جغرافیای استان مازندران

مناطق بیش از ۶۰۰ متر استان مازندران، مساحتی بالغ بر ۱۶۱۶۲ کیلومترمربع را دربر می‌گیرد. ۴۳٪ از این مناطق آفتاب‌گیر و در جهت‌های شمالشرقی تا جنوب‌شرقی هستند و ۵۷٪ دیگر در در جت شمالغربی تا جنوب‌غربی هستند که از ساعات آفتاب کمتری برخوردارند و در نتیجه قابلیت ذخیرهٔ برف و منابع آبی بیشتری دارند. مناطق کوهستانی اغلب دارای شیب‌های تندی هستند و هشتاد درصد این ناحیهٔ دارای شیب تند و سطوح صخره‌ای است. در بخش‌هایی از کوهستان که شیب ملایم‌تر است، روستاهای ییلاقی و مناطق مسکونی ایجاد شده است ولی درصد کمی از وسعت منطقه را تشکیل می‌دهد. دماوند قله‌ای با ارتفاع ۵۶۷۱ متر نقطهٔ بیشینهٔ ارتفاعی ایران در این منطقه قرار گرفته است. کمینهٔ این منطقه هم دره‌های کوهستانی هستند که از سطح آب‌های آزاد ۱۷۳ متر ارتفاع دارند.^{[۱]: ۲۸۴}

این منطقه که در ارتفاع ۵۰ متر تا ۶۰۰ متری قرار دارد، وسعتی بالغ بر ۳۴۲۸ کیلومترمربع دارد. این منطقه دارای شیب‌های ملایم و کم است.^{[۱]: ۲۸۴}

این پهنه با مساحت ۴۲۴۶ کیلومترمربع در ناحیه‌ای کم ارتفاع واقع است. شیب غالب در این منطقه به سمت شمال است. اکثر مناطق روستایی و شهری مازندران در این منطقه واقع شده‌اند. هفتاد درصد مساحت جلگه‌ای کمتر از ۲۵ متر ارتفاع دارند و در نقاط بسیاری ارتفاع از سطح آب‌های آزاد منفی است.^{[۱]: ۲۸۴}

جلگهٔ مازندران خود بخشی از جلگه خزر است که بین رشته کوه البرز و دریای مازندران، زمینی هموار را شامل می‌شود. این جلگه ۴۸۰۰ کیلومترمربع مساحت دارد و در ابعادی به طول ۳۰۰ کیلومتر و عرضی متغیر از ۱ تا ۴۵ کیلومتر می‌باشد. خود این جلگهٔ مازندران را می‌توان به دو قسمت غربی و شرقی تقسیم کرد؛ در بالادست جلگهٔ غربی که از رامسر تا رویان است، سنگ‌های آتشفشانی و حوضه‌های آبریز کوچک‌تر باعث کم بودن عرض جلگه شده‌اند درحالی که در شرق جلگهٔ مازندران مرز میان کوهستان و جلگه از سنگ‌های مارن، ماسه‌سنگ و کنگلومرای نئوژن تشکیل شده که فرسایش می‌یابند و با ایجاد رسوبات بیشتر، در درازمدت جلگه را افزایش داده‌اند.^{[۶]: ۲۸۸}

ارتفاع آب دریای مازندران در دوره کواترنر نوسان زیادی داشته و دشت ساحلی را ایجاد کرده است. طی ۲۵۰۰ تا ۲۰۰۰ سال پیش، آب دریا از -۲۵ متر پایین‌تر نرفته و ریخت و توازن آبی کنونی استان از آن دوره پایدار مانده است. این واحد زمین‌ریختی مساحت ۴۶٪ جلگهٔ مازندران را فراگرفته و شامل رسوبات سیلتی-رسی و ماسه‌ای به همراه شن و ضخامت ۳ تا ۹ متر است. شهرهای بابُل، بابلسر، نور روی دشت ساحلی بنا شده‌اند. در قسمت‌های جنوبی جلگهٔ مازندران، چندین مخروطه افکنه شکل گرفته که تقریباً ۳۶٪ مساحت جلگه را می‌پوشاند. این ناحیه شامل رسوبات آبرفتی است. شهرهای ساری، آمل، چالوس، قائمشهر، نکا و بهشهر روی این واحد زمین‌شناختی بنا شده‌اند. در محل برخورد رودهای بزرگ (مانند رود هراز و بابلرود) با دریا، دلتاهایی شکل گرفته است. نهشته‌های باتلاقی که در اثر پسروی دریا شکل می‌گیرند، نیز شش درصد مساحت جلگه را دربر می‌گیرند و بیشتر آن‌ها امروزه تحت زراعت هستند. در بخش‌های شرقی استان رسوبات لس که در دوره‌های یخچالی ریس و ورم نهشته شده‌اند نیز قابل مشاهده است.^{[۶]: ۲۸۸–۲۸۹}

اقلیم مناطق جلگه‌ای مازندران معتدل و مرطوب است. بارش فراوان، میانگین دمایی بالای صفر، رطوبت نسبی بالا، یخبندان‌های معدود و غلبهٔ هوازدگی شیمیایی در این استان جزء مشخصات بارز اقلیمی هستند.^{[۶]: ۲۸۸}

لندفرم‌های ساحلی و جلگه‌ای عبارتند از^{[۱]: ۲۸۵}:

• از غرب به شرق استان مازندران، بر وسعت نواحی جلگهٔ ساحلی افزوده می‌شود. از شهرستان فریدونکنار و شهرستان بابلسر به سمت شرق این جلگه توسعه یافته و رسوبات ریزدانهٔ رسی ماسه‌ای نمایان می‌شود.
• هنگامی که میزان رسوب و آبرفت‌های ریزدانهٔ وارده از رودها به محدودهٔ ساحلی بیش از میزان برداشت و فرسایش باشد، رسوبات به صورت دلتا در مصب رود انباشت شده و لندفرم دلتایی در پایان رودهای غرب استان و سواحل جنوبی خلیج میانکاله ایجاد می‌کنند.
• با پیش‌روی و پس‌روی‌های چندبارهٔ دریای مازندران، طی سده‌های اخیر تالاب‌های ساحلی بسیاری نیز در حد واسط آب و خشکی ایجاد شده است. در غرب خلیج میانکاله در شهرستان بهشهر، در تالاب فریدونکنار، سراندون و بالندون در ۲۵ کیلومتری ساری از جمله این تالاب‌ها هستند.
• شبه جزیره میانکاله در شمال‌شرقی‌ترین قسمت استان مازندران یک لندفرم شبه جزیره است که مساحتی بیش از ۶۸۰۰۰ هکتار را دربر گرفته. ارتفاع آن ۱۵ تا ۲۸ متر زیر سطح آب‌های آزاد است. این شبه جزیره دارای ارزش زیست‌محیطی بالایی است.
• خلیج میانکاله بزرگ‌ترین خلیج در کرانه‌های جنوبی دریای مازندران است که به واسطهٔ شبه جزیره از دریا جدا افتاده است و دهانهٔ متصل‌کنندهٔ این دو پهنهٔ آبی در شرق، در استان گلستان قرار دارد. خلیج میانکاله وسعتی به تقریب چهارصد کیلومترمربع دارد. این خلیج بسیار کم عمق است و از غرب به شرق به ژرفایش افزوده می‌شود.
• زبانه ماسه‌ای از اشکال مهم زمین‌ریخت‌شناسی است؛ تجن و نکارود به واسطهٔ جریان کرانه راستا نقش مهمی در انتقال رسوبات به شرق دارند. به خصوص از بندر امیرآباد به سمت شرق تا انتهای شمال‌شرقی مازندران زبانهٔ ماسه‌ای ایجاد کرده‌اند. رشد این لندفرم به گسترش میانکاله نیز افزوده است.^{[۱]: ۲۸۵}

بخش بیشتر مساحت استان مازندران در دامنه‌های البرز شمالی جای دارد.^[۷] در حالی که در حاشیهٔ جنوبی البرز هم از لحاظ ساختمانی و هم از لحاظ چینه‌شناسی شباهت با ایران مرکزی بسیار زیاد است؛ در حاشیهٔ شمالی البرز اختلاف فاحشی وجود دارد.^[۸]

البرز یک رشته کوه شرقی-غربی و پرپیچ و خم در مسیر کوهزایی آلپ-هیمالیا است. البرز در مداری با قوس به جنوب در جنوب استان کشیده شده و از دو سو امتداد دارد. ساختار البرز مرکزی به شکل تاقدیس مرکب است و گسل خزر مرز آن را با چالهٔ خزر در محدودهٔ استان مشخص می‌کند. ساختار زمین‌شناختی البرز در اثر گسل‌های پیاپی بهم ریخته و دگرگون شده است. از این رو، تنها در بخش‌های معدودی همانند محدودهٔ آمل تا گرگان، بین دامنه‌های البرز تدریجاً با زمین‌های پست مجاور ارتباط برقرار شده است. علاوه بر گسل، دخالت نیروهای زمین‌ساختی از طریق تزریق ماگما یا فعالیت‌های آتش‌فشانی در دگرشکل شدن ساختار چین‌خوردهٔ البرز نقش مؤثری داشتند؛ لذا البرز تیپ آلپی دارد. این رشته کوه همچون یک سد منسجم و پیوسته است و تنها شکاف‌های عرضی کوتاهی در میان کوهستان وجود دارد که موجب تفاوت اقلیمی دو سوی رشته کوه می‌شود. البرز خود به سه بخش البرز غربی، البرز مرکزی و البرز شرقی تقسیم می‌شود.^{[۶]: ۲۸۵}

کوهستان البرز چین‌های حاشیه‌ای صفحه ایران مرکزی هستند که با صفحه اوراسیا (توران) فصل مشترک دارند و در واقع زمین‌درز تتیس کهن در راستای شرقی-غربی از طول استان می‌گذرد. این زمین‌درز نمود آشکار ندارد و بخش بیشتر منشورهای فزاینده در زون برخوردی دو قارهٔ اوراسیا و گوندوانا از بین رفته است.^[۷] در مازندران چند ناحیهٔ ساختاری جداگانه قابل شناسایی است که عبارتند از:

1. ناحیهٔ فرو افتادهٔ خزر جنوبی: یک فروافتادگی درون قاره‌ای است که پی‌سنگ آن به ضخامتی حدود ۱۵ الی ۲۰ کیلومتر از نوع پوسته‌های بازالتی است که با ردیف ضخیم و چین‌نخورده از سنگ‌های رسوبی به قدمت پالئوژن تا کواترنری پوشیده شده است.
2. ناحیهٔ گرگان-رشت: این زون شامل توالی ستبری از نهشته‌های میوسن تا کواترنری است که به صورت دگرشیب، سنگ‌های مزوزوئیک البرز را می‌پوشانند. رخسارهٔ سنگی این ردیف به صورت کلی دریایی و متفاوت از نهشته‌های همزمان در سایر ناحیه‌های البرز است؛ ولی ویژگی‌های سنگی آن‌ها با توالی‌های دریای پاراتتیس درخور توجه است. این رسوبات متعلق به حوضهٔ خزر است که به علت فرونشینی کف آن، ساحل قدیمی را رها کرده.
3. ناحیهٔ البرز مرکزی: بیشترین مساحت استان در این ناحیه جای می‌گیرد. در این ناحیه سنگ‌های نئوپروزوئیک پسین رخنمون دارند. سنگ‌های پالئوزوئیک ردیف‌های سکوی قاره‌ای است که نبودهای چینه‌شناسی فراوان دارد. بیشتر این ناحیه با نهشته‌های زغال‌دار تریاس پسین و ژوراسیک پیشین پوشانیده شده و در پیش بوم بلندی‌ها انباشته شده است. ارتفاعات بلند متشکل از توالی‌های فلات‌قارهٔ ژوراسیک میانه تا کرتاسه پسین است. در اواخر مزوزوئیک بخش جنوبی مازندران کنونی به یک فرازمین بدل شده بود. به همین سبب، خاکسترهای آتشفشانی اوایل ترسیر و نیز نهشته‌های آواری همزمان با کوه‌زایی دورهٔ سنوزوئیک در جنوب مازندران نادر هستند.^[۷]

در بخش البرز، زمین‌شناختی رودخانه‌ای از لحاظ ارتباط با ساختار ناهمواری به دو دستهٔ دره‌های ساختمانی و دره‌های عرضی تقسیم می‌شود. دره‌های ساختمانی بر روند چین‌خوردگی‌ها منطبق هستند و به صورت طولی جریان دارند. دره‌های رود نور و لار که در راستای شرقی-غربی هستند و رود هراز می‌پیوندند، از این دسته می‌باشند. دره‌های عرضی آب‌های سطحی شمال البرز را به دریای مازندران منتقل می‌کنند و جهتشان شمالی-جنوبی است. قدمت این رودها به اواخر کرتاسه بازمی‌گردد.^{[۹]: ۲۹۰}

در مازندران به خاطر بارش زیاد، جریان رودهایی که از البرز سرچشمه می‌گیرند دائمی و تعداد رودخانه‌ها زیاد است. در فاصله‌ای کوتاه، بین سرچشمه‌ها در کوهستان و مصب در کرانهٔ دریا اختلاف ارتفاع زیادی واقع شده است و به همین دلیل شیب و قدرت رودها زیاد است و در نتیجه فرسایش خاک افزایش یافته. در جلگهٔ غربی مازندران که فاصلهٔ کوهستان و دریا کم است، رسوبات دانه درشت تا کنارهٔ دریا دیده می‌شوند ولی در جلگهٔ شرقی مازندران رسوبات در مسیر جلگه‌ای ریزدانه شده و به ابعاد ماسه و کوچک‌تر کاهش می‌یابند. همچنین به علت کاهش شیب در جلگهٔ شرقی رودخانه‌ها پیچ و خم بیشتری دارند. بابل، تجن و تلار در بخشی از مسیر خود و در فاصلهٔ ۲۰ ک‌م دریا، رودپیچ دارند.^{[۹]: ۲۹۰–۲۹۱}

• 
  رود هراز، دره لار
• 
  رود لار، پارک ملی لار
• 
  سد سلیمان تنگه روی تجن
• 
  پل بابلرود، بابلسر
• 
  چشمه‌کیله، تنکابن
• 
  صفارود، رامسر

رودخانه‌ها در هر سه ناحیهٔ توپوگرافیِ کوهستان، تپه‌ماهور و جلگه‌ای جاری هستند. در مناطق کوهستانی، رودها در کف دره‌ها قرار دارند و فاقد دشت سیلابی هستند و قابلیت جابجایی بستر رود را ندارند. در بخش تپه‌ماهور دره‌ها پهن می‌شوند و دشت‌های سیلابی افزایش چشم‌گیری دارند و رودها می‌توانند به صورت نامحدود مسیر و بستر خود را تغییر دهند. اما در منطقهٔ جلگه‌ای، چون نوسان آب دریا در دوره‌های یخچالی منجر به پایین رفتن اساس رودخانه‌ها شده، رودها در بخش‌های مختلف جلگهٔ مازندران بین ۳ تا ۵ متر (و روی مخروط افکنه‌ها تا ۱۰ متر) پایین‌تر از سطح جلگه‌ها هستند و بدین ترتیب تنها در صورت سیلاب‌های بزرگ و شرایط خاص رود از بستر و مسیر خود خارج می‌شود.^{[۹]: ۲۹۰}

غار اسپهبد خورشید

غار هوتو

بخش‌های میانی و شمالی البرز دارای سازندهای کربناته هستند که مستعد ایجاد کارست (خوردگی و انحلال توده سنگ‌ها) است. این سازندها شامل الیکا، لار، تیزکوه، چالوس و آهنک‌های کرتاسهٔ بالایی هستند. مهم‌ترین سازندهای آهکی که شرایط تسکیل کارست را در البرز فراهم می‌آورند، به دورهٔ مزوزوئیک تعلق دارند و در تمامی گسترهٔ البرز پراکنده‌اند. در دوره‌های یخچالی سابق، شرایط برای ایجاد کارست‌ها محیاتر بوده و نتایج آن در لندفرم‌های البرز قابل مشاهده است. ساختارهای کارستی معمولاً در مناطق سرد و مرطوب با بارش زیاد و بر سنگ بستر کربناته یا تبخیری شکل می‌گیرند که در البرز میانی (همچون درهٔ هراز)، البرز شمالی و ارتفاعات غربی استان فراهم است.^{[۱۰]: ۲۹۲}

با توجه به ضخامت لایه‌های آهکی، انحلال شدید، وجود گسل‌های فراوان و جریان سرد ناشی از ذوب برف در ارتفاعات البرز، این ناحیه شرایط مکفی برای ایجاد غارها را داشته است. غارهای متعددی از شرق تا غرب مازندران پراکنده هستند. غارهای گل زرد، اسپهبد خورشید، هوتو و کمربند، دانیال، برار، آب اسک، دروازوک، نرگسی، دیوخانه، پیرزن خانی، الیاس تنگه، سیولی، دمیجار، بشم تلار، کیجاک چال، بام بامه، کمیشان، زنگیان، شب‌پره چال، گرگرلوکا، کبود آبی، علی تپه، دهچال و… از غارهای استان مازندران هستند.^{[۱۰]: ۲۹۲–۲۹۶}

چشمه‌ها نوع دیگری از مناطق کارستی هستند. چشمه‌های کارستی روی سازندهای آهکی در ارتفاع صد تا پنج هزار متری گسترش دارند. این چشمه‌ها جریان‌های سطحی کوچکی می‌سازند که در طول سال جریان داشته و رودخانه‌های دامنهٔ شمالی البرز را تغذیه می‌کنند. مهم‌ترین چشمه‌های کارستی مازندران باداب سورت و دیوآسیاب نام دارند. باداب سورت یک چشمهٔ پلکانی تراورتنی در شهرستان ساری است که در کنار پاموک‌کاله (در ترکیه)، یکی از نادرترین چشمه‌های تراورتنی آب شور جهان است. چشمهٔ دیوآسیاب در دشت لار نیز بر تپه‌ای آهکی به ارتفاع ۳۰۱۴ متر از آب‌های آزاد، دریاچه‌ای به قطر ۲۰ متر و عمق ۲ متر به دور خود ایجاد کرده است و آب آن دارای املاح معدنی و خواص درمانی است.^{[۱۰]: ۲۹۶}

• 
  دیوآسیاب
• 
  باداب سورت

یکی دیگر از اشکال زمین‌ریخت‌شناسی، آبشار است که در ارتفاعات مازندران به وفور مشاهده می‌شود. آبشارها عمدتاً بر سنگ‌های ضخیم لایهٔ آهکی که در دره‌های کارستی ایجاد شده‌اند، می‌ریزند. از جمله برخی آبشارهای مازندران می‌توان آبشارهای شاهان‌دشت، قلعه دختر، برز، انگمار، چلاو، هریجان، گزو و… را نام برد.^{[۱۰]: ۲۹۸}

ارتفاعات البرز با توجه به اقلیم آن و آب و رطوبت فراوان، شرایط لازم برای ایجاد یخچال‌های طبیعی را داشته است. دو موضع دماوند و علم‌کوه که بزرگ‌ترین قلل ایران به‌شمار می‌روند، دارای یخچال‌های پراکنده‌ای هستند که در عصر تغییر اقلیم در معرض خطر کاهش وسعت قرار گرفته‌اند؛ کمااین‌که حجم ذخیرهٔ برف و ارتفاع برف‌مرز در مازندران عقب‌نشینی داشته است.^{[۱۱]: ۳۰۲}