه‌گذاری مدارس و دانشگاه‌های فراوانی یاری رساندند. در میان این افراد شخصیت‌های برجسته‌ای چون کای یوانپی، هو شیه، ونگ ونهائو، دینگ ونجیانگ، فو سو-نین و بسیاری دیگر حضور داشتند. در نتیجه این تلاش‌ها، علم نوین در چین رشدی چشمگیر یافت. با تسلط حزب کمونیست بر سرزمین اصلی چین در سال ۱۹۴۹، برخی از این دانشمندان و نهادهای علمی به تایوان کوچ کردند. فرهنگستان مرکزی علوم، آکادمیا سینیکا، نیز به همان‌جا منتقل شد.

شرکت‌کنندگان در جنبش چهارم مه ۱۹۱۹ بر این باور بودند که علم (با لقب «آقای علم») و دموکراسی («آقای دموکراسی») می‌توانند چین را نجات دهند.[۲۰]: ۳۵۶  باور به ایده «نجات چین از طریق علم» (kexue jiuguo) در دوره جمهوری چین رو به فزونی نهاد.[۲۰]: ۳۵۶ 

جمهوری خلق چین

پس از تأسیس جمهوری خلق در سال ۱۹۴۹ (۱۳۲۸ شمسی)، چین ساختار علمی خود را بر پایه الگوی شوروی بازسازی کرد. هرچند این کشور در پی سیاست‌های دولتی که به قحطی در دوران یک گام بزرگ به جلو و آشوب سیاسی در دوران انقلاب فرهنگی چین انجامید، از نظر علمی پسرفت کرد، پژوهش علمی در زمینه سلاح‌های هسته‌ای و پرتاب ماهواره همچنان به موفقیت‌های بزرگی دست یافت.

چین برنامه رسمی توسعه رایانه را در سال ۱۹۵۶ (۱۳۳۵ شمسی) با راه‌اندازی برنامه دوازده‌ساله علم و تأسیس پژوهشگاه فناوری رایانش پکن زیر نظر آکادمی علوم چین آغاز کرد.[۲۱]: ۱۰۰  در سال ۱۹۵۸ (۱۳۳۷ شمسی)، چین نخستین رایانه لامپ خلاء خود را به اتمام رساند.[۲۱]: ۱۰۰  طی چند سال بعد، پژوهشگران چینی با بهره‌گیری از بسط مدل‌های شوروی این تلاش‌ها را گسترش دادند.[۲۱]: ۱۰۰–۱۰۱ 

پس از جدایی چین و شوروی، چین به توسعه نهادهای داخلی رایانش و الکترونیک ادامه داد و در سال ۱۹۶۳ (۱۳۴۲ شمسی) پژوهشگاه الکترونیک پکن را تأسیس کرد.[۲۱]: ۱۰۱ 

از سال ۱۹۶۴ (۱۳۴۳ شمسی)، چین از طریق ساخت‌وساز جبهه سوم (چین) یک پایگاه صنعتی خودکفا در نواحی داخلی خود به‌عنوان ذخیره راهبردی در صورت بروز جنگ با شوروی یا ایالات متحده بنا کرد.[۲۲]: ۱  ساخت‌وساز جبهه سوم عمدتاً در پنهان انجام می‌شد و مکان پروژه‌های جبهه سوم از اصل «نزدیک به کوه، پراکنده و پنهان» (به چینی: 靠山, 分散, 隐蔽؛ kàoshān, fēnsàn, yǐnbì) پیروی می‌کرد.[۲۳]: ۱۷۹  از سال ۱۹۶۴ تا ۱۹۷۴ (۱۳۴۳ تا ۱۳۵۳ شمسی)، چین بیش از ۴۰٪ از ظرفیت صنعتی خود را در مناطق جبهه سوم سرمایه‌گذاری کرد.[۲۴]: ۲۹۷–۲۹۸  پس از سفر ۱۹۷۲ نیکسون به چین در سال ۱۹۷۲ (۱۳۵۱ شمسی)، سرمایه‌گذاری در منطقه جبهه سوم به‌تدریج کاهش یافت.[۲۲]: ۲۲۵–۲۲۹  بهبود روابط میان ایالات متحده و چین، بیم از تهاجمی را که انگیزه ساخت‌وساز جبهه سوم بود، کاهش داد.[۲۳]: ۱۸۰  جبهه سوم از طریق توزیع زیرساخت، صنعت و سرمایه انسانی در سراسر کشور، شرایط مساعدی برای توسعه بازار و بنگاه‌داری خصوصی متعاقب فراهم آورد.[۲۳]: ۱۷۷ 

در سال ۱۹۶۴ (۱۳۴۳ شمسی)، آکادمی علوم چین نخستین رایانه دیجیتال بزرگ خودساخته چین به نام «۱۱۹» را رونمایی کرد.[۲۱]: ۱۰۱  رایانه ۱۱۹ فناوری محوری در تسهیل نخستین آزمایش موفق سلاح هسته‌ای چین (پروژه ۵۹۶) نیز در سال ۱۹۶۴ بود.[۲۱]: ۱۰۱ 

در سال ۱۹۶۶ (۱۳۴۵ شمسی)، چین از رایانه‌های لامپ خلاء به رایانه‌های ترانزیستوری کاملاً گذر کرد.[۲۱]: ۱۰۱  از اواسط تا اواخر دهه ۱۹۶۰ میلادی، چین برنامه صنعت نیمه‌رسانا در چین را آغاز کرد و تا سال ۱۹۷۲ (۱۳۵۱ شمسی) به تولید رایانه‌های نسل سوم پرداخت.[۲۱]: ۱۰۱ 

از سال ۱۹۷۵ (۱۳۵۴ شمسی)، علم و فناوری یکی از چهار نوسازی بود و دنگ شیائوپینگ توسعه شتابان آن را برای همه توسعه اقتصادی ملی ضروری اعلام کرد. سایر فناوری‌های غیرنظامی مانند ابررسانایی و برنج هیبریدی پرمحصول به‌دلیل کاربرد علم در صنعت و انتقال فناوری خارجی به پیشرفت‌های تازه‌ای دست یافتند.

در مارس ۱۹۸۶ (اسفند ۱۳۶۴ شمسی)، چین برنامه توسعه فناوری در مقیاس گسترده موسوم به برنامه ۸۶۳ را راه‌اندازی کرد.[۲۵]: ۸۸ 

با ادغام بیشتر جمهوری خلق چین در جهانی‌شدن اقتصاد، دولت تأکید بیشتری بر علم و فناوری گذاشته‌است. این امر به افزایش بودجه، بهبود ساختار علمی و تخصیص منابع بیشتر برای پژوهش انجامیده‌است. این عوامل به پیشرفت‌هایی در کشاورزی، پزشکی، ژنتیک و تغییر جهانی منجر شده‌اند. در سال ۲۰۰۳ (۱۳۸۲ شمسی)، برنامه فضایی چین این کشور را به سومین کشوری تبدیل کرد که انسان را به فضا فرستاد و بلندپروازی برای اعزام انسان به مریخ تا سال ۲۰۳۰ مطرح شد. در دهه‌های ۲۰۰۰ و ۲۰۱۰ میلادی، چین در زمینه‌های پیشرفته‌تری چون ابررایانش، هوش مصنوعی، قطارهای پرسرعت، هوانوردی، پژوهش‌های فیزیک هسته‌ای و دیگر حوزه‌ها به یکی از قدرت‌های برتر علمی و صنعتی جهان تبدیل شد.

در سال ۲۰۰۶ (۱۳۸۵ شمسی)، چین برنامه میان‌مدت و بلندمدت توسعه علم و فناوری را تدوین کرد.[۲۶]: ۵۱  برنامه‌های ملی پیشین علم و فناوری مانند برنامه ۸۶۳ و پروژه ۹۷۳ از پژوهش بنیادی علمی پشتیبانی می‌کردند، در حالی که برنامه میان‌مدت و بلندمدت بر ترویج هفت صنعت راهبردی متمرکز بود.[۲۶]: ۵۱ 

در سال ۲۰۱۴ (۱۳۹۳ شمسی)، صندوق سرمایه‌گذاری صنعت مدارات مجتمع چین با هدف کاهش وابستگی به شرکت‌های خارجی نیمه‌رسانا تأسیس شد.[۲۷]: ۲۷۴ 

در سال ۲۰۱۶ (۱۳۹۵ شمسی)، چین با معیار تعداد انتشارات به پُرتولیدترین کشور در حوزه علم تبدیل شد. تا آن زمان ایالات متحده بزرگ‌ترین تولیدکننده پژوهش‌های علمی بود، اما چین در سال ۲۰۱۶ تعداد ۴۲۶٬۰۰۰ پژوهش منتشر کرد در حالی که ایالات متحده ۴۰۹٬۰۰۰ پژوهش منتشر ساخت.[۲۸] با این حال این اعداد تا اندازه‌ای نسبی هستند، زیرا به شیوه شمارش مؤلفان در همکاری‌های بین‌المللی بستگی دارند (مثلاً اینکه یک مقاله به ازای هر نفر شمرده شود یا تألیف میان نویسندگان تقسیم گردد).[۲۸] در سال ۲۰۲۲ (۱۴۰۱ شمسی)، چین هم از ایالات متحده و هم از اتحادیه اروپا در تعداد مقالات پراستناد پیشی گرفت.[۲۹] تا سال ۲۰۲۴ (۱۴۰۳ شمسی)، شاخص نیچر هفت دانشگاه یا مؤسسه چینی را در ده رتبه نخست جهان از نظر حجم خروجی پژوهشی قرار می‌دهد.[۲۹] رتبه‌بندی لیدن نیز شش مؤسسه چینی را در ده رتبه برتر جهان جای می‌دهد.[۲۹]

جستارهای وابسته

  • اخترشناسی چینی
  • ریاضیات چینی
  • تاریخ باستان‌شناسی چین
  • فهرست کشفیات چینی
  • فهرست اختراعات چینی
  • فهرست اختراعات و کشفیات چین نوسنگی
  • تاریخ نظامی چین
  • تاریخ کانال‌ها در چین
  • علم و تمدن در چین
  • طب سنتی چینی
  • دو بمب، یک ماهواره
  • دایرةالمعارف یونگله
  • سالنامه‌های چینی تاریخ علم و فناوری

منابع

استنادها

  1. ↑ Patricia Buckley Ebrey, p. 212.
  2. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Thomas Woods 2005 وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  3. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Udias وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  4. ↑ link.springer.com/article/10.107/s 00016-020-00254-0
  5. ↑ wdl.org/en/item/11434/
  6. ↑ "Windows into China", John Parker, p. 25.
  7. ↑ "Windows into China", John Parker, p. 25, شابک ‎۰−۸۹۰۷۳−۰۵۰−۴
  8. ↑ "The Eastern origins of Western civilization", John Hobson, p. 194-195, شابک ‎۰−۵۲۱−۵۴۷۲۴−۵
  9. ↑ Rothbard, p 366
  10. ↑ Science، London School of Economics and Political. «Department of Economic History» (PDF). lse.ac.uk.
  11. ↑ "The Eastern Origins of Western Civilization", John M. Hobson, p. 196
  12. ↑ Rothbard, p 23
  13. ↑ Huanyin، Yang (۱۹۹۳). «Confucius (K'ung Tzu)» (PDF). Prospects: The Quarterly Review of Comparative Education. XXIII (۱/۲): ۲۱۱–۱۹. doi:10.1007/bf02195036. S2CID 147505060.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  14. ↑ Needham & Wang 1954 , p. 581.
  15. ↑ Sivin, Nathan (March 1985). "Why the scientific revolution did not take place in China — or did it?". The Environmentalist (in English). 5 (1): 39–50. doi:10.1007/BF02239866. ISSN 0251-1088.
  16. ↑ «pseudoscience - The Skeptic's Dictionary - Skepdic.com». skepdic.com.
  17. ↑ Blaut, James M. (1 ژوئیه 1999). "Environmentalism and Eurocentrism". Geographical Review (in English). 89 (3): 391–408. doi:10.1111/j.1931-0846.1999.tb00225.x. ISSN 0016-7428.
  18. ↑ Lin، Justin Yifu (۲۷ اکتبر ۲۰۱۱). Demystifying the Chinese Economy (ویراست ۱). Cambridge University Press. doi:10.1017/cbo9781139026666. شابک ۹۷۸-۰-۵۲۱-۱۹۱۸۰-۷.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  19. ↑ Huang، Yasheng (۲۹ اوت ۲۰۲۳). The Rise and Fall of the EAST: How Exams, Autocracy, Stability, and Technology Brought China Success, and Why They Might Lead to Its Decline. Yale University Press. doi:10.2307/jj.5666732. شابک ۹۷۸-۰-۳۰۰-۲۷۴۹۱-۲. جی‌استور jj.5666732.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  20. 1 2 Zhong، Yang (۲۰۲۴). «Attitudes Toward Religion, Science, and Technology in China». در Zhong، Yang؛ Inglehart، Ronald (ویراستاران). China as Number One? The Emerging Values of a Rising Power (EPUB). China Understandings Today series. Ann Arbor, Michigan: University of Michigan Press. شابک ۹۷۸-۰-۴۷۲-۰۷۶۳۵-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  21. 1 2 3 4 5 6 7 8 Mullaney، Thomas S. (۲۰۲۴). The Chinese Computer: a Global History of the Information Age. Cambridge, MA: The MIT Press. شابک ۹۷۸-۰-۲۶۲-۰۴۷۵۱-۷.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  22. 1 2 Meyskens، Covell F. (۲۰۲۰). Mao's Third Front: The Militarization of Cold War China. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press. doi:10.1017/9781108784788. شابک ۹۷۸-۱-۱۰۸-۷۸۴۷۸-۸. OCLC 1145096137. S2CID 218936313.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  23. 1 2 3 Marquis، Christopher؛ Qiao، Kunyuan (۲۰۲۲). Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise. New Haven: Yale University Press. doi:10.2307/j.ctv3006z6k. شابک ۹۷۸-۰-۳۰۰-۲۶۸۸۳-۶. جی‌استور j.ctv3006z6k. OCLC 1348572572. S2CID 253067190.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  24. ↑ Lan، Xiaohuan (۲۰۲۴). How China Works: An Introduction to China's State-led Economic Development. ترجمهٔ Topp، Gary. Palgrave Macmillan. doi:10.1007/978-981-97-0080-6. شابک ۹۷۸-۹۸۱-۹۷-۰۰۷۹-۰.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  25. ↑ Minami، Kazushi (۲۰۲۴). People's Diplomacy: How Americans and Chinese Transformed US-China Relations during the Cold War. Ithaca, NY: Cornell University Press. شابک ۹۷۸-۱-۵۰۱۷-۷۴۱۵-۷.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  26. 1 2 Borst، Nicholas (۲۰۲۵). The Bird and the Cage: China's Economic Contradictions. Singapore: Palgrave Macmillan. شابک ۹۷۸-۹۸۱-۹۶-۳۹۹۶-۰.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  27. ↑ Zhang، Angela Huyue (۲۰۲۴). High Wire: How China Regulates Big Tech and Governs Its Economy. Oxford University Press. doi:10.1093/oso/9780197682258.001.0001. شابک ۹۷۸-۰-۱۹-۷۶۸۲۲۵-۸.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  28. 1 2 Tollefson, Jeff (18 ژانویه 2018). "China declared world's largest producer of scientific articles". Nature (in English). 553 (7689): 390. Bibcode:2018Natur.553..390T. doi:10.1038/d41586-018-00927-4.
  29. 1 2 3 «China has become a scientific superpower». The Economist. شاپا ۰۰۱۳-۰۶۱۳. دریافت‌شده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۴.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

منابع

  • Patricia Buckley Ebrey, The Cambridge Illustrated History of China. Cambridge, New York and Melbourne: Cambridge University Press, 1996. شابک ‎۰−۵۲۱−۴۳۵۱۹−۶.
  • Mark Elvin, "The high-level equilibrium trap: the causes of the decline of invention in the traditional Chinese textile industries" in W. E. Willmott, Economic Organization in Chinese Society, (Stanford, Calif. , Stanford University Press, 1972) pp. 137–172.
  • Kelly، Jack (۲۰۰۴). Gunpowder: Alchemy, Bombards, & Pyrotechnics: The History of the Explosive that Changed the World. Basic Books. شابک ۹۷۸-۰-۴۶۵-۰۳۷۱۸-۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • Liang، Jieming (۲۰۰۶). Chinese Siege Warfare: Mechanical Artillery & Siege Weapons of Antiquity. Singapore, Republic of Singapore: Leong Kit Meng. شابک ۹۷۸-۹۸۱-۰۵-۵۳۸۰-۷.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • Needham، Joseph؛ Wang، Ling (王玲) (۱۹۵۴). Science and Civilisation in China. ج. ۱ Introductory Orientations. Cambridge University Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • Needham، Joseph (۱۹۹۶). Science and Civilisation in China. ج. ۲: History of Scientific Thought. Cambridge University Press. ص. ۶۹۷. شابک ۹۷۸-۰-۵۲۱-۰۵۸۰۰-۱. {{cite book}}: از پارامتر ناشناخته |تاریخ اصلی= صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • جوزف نیدم (۱۹۸۶). علم و تمدن در چین، جلد ۴، بخش ۲: مهندسی مکانیک. تایپه: Caves Books Pty. Ltd.
  • Needham، Joseph؛ Robinson، Kenneth G.؛ Huang، Jen-Yü (۲۰۰۴). Science and Civilisation in China. ج. ۷, part II: General Conclusions and Reflections. Cambridge University Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • Li Shu-hua, "Origine de la Boussole 11. Aimant et Boussole," Isis, Vol. 45, No. 2. (Jul. , 1954)
  • Rothbard، Murray N. (۲۰۰۶). Economic thought before Adam Smith: An Austrian Perspective on the History of Economic Thought. Cheltnam, UK: Edward Elgar. شابک ۹۷۸-۰-۹۴۵۴۶۶-۴۸-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • Stephen Turnbull, The Walls of Constantinople, AD 324–1453, انتشارات اوسپری، شابک ‎۱−۸۴۱۷۶−۷۵۹-X
  • Agustín Udías, Searching the Heavens and the Earth: The History of Jesuit Observatories (Dordrecht, The Netherlands: Kluwer Academic Publishers, 2003)
  • Shelagh Vainker in Anne Farrer (ed), "Caves of the Thousand Buddhas", 1990, British Museum publications, شابک ‎۰−۷۱۴۱−۱۴۴۷−۲
  • Sivin, Nathan. "Science and Medicine in Imperial China--the state of the field." Journal of Asian Studies (1988): 41–90. online
  • Sivin, Nathan. 2005. "A Multi-dimensional Approach to Research on Ancient Science". East Asian Science, Technology, and Medicine, no. 23. Temporary Publisher: 10–25. JSTOR&nbsp;43150669.
  • Thomas Woods, How the Catholic Church Built Western Civilization, (Washington, DC: Regenery, 2005), شابک ‎۰−۸۹۵۲۶−۰۳۸−۷

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ تاریخ علم و فناوری در چین موجود است.
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.