اقتصاد مازندران

به دلیل صعب العبور بودن و بسته بودن محیط جغرافیایی شمال ایران، پیشینهٔ گسترش بازار و تجارت و رشد شهرنشینی در مازندران نسبت به دیگر مناطق ایران کم بوده و ساختار اقتصادی آن غالباً مبتنی بر کشاورزی و دامپروری بوده است. تنها در دوره‌های کوتاهی از عصر سلجوقی (نک. به رستم شاه غازی) و صفوی، اقتصاد شهری مازندران توسعه یافت ولی در همین ادوار کوتاه نیز به شدت تحت تأثیر تولید روستاییان بود. پس از سرنگونی صفویان و تسلط روس‌ها بر کرانه‌های دریای مازندران، بازرگانان روس موجب گسترش مبادلات تجاری در این نواحی شدند و بازارهای مازندران رونق گرفت. بر اساس عهدنامه رشت، بازرگانان روس پس از بازپس‌گیری این نواحی توسط دولت ایران همچنان حق تجارت در منطقه را حفظ کرده‌بودند. از اواخر عصر زندیه، با تضعیف مجدد دولت مرکزی ایران، ارتباط اقتصادی با روسیه موجب رشد نهاد بازار شد. این رونق اقتصادی در دوره‌های مانند جنگ‌های ایران و روسیه در دوره قاجار، طاعون ۱۸۳۰ و انقلاب روسیه توقف‌هایی داشت. در کنار مسئلهٔ تجارت خارجی، تغییر پایتخت ایران در ابتدای دوره قاجار، تقاضای زیادی برای محصولات کشاورزی شمال کشور ایجاد کرد زیرا شهرستان تهران توان عرضهٔ محصولات مورد نیاز جمعیت خود را نداشت.^{[۲]: ۳۵۷} از اقدامات روسیه تزاری در شمال ایران ساخت یک راه‌آهن محلی، تأسیس شیلات دریای مازندران، ایجاد کنسولگری، تأسیس شعبه‌ای از بانک استقراضی و بانک شاهنشاهی، راهسازی و ایجاد تلگراف‌خانه در ساری، بارفروش، استرآباد و مشهدسر بود که همگی با هدف پشتیبانی و کمک به بازرگانان و اتباع روسی در بازارهای شمال ایران انجام می‌شد. این امتیازات باعث شد بازارهای شمال ایران تحت نفوذ روسیه قرار گیرد ولی زیرساخت‌های اقتصادی مناسبی برای افراد محلی فراهم آورد و مشاغل جدیدی در مازندران شکل گرفت. پس از عهدنامه گلستان دریا و حق تسلط بر ناوگان‌های تجاری و نظامی به روس‌ها واگذار شد و تجارت دریایی مازندران بیشتر از بندر گز و مشهدسر انجام می‌پذیرفت. در ۱۳۰۹ هجری، مبادلات گمرک دریایی بابلسر بالغ بر سیزده هزار تُن بود. صادرات برنج، پشم و پنبه از مازندران به روسیه و واردات منسوجات و کالاهای فرنگی رواج داشت. روس‌ها برای بیشتر شدن تولید پنبه در مازندران، کارخانجات پنبه‌پاک‌کنی در ساری و بارفروش ساختند. این رونق بسیار به وضعیت سیاسی و اقتصادی درون روسیه وابسته بود و به همین جهت، پس از انقلاب بلشویکی در روسیه که هم‌عصر با جنبش جنگل در گیلان بود، برچیده شد و بازارهای شمال ایران در تأمین کالاهای مورد نیاز خود دچار مشکل شدند.^{[۲]: ۳۵۸}

رضا شاه پهلوی خواهان بازسازی شهرها بود و بخشی از توسعهٔ شهری و نهاد بازار در مازندران به سیاست‌هایی که او پی گرفت، برمی‌گردد. به دستور رضا شاه، بناهای قدیمی با اداره‌های دولتی و میدان‌های وسیع و بلوارهای عریض جایگزین شدند. او به زادگاه خود، مازندران، بودجهٔ قابل ملاحظه‌ای تخصیص داد. بافت روستایی و حتی نام بسیاری از شهرها در این دوره تغییر پیدا کرد و بازار به صورت مدرن و به شکل خیابان‌هایی با مراکز خرید، پدید آمد. راه‌آهن شمال و جاده‌های تازه تأسیس بندرهای شمال را به تهران و نواحی مرکزی ایران متصل کردند. رفته رفته اجتماعات روستایی پرجمعیت به شهر بدل شدند و شهرهای قدیمی صاحب فضاهای شهری (همچون میدان، بلوار، باغ ملی، شهربانی و شهرداری و…) شدند. بانک‌ها و کارخانه‌هایی دایر شد و مؤسسات مدنی نوین شکل گرفتند. تأسیس راه‌آهن و کارخانه‌های نساجی تأثیری شگرف بر رشد نهاد بازار گذاشت و زیرساخت لازم برای پویایی بازارهای محلی را فراهم بخشید. تولیدات ایرانی تدریجاً جایگاه محصولات روسی را با چالش مواجه کرد و سیطرهٔ روس‌ها بر اقتصاد محلی از بین رفت؛ گرچه انحصار برخی کالاها تا سال‌ها در دست روس‌ها مانده بود.^{[۲]: ۳۵۸–۳۵۹}

از اشغال ایران تا کودتای ۲۸ مرداد بی‌ثباتی سیاسی و اقتصادی و همچنین حضور نیروهای روس و عدم کنترل گمرکی موجب رکود در اقتصاد ایران شد. این وضعیت باعث گرایش روزافزون بازاریان به حزب توده و عدالت می‌شد. در ۱۳۲۴ شمسی، حزب توده از تاجران و کسبه خواست بازار را تعطیل کنند. در شهرهای مازندران کمیتهٔ محلی حزب وطن در خیابان مشرف به بازار مقر می‌ساخت و اعضایش بیشتر از بازاریان بود. از دههٔ ۱۳۴۰ شمسی، همراه با تحولات گسترده سیاسی و اقتصادی ایران، محمدرضا شاه پهلوی بر گردشگری مازندران تمرکز کرده و رونق را به بازار محلی بازگرداند. ناگهان اقتصاد بازار و توسعهٔ فیزیکی آن در شهرهای مازندران رشد چشمگیری پیدا کرد. با این حال هیچ شهر صنعتی بزرگی در مازندران شکل نگرفت زیرا شرایط برای کشاورزی و مشاغل وابسته به آن فراهم بوده و بخش گسترده‌ای از نیروی کار را جذب خود می‌کرد؛ لذا با ظهور کشاورزی مکانیزه، مازندران و گرگان بیش از دیگر نواحی کشور در بخش کشاورزی اشتغال یافتند.^{[۲]: ۳۵۸–۳۵۹}

استان مازندران امروزه قطب صنعت گردشگری، کشاورزی و مواد غذایی ایران است.^[۳] استان مازندران در سال ۱۳۴۲ خورشیدی در بین ۱۲ استان کشور با ۸۸۳ واحد صنعتی و صنفی، ۱۶ هزار و ۵۰۴ نفر کارگر و حجم سرمایه‌گذاری ۴ میلیون و ۶۳۱ هزار و ۱۸۹ ریالی در پنجاه سال پیش، پس از پایتخت صنعتی‌ترین استان کشور بود. استان مازندران در سال ۱۳۹۹ پس از استان‌های اصفهان، تهران، خراسان رضوی، فارس، یزد و آذربایجان شرقی، رتبه پنجم را از نظر تعداد واحد تولیدی دارا بود. مازندران در این سال دارای تعداد ۳۰۲۰ واحد صنعتی دارای پروانه بهره‌برداری با میزان سرمایه‌گذاری ۶۴۰۹۲ میلیارد ریال و اشتغال ۸۱۷۸۵ نفر بود. تولید ناخالص داخلی استان مازندران در این سال حدود ۶۰ هزار میلیارد تومان بوده که ۱۵ هزار میلیارد تومان از این میزان مربوط به بخش کشاورزی، حدود ۶ هزار میلیارد تومان بخش معدنی و صنعتی و ۳۹ هزار میلیارد تومان هم وابسته به بخش خدمات است. مازندران رتبه هفتم را در بین ۳۱ استان کشور در تولید ناخالص ملی داشته و در ۱۵ محصول رتبه برتر در سطح کشور را دارا بود. مازندران با پذیرایی ۱۴ میلیون گردشگری داخلی و ۲۳ هزار گردشگر خارجی قطب گردشگری کشور محسوب می‌گردد.^[۴]

بر اساس آمار ارائه شده توسط مرکز آمار ایران در سال ۱۴۰۲، مازندران در دو شاخص نرخ مشارکت اقتصادی و نرخ اشتغال بالاتر از میانگین کشور است. در شاخص نرخ مشارکت اقتصادی با ۴۴ درصد پیشتاز است و در این زمینه حدود ۲ درصد از متوسط شاخص کشوری بالاتر قرار دارد. نرخ بیکاری هم بیش از پنج درصد کاهش داشته و مازندران در این سال بعد از خراسان رضوی کمترین نرخ بیکاری را داشت. به گفتهٔ ایرنا، نرخ رشد اقتصادی استان در این سال به عدد ۴٫۱۱ درصد رسید.^[۵]

استان مازندران با توجه به موقعیت خاص اقلیمی، تنوع آب و هوائی و برخورداری از باران سالانه و پراکندگی مناسب در محصولات مختلف و دشت‌های وسیع در قسمت جلگه ای، از مناطق حاصلخیز و کشاورزی ایران می‌باشد که حدوداً دارای ۵۷۰٫۳ هزار هکتار سطح زیر کشت اراضی می‌باشد. در مازندران انواع محصولات زراعی نظیر برنج و گندم، پنبه، دانه‌های روغنی محصولات باغی چون مرکبات و سایر محصولات دیگر کشت می‌شود و در برخی از محصولات نیز از موقعیت ممتازی برخوردار است. به‌طوری که از مجموع سطح زیرکشت استان ۷۲٫۲ درصد به محصولات زراعی سالانه و ۲۷٫۵ درصد به کشت محصولات دائمی که عمدتاً مرکبات است، اختصاص دارد. محصول مهم و استراتژیک در بخش زراعت برنج می‌باشد. مازندران با تولید متوسط یک میلیون ۵۰ هزار تن برنج ۴۲ درصد برنج مورد نیاز کشور را تأمین می‌کند و مقام اول تولید برنج در کشور ایران را دارا می‌باشد.^[۶][۷]

بر اساس نتایج سرشماری عمومی کشاورزی سال ۱۳۹۳ و سالنامهٔ آماری استان مازندران در سال ۱۴۰۲، تعداد ۳۲۲۵۰۳ بهره‌بردار اعم از خانوارها و شرکت‌ها و مؤسسات عمومی در استان فهرست شده که شامل فعالیت زراعت، باغداری، کشت گلخانه‌ای، پرورش دام سنگین و سبک، زنبور عسل، کرم ابریشم، طیور و ماهی می‌شود. بر اساس این آمار، مساحت اراضی زراعی مازندران بالغ بر ۲۴۲۵۶۳ هکتار و مساحت اراضی باغ و قلمستان آن برابر ۹۰۸۴۷ هکتار بوده است. در سال ۱۴۰۲، تعداد ۱۹ کشتارگاه با عرضهٔ ۱۸۹۶۸۷۹۴۹ کیلوگرم طیور وجود داشته و در همین سال سطح زیر کشت محصولات سالانه ۵۰۰۳۶۸٫۵ هکتار بوده است که از این میان ۸۵٫۱ درصد آبی و ۱۴٫۹ درصد دیم بودند. همچنین تولید ماهیان خاویاری در مزارع پرورشی ۲۵۸۲ تن بوده است. در سال ۱۴۰۲، تعداد ۲۱۹۳ شرکت تعاوی کشاورزی در مازندران فعال و بوده و ۲۱۴۵۸ شاغل تحت پوشش اداره کل تعاون، کار و رفاه اجتماعی بودند.^{[۸]: ۲۳۴}

روسیه به عنوان مهم‌ترین مشتری محصولات و مقصد صادراتی استان مازندران است. هرساله کیوی، پرتقال، سبزی، گوشت مرغ، گل و گیاهان زینتی از جمله محصولات کشاورزی است که مازندران درآنها مازاد تولید دارد و آن‌ها را با غلات، کلزا، سویا و روغن استان ولگاگراد روسیه معامله پایاپا می‌کند و بیشترین صادرات کیوی مازندران هم به روسیه است. روزانه ۵۰۰ تُن مرکبات استان به کشورهای حوزه خلیج فارس، دریای خزر و روسیه صادر می‌شود.^[۹]

شیلات

این استان ۲۰ درصد تولید ماهیان پرورشی، ۷۰ درصد ماهیان کیلکا و ۴۳ درصد ماهیان استخوانی استان‌های شمالی را به خود اختصاص داده است. میزان صادرات آبزیان مازندران ۱۰ هزار و ۵۰۰ تُن است که در بحث صادرات ماهیان خاویاری پرورشی نیز رتبه نخست را در کشور دارا است. ۲۳۴ مزرعه پرورش ماهی در استان مازندران وجود دارد و میزان تولید ماهیان سردآبی استان در سال‌های‌های ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۸ ۱۶ هزار و ۵۰۰ تن و تولید ماهیان خاویاری ۱۲۷ تن بوده است. در حال حضار نیز تعداد ۴۴ فرورند شناور صید ماهی کیلکا در استان فعال است و ۱۶ کارخانه پودر ماهی، ۹ کارخانه تولید کنسرو، چهار کارخانه بسته‌بندی در استان وجود دارد. میزان تولید ماهیان پرورشی استان مازندران، سالیانه حدود ۷۰ هزار تن است.^[۱۰]

۲۰۰ معدن زغال‌سنگ در کشور فعال است که مازندران با ۵۰ معدن بیشترین تعداد معادن این بخش را داراست. ذخیره معادن استان بالغ بر ۹۸۵ میلیون تن می‌باشد.^[۱۲] استان مازندران با معادن متنوع و تنوع ذخایر معدنی از استان‌های غنی از نظر فرآورده‌های معدنی است و تولید این بخش ظرفیت آن را دارد که هم‌ردیف نفت درآمدزا باشد. وجود معادنی نظیر فلورین، زغال‌سنگ، شن و ماسه، روی، سیلیس، سنگ‌های زینتی، مرمریت این استان را به یکی از نقاط برخوردار کشور در حوزه معدن مبدل کرده است. در حال حاضر، مهم‌ترین محصولات صادراتی صنایع معدنی استان مازندران نیز شامل سیمان، کلینکر، سفال بام، ظروف چینی، سرب و زغال‌سنگ حرارتی است.^[۱۳] استان مازندران بیشترین منابع فلورین و پوکه معدنی در کشور را در اختیار دارد و از نظر میزان منابع زغال‌سنگ جزء سه استان برتر کشور است.^[۱۴]

بر اساس آمار سال ۱۴۰۱، در مازندران ۱۰۶ معدن در حال بهره‌برداری وجود داشته که ۵۸ معدن شن و ماسه و ۴۸ معدن مربوط به استخراج دیگر مواد معدنی بوده‌اند. ۳۷۱۴ نفر در این معادن اشتغال داشتند. ارزش کل تولید این معادن ۱۸۹۰۴ میلیارد ریال برآورد شده که بیشترین آن مربوط به شن و ماسه، زغال‌سنگ خشک و سنگ آهن بوده.^{[۸]: ۲۹۶–۲۹۷} این در حالی است که ظرفیت بسیار بیشتری وجود دارد. بنا بر آمار ۱۳۹۳، کل ذخیره قطعی معادن موجود در مازندران بیش از ۷۱۲ میلیون تن و با استخراج اسمی ۱۶ میلیون تن است؛ با این حال تنها ماده معدنی صادراتی فلورین بوده است.^[۱۵]

بیشتر معادن استان غیرفعال و متروکه است. از مشکلات معدنکاران استان، واگذاری معادن به افراد غیرمتخصص، سرمایه‌گذاری کم، نبود نظارت لازم، حمایت ناکافی دولت،^[۱۶]فقدان اکتشافات سیستماتیک، نبود بانک اطلاعاتی اکتشافی، سوءاستفاده مالی و رانت از معادن، فرسودگی ماشین آلات خط تولید، نامناسب بودن جاده‌های دسترسی به معادن، فقدان خدمات زیرساختی مانند برق‌رسانی و دغدغه‌هایی از جمله پوشش گیاهی و کوهستانی و صعب العبور بودن مناطق مطالعاتی است.^[۱۳]

در دورهٔ قاجار تلاش‌های اولیه‌ای برای ورود ماشین‌آلات و سیستم‌های صنعتی انجام پذیرفت و کارگاه‌های تولیدی کوچکی به خصوص جهت تولید قند و شکر احداث شد.^{[۱۷]: ۶۲۷} ولی تا پیش از انقلاب مشروطه، وفور محصولات روسی با قیمت ارزان در بازارهای مازندران رایج بود و به همین خاطر پیشه‌وران ایرانی توان رقابت با تولیدات خارجی را نداشتند. پس از مشروطه، محمدحسین امین‌الضرب با حمایت میرزاعلی‌اصغر اتابک (صدراعظم مظفرالدین شاه) طرح گسترده‌ای برای توسعه و عمران مازندران ارائه کرد و از محمودآباد تا آمل یک مسیر راه‌آهن ۲۱ کیلومتری احداث کرد. همچنین اقداماتی برای استخراج معدن آهن ماهان نور، کارخانهٔ شکرریزی و کارگاه تخته‌بری صورت گرفت. ولی نفوذ روسیه تزاری مانع از به ثمر رسیدن فعالیت‌های تاجران ایرانی می‌شد و با کارشکنی آنان، طرح‌های مذکور شکست خورده و رها شد.^{[۲]: ۳۶۰} با توجه به این که یکی از علل مهم کند بودن روند صنعتی شدن مازندران وجود امپراتوری روسیه بود،^{[۱۷]: ۶۲۷} پس از انقلاب روسیه در ۱۹۱۷ میلادی (۱۲۹۵ شمسی)، که مبادلات تجاری با روس‌ها برچیده شد، کالاهای بومی فرصت ارضه یافتند و به ویژه محصولات کشاورزی و دامی مازندران بازار محلی را قبضه کردند.^{[۲]: ۳۶۰} این وقایع مصادف با قدرت گرفتن آلمان در اروپا و رقابت امپراتوری بریتانیا با آن و همچنین روی کار آمدن رضا شاه پهلوی در ایران است. رضا شاه توانست با بهره‌گیری از فرصتی که به علت فقدان حضور روسیه و بریتانیای قدرتمند ایجاد شده بود، شرکت‌ها و مهندسان اروپایی را برای آغاز روند صنعتی کردن ایران و زادگاهش، مازندران، فرا بخواند. زیرساخت‌های صنعتی در این دوره دگرگون شد. سرمایه‌گذاری در صنایع نساجی، پنبه پاک‌کنی، چای پاک‌کنی، روغن‌کشی، گونی‌بافی، دخانیات، برق، ساخت تراورس راه‌آهن و… همگی به ثمر نشست و تنها طرح شکست خوردهٔ پهلوی اول در مازندران، ایجاد کارخانهٔ هواپیماسازی در رامسر بود که پس از تبعید شاه و اشغال ایران، ناکام ماند و ساختمان آن رها شد. پس از جنگ جهانی دوم صنایع مازندران بر پایهٔ بنیادهای سابق به کار خود ادامه می‌دادند. پس از پایان جنگ ایران و عراق برنامه‌های توسعه ملی در ایران از سر گرفته شد ولی قانون ممنوعیت استقرار صنایع در مازندران به تصویب رسید که تا سال‌ها با هدف حفظ محیط‌زیست این استان، مانع بزرگی برای توسعه آن بود.^{[۱۷]: ۶۲۷}

بر اساس آمار سال ۱۴۰۰، در کارگاه‌های صنعتی استان که بیش از ۱۰ شاغل داشته‌اند، بیش از ۶۷۵۴۱ نفر مشغول بوده‌اند. در سال ۱۴۰۲، تعداد ۱۴۶۲ شرکت تعاونی صنعتی، ۲۵۰۲ شرکت تعاونی خدماتی فعال و ۹۰ شرکت تعاونی فرش دستباف در استان مازندران وجود داشته.^{[۸]: ۳۲۴–۳۲۵}

چوب و کاغذ

صنایع سلولزی اغلب در نواحی مجاور جنگل‌ها شکل می‌گیرند؛ لذا این صنعت در جوار جنگل‌های شمال ایران نیز شکل گرفته است.^{[۲۲]: ۶۳۱} مجموعه‌های صنعتی این صنعت در مازندران به دو دستهٔ محصولات کاغذی و محصولات چوبی تقسیم می‌شوند.^{[۲۲]: ۶۳۳}

مطالعات اولیه برای نخستین کارخانهٔ کاغذسازی مازندران در ۱۳۵۱ خورشیدی آغاز شد و از ۱۳۵۴ تا انقلاب ۱۳۵۷ بخش قابل توجهی از تجهیزات لازم خریداری شده و ۴۸۰ هکتار زمین در نظر گرفته شد ولی پس از انقلاب این پروژه مدت‌ها رها شد تا ۱۳۶۹ که نیمی از مجموعه به بانک ملی سپرده شد و تعدادی شرکت‌های کانادایی، آلمانی، اتریشی، فنلاندی و سوئدی در ۱۳۷۰ کنسرسیومی تشکیل دادند که نهایتاً موفق شد در ۱۳۷۶ کارخانه را با ظرفیت ۹۰ هزار تُن کاغذ فلوتینگ، ۴۲ هزار تن کاغذ روزنامه و ۳۲ تن کاغذ چاپ و تحریر، افتتاح کند.^{[۲۲]: ۶۳۲}

کارخانهٔ تخته فشردهٔ مازندران که نخستین تولیدی از نوع خود در استان بود، در ۱۳۵۶ در شهرستان شاهی (قائمشهر) تأسیس شد و ظرفیت ۲۸ هزار متر مکعب در سال داشت. در دههٔ ۱۳۷۰ خط دوم این کارخانه با ظرفیت ۳۰ هزار مترمکعب آغاز به کار کرد. پس از آن، در سال ۱۳۶۱ کارخانهٔ نئوپان ۲۲ بهمن در بهشهر با ظرفیت ۴۸ هزار مترمکعب و در ۱۳۶۲ کارخانهٔ نکاچوب در ساری با ظرفیت ۲۶ هزار مترمکعب به بهره‌برداری رسیدند.^{[۲۲]: ۶۳۲} امروزه بیشترین کارگاه‌های تولید کاغذ و محصولات کاغذی در شهرستان‌های ساری، آمل و قائمشهر قرار دارند و بیشترین سهم از تولید چوب و محصولات چوبی را شهرستان‌های بابل، ساری و آمل دارند. از مجموع واحدهای صنعتی که در شهرک‌های صنعتی مازندران هستند، ۱۲۵ واحد مربوط به صنایع سلولزی است که ۴۴ واحد آن به بهره‌برداری رسیده است و حدود هزار نفر در این واحدها مشغول به کارند.^{[۲۲]: ۶۳۳}

صنایع غذایی

در مازندران ۴۵۰ واحد صنایع غذایی وجود دارد که در ۱۰ گروه فراورده‌های لبنی، قند و شکر، فراورده‌های گوشتی، روغن، بسته‌بندی، کنسرو غیر گوشتی، فراورده‌های آردی، نوشیدنی و کشتارگاه طیور و تولیدات آن فعالیت دارند.^[۲۴]

لبنیات

نخستین واحد صنعتی لبنی استان در ۱۳۴۰ خورشیدی، به نام کارخانهٔ تولید شیر پاستوریزهٔ مازندران در ساری افتتاح شد که همچنان فعال است. حدود ۱۹٪ از شیر مورد نیاز این صنعت در خود استان تهیه می‌شود و عمدتاً از استان‌های دیگر شیر به کارخانجات مازندران منتقل می‌شود. حدود ۸۴ درصد از شاغلان صنایع لبنی استان تنها در دو کارخانهٔ عمدهٔ آن کار می‌کنند.^{[۲۵]: ۶۳۸–۶۳۹}

آرد

آردسازی جزء نخستین صنایع غذایی بود که در مازندران شکل گرفت و اولین واحد آن در ۱۳۴۲ در بابل تأسیس شد و همچنان دایر است. تا اواخر دههٔ ۱۳۹۰، از بیست کارخانهٔ آرد استان، ۱۸ کارخانه فعال بودند که غالباً در نواحی مرکزی و شرقی استان تمرکز داشتند. این کارخانجات برای ذخیرهٔ گندم خود از سیلوهای مکانیزه و بتنی بهره می‌برند. با توجه به نیاز اساسی و حمایت‌های پایدار دولتی، این صنعت کمتر دچار آسیب شده است.^{[۲۵]: ۶۳۹} کارخانه‌های تولید کیک و کلوچه، نان حجیم و ماکارونی از دیگر محصولات صنعت آرد هستند. بخش قابل توجهی از این سه نوع کارخانه غیرفعالند یا با ظرفیت پایین به کار خود ادامه می‌دهند. در این میان قدیمی‌ترین کارخانهٔ کیک و کلوچهٔ استان که در ۱۳۵۹ در قائمشهر بنیان گذاشته شد، هنوز به فعالیت ادامه می‌دهد.^{[۲۵]: ۶۴۰}

فرآورده‌های گوشتی

تولید فرآورده‌های گوشتی در مازندران با تأسیس یک کارخانهٔ همبرگر در بابلسر در سال ۱۳۶۰ خورشیدی آغاز شد و فراورده‌های گوشتی کاله از ۱۳۶۵ تولید دیگر محصولات گوشتی همانند سوسیس، کالباس و… را آغاز نمود. امروزه کارخانه‌های مختلفی در زمینه‌های مختلف فرآورده‌های گوشتی مشغول هستند؛ من‌جمله صنایع تولید سوسیس و کالباس، صنعت قطعه‌بندی گوشت قرمز و سفید، صنعت کنسرو گوشتی و کشتارگاه‌ها.^{[۲۵]: ۶۴۰}

دیگر صنایع غذایی

نخستین کارخانهٔ تولید روغن از ۱۳۳۸ در بابل شکل گرفت و در ۱۳۴۷ دومین کارخانهٔ روغن‌کشی استان در بهشهر افتتاح شد. کمتر از پنج درصد دانه و روغن خام مصرفی کارخانه‌های مازندرانی در این استان تأمین می‌شود. در دههٔ ۱۳۹۰، یازده واحد فعال تولید روغن حدود هزار و چهارصد نیروی شاغل داشتند و به روغن‌کشی، تصفیهٔ روغن و تولید مارگارین مشغول بودند.^{[۲۵]: ۶۴۱}

صنعت کنسروهای غیر گوشتی نیز بیشتر شامل انواع سس، رب و همچنین حبوبات، مربا و کمپوت، شور و ترشیجات است. نخستین تولیدات کنسروی در ۱۳۶۰ در شهرستان آمل بنیان‌گذاری شد و در اواخر دههٔ نود اشتغال اسمی این صنعت ۱۲۰۰ نفر و اشغال عملی آن ۷۳۰ نفر بود. ۲۵ درصد از مواد اولیهٔ این صنعت در خود استان تأمین می‌شود.^{[۲۵]: ۶۴۱–۶۴۲}

صنعت نوشیدنی در استان با تأسیس خط تولید آب میوه، نوشابه و آب معدنی آمل در ۱۳۵۴ آغاز شد ولی این کارخانه تعطیل گشت و بار دیگر در ۱۳۶۵ کارخانه‌ای در نوشهر تولید آب میوه و نوشابه را آغاز نمود. کمتر از پنج درصد از میوه‌های مورد نیاز این صنعت از درون استان تأمین می‌شود.^{[۲۵]: ۶۴۲}

صنعت بسته‌بندی چای در ۱۳۴۵ در رامسر بنیان گذاشته شد ولی این واحد تعطیل گردید و در ۱۳۶۸ در بابلسر این صنعت احیاء شد. مهم‌ترین مواد اولیهٔ صنعت بسته‌بندی در استان شامل شکر، حبوبات، ادویه، سویا، چای، آرد، برنج و برگ چای سبز هستند.^{[۲۵]: ۶۴۲}

صنایع فلزی و ریخته‌گری

پیشینهٔ فلزکاری در ایران به هفت هزار سال پیش بازمی‌گردد و یافته‌هایی از هزارهٔ سوم پیش از میلاد در مازندران کشف شده که نشان می‌دهد این فن در کرانه‌های جنوبی دریای مازندران نیز وجود داشته است. شواهد پیدا شده در تورنگ تپه و کلاردشت از اواخر هزارهٔ دوم و اوایل هزارهٔ اول پیش از میلاد از جمله نخستین مدارک وجود فنون فلزکاری در باستان‌شناسی هستند.^{[۲۳]: ۶۴۳} همچنین ریخته‌گری نیز قدمت زیادی داشته و شواهد ذوب فلزات و وجود اشیاء آهنی در محوطه‌های باستانی مازندران موجود است. در ۱۱۵۴ هجری قمری، نادر شاه در شهر آمل یک کارخانهٔ ذوب آهن برای ساخت گلوله‌های توپ و خمپاره و نعل اسب دایر کرد. بعدها، جعفرقلی بیگ افشار که از سوی عباس‌میرزا به روسیه رفته و جزئیات فنی تولید آلیاژ آهن را آموخته بود، در نائیج کارگاه تولید گلوله ساخت و در یک سال حدود صد هزار گلوله برای توپخانهٔ ایران تولید کرد. در ۱۳۰۸ هجری نیز امین‌الضرب برای طرح راه‌آهن خود کارگاه‌های ریخته‌گری ساخت.^{[۲۳]: ۶۴۷}

در سال ۱۳۶۵ خورشیدی، تنها ۱۵ واحد صنایع فلزی با حدود نهصد کارگر در استان فعال بودند. امروزه کارگاه‌ها و واحدهای متعددی در سطح استان به تولید محصولات فلزی اعم از ماشین‌آلات و تجهیزات، وسایل نقلیه موتوری، محصولات فلزی فابریکی و… می‌پردازند. با این که تولید محصولات فلزی و فابریکی در بیشتر شهرستان‌های مازندران جزء صنایع پیشرو است، واحدهای صنعتی بزرگی در این زمینه شکل نگرفته‌اند و کارگاه‌های کوچک نقش پررنگ‌تری دارند. در این میان شهرستان بابل بیشترین سهم صنایع فلزی را در استان داراست.^{[۲۳]: ۶۴۳–۶۴۷}

در بخش ریخته‌گری نیز امروزه شرکت‌های متعددی در مازندران فعالیت می‌کنند؛ من‌جمله فولاد ذوب آمل، ریخته‌گری فولاد طبرستان، ریخته‌گری دقیق ساری، چدن آرای شمال، ذوب فلزات کوهساران، آلومینیوم ریزان جویبار.^{[۲۳]: ۶۴۷}

نساجی

نساجی از دیرباز به صورت سنتی در نقاط گوناگون ایران رایج بود ولی سبک و سیاق مدرن آن در زمان رضا شاه پهلوی با هدف جلوگیری از خروج ارز، کمک به صادرات و جایگزینی کالاهای وارداتی، در دستور کار قرار گرفت. شاه در دههٔ ۱۹۳۰ میلادی که معاصر با رکود بزرگ بود، تعرفه‌های ورود کالا را افزایش داده و با تشکیل انحصار دولتی، تأمین مالی کارخانجات و اعطای وام کم بهره، سرمایه‌گذاران را به حضور در صنایع تشویق کرد. از ۱۳۰۴ خورشیدی، ۱۷ کارخانه نساجی در پی این موج صنعتی‌سازی احداث شدند. کارخانه گونی‌بافی رشت نخستین تولیدی نساجی شمال کشور بود که گزدش اقتصادی صنعت و کشاورزی مازندران و گیلان را به خود جذب کرد و پس از بهبودی که برای کشاورزان مازندرانی ایجاد کرد، الگویی برای صنایع نساجی مازندران شد. در ۱۳۰۵ تا ۱۳۴۳ واحدهای تولیدی متعدد در شاهی (قائمشهر)، بهشهر، چالوس و محمدآباد تأسیس شدند. همچنین افتتاح کارخانهٔ نخ‌ریسی در شاهی در سال ۱۳۱۳ خورشیدی الگویی برای دیگر کارخانه‌های استان شد. رضا شاه علاوه بر علاقهٔ شخصی به زادگاهش، به موجب وجود کشاورزی غنی منطقه، کارخانه‌هایی را در املاک شخصی خود بنیان نهاد که از ابریشم، پشم، پنبه، لفاف، کنف و کتان محلی به عنوان مواد خام استفاده می‌کردند. همزمان با بنیان‌گذاری این صنایع، در بندر گز شرکت سهامی پنبه، پشم و پوست افتتاح شد و قانون انحصار بر تجارت وضع شد تا جلوی واردات منسوجات و ابریشم را بگیرد. بخشی از روستاییان بی‌زمین یا کم درآمد به ویژه در فصولی که کشاورزی نمی‌شد، در کارخانه‌ها به عنوان نیروی کار پذیرفته شدند و تعدادی نیروی کار ماهر از نواحی مرکزی ایران به اجبار به مازندران انتقال یافتند.^{[۲۶]: ۶۵۳–۶۵۴}

پس از تبعید رضاشاه و در سال‌های جنگ جهانی دوم، صنعت نساجی با مشکلات عدیده‌ای مواجه شد تا آنجا که در ۱۳۳۰ خورشیدی کارگران نساجی شاهی و حریربافی چالوس دست به اعتصاب گسترده زدند. پس از کودتای ۲۸ مرداد اصلاحاتی شکل گرفت و برنامهٔ عمرانی اول در ۱۳۳۴ حیات دیگری به این صنایع بخشید. از آن پس نساجی مازندران به دوران شکوفایی خود رسید و در بسیاری از زمینه‌ها کشور را به خودکفایی رساند؛ من‌جمله در ۱۳۴۵ خورشیدی ایران از واردات پارچهٔ نخی بی‌نیاز شد. پس از انقلاب سفید این صنعت از تملک دولتی خارج شد و به صورت کارخانه‌های سهامی درآمد. در ۱۳۵۰ خورشیدی تنها دو واحد نساجی بهشهر و نساجی شاهی دارای ۳۸۰۰ کارگر بودند که جدای از شاغلان در مراکز خدماتی وابسته به این کارخانه‌ها بود. تعدادی از کارگران برای آموزش به اروپا اعزام می‌شدند. این کارخانه‌ها با اهداف بلندمدت بنیان گذاشته شده بودند و در آن زمان سیزده و نیم میلیون ریال ضرر دربرداشتند ولی تا ۱۳۵۴ و ۱۳۵۵ خورشیدی به سود هشتاد و نه میلیون ریالی دست یافتند.^{[۲۶]: ۶۵۵–۶۵۶}

بعد از انقلاب ۱۳۵۷ در جریان تغییر مالکیت‌ها، با تغییر در نحوه سیاست‌گذاری‌ها و سازمان‌های دولتی، کارخانه نساجی مازندران زیر نظر وزارت صنایع و معادن درآمد. اوج فعالیت پس از انقلاب در سال‌های دههٔ ۱۳۶۰ و ۱۳۷۰ بود، در این زمان شرکت ۱۶۷ نمایندگی در سراسر ایران داشت که به عرضه و فروش مستقیم محصولات کارخانه می‌پرداختند.^[۲۷] در سال ۱۳۷۲ بانک صنعت و معدن به‌علت بدهی، شرکت نساجی مازندران را به بانک ملی واگذار کرد و به این‌ترتیب وزارت صنایع و معادن یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های تولیدی و صنعتی‌اش را از مالکیت خود خارج و به بانک ملی فروخت، این نقطه شروعِ افول و مشکلات کارخانه نساجی مازندران بود که نهایتاً منجر به تخریب و نابودی آن شد.^[۲۸]

از بزرگ‌ترین واحدهای صنعتی نساجی استان مازندران که اکنون فعالیت دارند، می‌تواند به این موارد اشاره کرد: آسمان‌تاب طبرستان، اکریلتاب بهشهر، اکسیرساز شمال، ایران تک‌نخ چالوس، بافندگی نور چتایی، بستا بافت سوادکوه، بی‌بافت کلاردشت، بی‌بافت عباس‌آباد، پلی‌بافت بابلسر، پوشاک آویشن، تفاته بافت وطن، خرقه آمل، رنگین‌نخ بشل، ریسندگی و بافندگی خزر ریس، زربافت پروانه، ژئوشبکه پارسیان، صنایع کرک بابل، فرش ابریشم شمال، فرش ساوین، فرش و موکت بابل، کیسه زرین شمال، کیسه کاسپین مازندران، کیسه کشاورز، مخمل عالی بافت، مهران بافت قائم، نخ شمال، نساجی بابکان، نساجی سنگتاب و نساجی مازندران.^{[۲۶]: ۶۶۶–۶۵۶}

صنعت برق

نخستین کارخانه‌های برق حرارتی در ۵ دی ۱۲۶۹ خورشیدی، در بندر گز (امروزه در استان گلستان) احداث شد و یک بازرگان مشهور به نام «قاسمُف» بانی آن بود. پس از آن ژنراتورهایی به بابل و ساری آورده شد اما تأسیسات گستردهٔ ادارهٔ برق تا سال‌ها دایر نشد. تنها پس از ورود صنعت برق در گیلان و تأسیسات خوشتاریا در بندرانزلی، در سال ۱۳۰۷ خورشیدی یک بابلی الگوبرداری کرده و اینچنین قدم‌های نخستین برای ایجاد شرکت برق منطقه‌ای مازندران آغاز شد. در آن سال‌ها فلسفی و شرکا نخستین مولد برق به قدرت ۱۵۰ کیلووات را در گرگان (که از شهرهای مازندران بود) نصب و راه‌اندازی کردند. ولی دیگر شهرهای مازندران همچنان از برق بی‌بهره بودند تا در ۱۳۱۵، ارباب رستم سهیل یک موتور به قدرت ۶۰ کیلو وات در آمل نصب کرد. جمع کل مشترکان شهر ساری در ۱۳۲۱ به ۱۲۰ مشترک می‌رسید و تنها ۲۰۰ چراغ روشنایی معابر وجود داشت. اما در دهه‌های ۲۰ و ۳۰، بخش خصوصی کنار گذاشته شد و شهرداری‌ها تدریجاً عهده‌دار تولید و توزیع برق شدند.^[۲۹]

توسعه نیروگاه‌های با مقیاس کوچک که دارای رویکرد تولید همزمان برق و حرارت هستند، از سیاست‌های انرژی در ایران است و موقعیت جغرافیایی خاص مازندران، با رطوبت بالا و دمای متوسط مناسب به دلیل قرار گرفتن در کرانۀ دریا، منجر به افزایش راندمان مولدهایی از این دست می‌شود و به همین جهت، استان از پتانسیل بالایی در صنعت برق برخوردار است. همچنین وجود رودخانه‌های پر آب با توپوگرافی و مرفولوژی مناسب، زمینه‌ساز توسعه نیروگاه‌های برق آبی است.^[۳۰] در ۱۴۰۲، تولید ناویژه برق استان ۸۹۴۲٫۹ میلیون کیلو وات ساعت بوده که حدود ۹۸٫۷ درصد آن مربوط به نیروگاه شهید سلیمی است. مقدار تخلیهٔ سالانهٔ منابع آب‌های زیرزمینی ۲۰۶۴٫۲۶ میلیون مترمکعب برآورد شده است.^{[۸]: ۳۷۷}

استان مازندران به لحاظ موقعیت طبیعی و جغرافیایی در بخش طبیعت گردی جزء استان‌های برتر و قطب گردشگری کشور محسوب می‌گردد. نزدیک به ۱۴ میلیون نفر گردشگر داخلی و ده‌ها هزار توریست خارجی هر ساله به منظور گذراندن اوقات فراغت و بازدید آثار از این استان دیدن می‌کنند. وجود دریای مازندران با ساحل زیبا و مناسب به‌همراه برخورداری از دامنه‌ها و پارک‌های جنگلی و کوهستانی، وجود جنگل‌های هیرکانی، وجود قله دماوند با ۵۶۷۰ متر ارتفاع معروف به بام ایران، غارها، آبشارها، رودخانه‌ها، آب‌های متعدد سرد و گرم معدنی، چشمه‌ها، تالاب‌ها به ویژه شبه جزیره میانکاله و بیش از ۸۰۰ آثار تاریخی شناسایی شده نظیر مجموعه تاریخی شهرهای آمل، بهشهر و ساری و مجموعه‌های تفریحی و سیاحتی شهرهای چالوس، رامسر، نور، تنکابن، نوشهر این استان را به مجموعه ای متنوع برای استفاده گردشگران با انگیزه مختلف بدل نموده است. نزدیک به یکصد واحد اقامتی شامل هتل، متل، هتل آپارتمان، مهمانپذیر و مجتمع تفریحی ساحلی، جنگلی و کوهستانی همراه با ده‌ها آژانس خدمات مسافرتی و جهانگردی خدمات لازم را به گردشگران ارایه می‌کنند.^[۳۱][۳۲] در این استان ۱۲۱۳ واحد اقامتی، ۴۳۵ واحد پذیرایی بین راهی و ۲۱۱ دفتر خدمات مسافرتی و جهانگردی وجود دارد. توریسم در مازندران دارای ظرفیت‌های بسیار بالایی است.^[۳۳]: 17

• 
  خانه کلبادی (موزه ساری)
• 
  گردشگری ورزشی در سرخ‌رود
• 
  قلعه کنگلو از دوره باستان
• 
  خانه نیما یوشیج
• 
  گردشگری روستایی
• 
  آتشکده آمل
• 
  طبیعت منطقه فیلبند
• 
  جنگل سی‌سنگان و دریای خزر
• 
  شهر و منطقه نمونه گردشگری نمک‌آبرود، از منظر تله‌کابین آن
• 
  معماری بومی در مقریکلا
• 
  پل کلانتری دوآب در مسیر راه‌آهن مازندران
• 
  باداب سورت، طبیعتی نادر
• 
  کاخ مرمر رامسر، اقامتگاه سلطنتی که به موزه بدل شده
• 
  برج لاجیم (از آثار باوندی)
• 
  گنبد سرست (از آثار مرعشی)
• 
  پناهگاه حیات وحش سمسکنده

شهرک‌های صنعتی آمل، بابل (بندپی)، بابکان، بابلسر، بابل‌کنار، بشل (سوادکوه)، بلده، بهشهر، پل سفید (شورمست)، جمشیدآباد، جویبار، چالوس (مرزن‌آباد)، دودانگه، رستم‌کلا، ساری فاز یک، ساری فاز دو، سلمان‌شهر، محمودآباد (تشبندان)، کجور، کیاسر، لاریجان، منصورکنده، نکا، نور (چمستان) و نوشهر در استان مازندران واقع شده‌اند. همچنین در کنار شهرک‌های صنعتی، تعدادی ناحیه‌های صنعتی با مساحت‌های کمتر در استان فعال هستند.^[۳۴] شهرک‌های صنعتی مازندران از لحاظ الزامات محیط زیستی در کشور بهترین عملکرد را دارند و ۱۶ مدول تصفیه‌خانهٔ مرکزی در ۱۴ شهرک و ناحیهٔ صنعتی مازندران وجود دارد و ۶ مدول در مراحل طراحی یا احداث هستند. ۱۵ ایستگاه آتش‌نشانی نیز در این مناطق تأسیس شده است.^[۳۳]: 10

منطقه ویژه اقتصادی بندر امیرآباد به عنوان یک بندر استراتژیک در مسیر راه‌گذر بین‌المللی شمال–جنوب از سال ۱۳۸۰ به عنوان تنها بندر متصل به شبکهٔ راه‌آهن ایران بنیان گذاشته شد. در امیرآباد اراضی بسیاری برای پشتیبانی از سرمایه‌گذاری بخش خصوصی کنار گذاشته شده و مخازن و انبارهای بسیاری وجود دارد. این بندر ظرفیت پذیرش کشتی‌های تا ۶۵۰۰ تُن را داراست و با ۱۵ پست اسکله، بزرگ‌ترین بندر حاشیهٔ دریای مازندران است. بندرهای نوشهر و فریدون‌کنار نیز دارای ظرفیت‌هایی در بخش تجارت و بازرگانی هستند.^{[۳۳]: ۱۹–۲۱} در سال ۱۳۹۸ در هیئت دولت ایجاد منطقه آزاد تجاری-صنعتی مازندران تأیید شده و در سال ۱۳۹۹ به تصویب رسید. در سال ۱۴۰۲ نیز سرانجام شورای مصلحت نظام آن را تأیید کرد.^{[۳۵][۳۶][۳۷][۳۸]}

حجم مبادلات خارجی استان در سال ۱۳۹۸، ۱۵۳۲/۹ میلیون دلار بوده که ۸۵/۸ درصد آن واردات و ۱۴/۲درصد آن را صادرات (غیرنفتی) تشکیل می‌دهد.^[۳]

برخی محصولات استان مازندران به کشورهای آمریکا، روسیه، آذربایجان، ایتالیا، آلمان، سوئیس، فرانسه، هلند، اسپانیا، کانادا، کویت، قطر، عراق، قزاقستان، پاکستان، ترکمنستان، ازبکستان، رومانی، عمان، افغانستان، امارات، نروژ و بلاروس صادر می‌شود. اقلام عمده صادراتی شامل انواع فراورده‌های لبنی، سیمان، خاویار، برنج، مرکبات، مصنوعات چوبی، شیرینی‌جات، انواع گل و گیاه، نوشابه و انواع نوشیدنی‌ها، محصولات کشاورزی و مواد معدنی و زینتی است. سه بندر و سه فرودگاه فعال و ۳۸۰ کیلومتر راه ریلی و ۷۸۰ کیلومتر راه آسفالته مبانی تبادلاتی مازندران با دیگر نقاط جهان است. از صادرات نزدیک به ۱۹۰ هزار تن مرکبات به کشورهای خارجی، ۱۶۸ هزار تن آن از تولیدات مازندران بوده است.^[۳۹] در حال حاضر فراورده‌های لبنی، سیمان، مواد پلاستیکی، بستی و آب میوه، کالاهایی مانند جو دامی، چربی‌ها و روغن‌های حیوانی، چوب، تخته و دانه‌های روغنی از طریق گمرکات نوشهر، امیرآباد، فریدونکنار، ساری و آمل به کشورهای طرف تجاری صادر می‌شود.^[۴۰] در سال ۱۳۹۹ نیز اولین محصول صادراتی برنج ایران بالغ بر ۲۵ تن از مرکز بین‌المللی تجارت و پایانه صادرات برنج ایران در آمل به کانادا صادر شد.^[۴۱]

• فهرست استان‌های ایران بر پایه تولید ناخالص داخلی
• فهرست استان‌های ایران بر پایه شاخص توسعه انسانی
• صنعت در آمل

• جایگاه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی استان‌های کشور ۱۴۰۲–۱۳۹۸ (PDF). دفتر ریاست، روابط عمومی و همکاری‌های بین‌الملل: مرکز آمار ایران. ۱۴۰۳. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۴۰۹-۴۸۴-۹.
• تحول صنعت مازندران بعد از انقلاب؛ فعالیت ۳۰۲۷ واحد صنعتی و تولیدی در استان
• https://sari.mfa.ir/portal/GeneralCategoryServices/13323
• آخرین وضعیت متغیرهای کلان اقتصادی در استان مازندران، خردادماه ۱۳۹۹.