جواهرده

یکی از کهن‌ترین اشاره‌ها به نام این روستا در کتاب تاریخ گیلان و دیلمستان از سید ظهیرالدین مرعشی (سدهٔ ۹ هجری قمری) آمده است. وی ضمن بازگویی رویدادهای سال ۸۸۸ هجری قمری از این روستا با نام «جئورده» یاد می‌کند.^[۳][۴]

در گذشته و در زبان گیلکی نام این روستا به صورت «جؤردي» یا «جؤرده» یاد شده‌است.^[۵]

برخی پژوهشگران اطلاق نام «جواهرده» بر این روستا را نادرست می‌دانند. به گفتهٔ ایشان، «جؤرده» به معنی «ده بالا» (زِبَر ده)^[۶] و در مقابل «جیرده» به معنی «ده پایین» (زیر ده) می‌باشد. همچنین در استان گیلان چندین محل و روستا با نام‌هایی برگرفته از «جئور» یا «جیر» وجود دارند (مانند جؤرده رامسر، جؤردشت رودسر، جؤرده و جیرده در اشکور علیا).^[۷] به همین دلیل، این گروه نام «جواهرده» را که به واژهٔ «جواهر» بستگی دارد، نادرست می‌دانند.^[۸]

در نقطهٔ مقابل، برخی پژوهشگران معتقدند نام درست همان «جواهرده» است و «جؤرده» نمی‌تواند به معنی ده بالا باشد. دلیل ایشان وجود رسم کهن دفن مردگان همراه با جواهرات در بلندی‌ها و دخمه‌ها در دوران ساسانیان تا پیش از آل بویه است.^[۹] اینان استدلال می‌کنند که چون تقسیم‌بندی مکان‌ها به سفلی و علیا امری متأخر (دوران ملوک‌الطوایفی) است، بنابراین «جؤرده» نمی‌تواند معنای ده بالا داشته باشد و «جواهرده» همان درست است.^[۸]

از سوی دیگر، به‌دست آمدن آثار قیمتی، طلا و جواهرات در این روستا نیز موجب شده آن را همان «جواهرده» بدانند.^[۱۰] همچنین وجود نام «جواهردشت» در رودسر را نیز تأییدی بر این موضوع می‌دانند که تعبیر «جواهر» نمی‌تواند صرفاً یک اشتباه زبانی باشد.^[۱۱]

به نظر برخی، «جواهردشت» نیز تحریف شدهٔ «جؤردشت» است. در اشکورات نیز روستاهایی به نام «جورده» و «جیرده» وجود دارند که خود مؤیدی بر تحریف خواهد بود.

دیدگاه دیگر آن است که نام «جواهرده» از «جَوادَهار» دگرگون شده باشد؛ واژهٔ «جاوا» در اوستا به معنی «گندم» و در پهلوی «جاو» به معنی «جو» است و «دهار» به معنی شکاف کوه.^[۸] بر این پایه، «جوادهار» به معنی «گندم‌زار میان شکاف دو کوه» خواهد بود.^[۸]

فرضیهٔ دیگر آن است که چون در باور مردم قدیم، زنی به نام «جواهر» در این ناحیه فرمان‌روایی داشته، نام روستا از او گرفته شده‌است.^[۱۲]

همچنین عنایت‌الله رحیمیان در کتاب سخت‌سر یا رامسر در گذر زمان از واژهٔ «جواردیه» برای این مکان استفاده کرده است.

معروف‌ترین کوه‌های آن عبارت‌اند از سرخ تله (بخش شرقی قله سماموس یا سماموس کوچک) واژکٰ (وژک یا وجک هم بیان می شود)، سه براره رژه (رجه)، سیاکند. مرتفع‌ترین این قله‌ها، قله سرخ تله است. لپاسر با چشمه‌های معروف و درمانی آن و سماموس و مقبره شاه یحیی کیایی بر چکاد قله سماموس که دارای یخچال‌های دایمی است از جاهای دیدنی و جذاب آن است. جویبارهای بالادست این روستا با آبشارهای زیبا، پارک جنگلی وسیعی در میان دره که در کنار رود صفارود جای دارد و رودخانه‌ای با آب معدنی گازدار از جاذبه‌های گردشگری این منطقه به‌شمار می‌رود.^[۱۳]

آثار تاریخی چون مسجد آدینه که گویا در گذشته‌های دور معبد و آتشکده‌ای زرتشتی بوده‌است و نیز گورهای گبری که در منطقه پراکنده‌است از آثار تاریخی آن به‌شمار می‌آید.

البته برخی معبد را مربوط به دوره میتراپرستی می‌دانند به ویژه که زرتشتی‌ها هرگز مردگان خویش را دفن نمی‌کنند بلکه آنان را در جای بازمی‌گذارند تا توسط پرندگان خورده شوند. وجود دخمه‌ها و گورها خود بیانگر وجود دفن است که در آیین میتراپرستی وجود داشته‌است.

هر چند مسجد آدینه در سال‌های اخیر در اثر برخورد آذرخشی به درخت زبان گنجشک کنار آن طعمه حریق شد، ولی مسجد کنونی گویا تمدن گذشته نیز است. در گذشته مراسم گل‌کاری دختران دوشیزه و جشن‌های همراه آن دیدنی بود و از همه مناطق گیلان برای شرکت در این جشن گرد می‌آمده‌اند. اولین تاریخ بنای مسجد آدینه به حدود ۷۰۰ سال و توسط شخصی به نام «شل شریف» برمی گردد که نامبرده از بزرگان جواهرده بوده‌است.^[۱۴]

جواهرده دارای تقویم گالشی است. در این تقویم ماه‌های سال به ترتیب عبارت‌اند از: «اول ماه»، «مردال ماه»، «ده ماه»، «ورفه ماه»، «اسفندار ماه»، «نوروز ماه»، «کرچه ماه»، «ارکه ماه»، «تیرماه»، «سیه ماه»، «شرر ماه» و «امیرماه».

از سره گاه های گوسفندی می توان به میررضایی سره، مرگ لوپو سره، تآل سره، من سره، شورک سره، کیاکن سره، سه بن و پوکل سره نام برد.

لی سره، کمربن ُ سره و چوکاسان سره از گاو سره ها می باشد