جناس قلب
| بخشی از سلسله مقالات در مورد |
| آرایههای ادبی |
|---|
 درگاه ادبیات فارسی |
جناس قلب یا عکس در آرایههای ادبی از انواع جناس است که در آن ارکان جناس از نظر ترتیب حروف با یکدیگر متفاوتند، مانند «تربت و رتبت». واژه قلب بهمعنی دگرگون و وارونه کردن است و در فن جناس، آوردن کلماتی را میگویند که حروف آنها وارونهٔ یکدیگر باشد.[۱] کزّازی این نوع را باشگونه نامیده و گفته «باشگونگی یا قلب، آن است که از پیش و پس و درهم ریختگی آوایی در واژه، آرایهای پدید آید، به گونهای که یکی از دو واژه که آنها را پایه مینامیم، باشگونهٔ دیگری باشد».[۲]
انواع
جناس قلب بر سه قسم بهکار رفته است:
قلب بعض
آن است که وارونگی در برخی از حروف رخ داده باشد؛ مانند وارونگی و قلب در دو کلمه «قریب و رقیب».
قلب کل
رادویانی در تعریف این جناس گفته «آن است که قلب به همهٔ کلمه افتد؛ چون درم و مرد».[۳]
قلب مجنّح (بالدار)
آن است که یکی از دو متجانس در آغاز بیت و دیگری در پایان بیت قرار گیرد، گویا بیت دو بال دارد، مانند «جمران و مرجان».[۴] این نوع کم کاربردترین نوع جناس قلب در دیوان شابالظریف است.
- مثال:
| رام شد دل بدان بت عیار | لبش افسونگر است و زلفش مار (؟) |
برخی واقع شدن قلب کل در آغاز و پایان مصراع را نیز از این نوع بهشمار آوردهاند.[۵] مانند بیت زیر (از قوامی)
- مثال:
| گنج دولت دهد کفایت جنگ | رای نصرت کند حمایت یار |
پانویس
منابع
- خطیب قزوینی، الایضاح، بیروت، دارالکتب العلمیه، بیتا
- کزازی، جلالالدین (۱۳۷۳)، زیباشناسی سخن پارسی (بدیع)، چاپ اول، تهران: مرکز.
- رادویانی، محمد بن عمر (۱۳۶۲)، ترجمان البلاغه، ویرایش احمد آتش، چاپ دوم، تهران: اساطیر.
- گرکانی، محمد حسین، (شمس العلما)، ابدع البدایع، به اهتمام حسین جعفری، تبریز، احرار، ۱۳۷۷
- اسلامی، اسماعیل، زیباییشناسی جناس در دیوان شابالظریف، فصلنامه زیباییشناسی ادبی، شماره ۵۳، ۱۴۰۱