نبرد توکاروی

نبرد توکاروی
بخشی از فتح بنگال به دست گورکانیان

نبرد توکاروی در نگاره‌ای از اکبرنامه، حدود ۱۵۹۰ میلادی
تاریخ۳ مارس ۱۵۷۵
موقعیت
در مسیر مدینی‌پور به جالسوار، نزدیک رود سوبرنارکا، شرق هند
۲۱°۵۸′۲۳″شمالی ۸۷°۱۷′۰۲″شرقی / ۲۱٫۹۷۳°شمالی ۸۷٫۲۸۴°شرقی / 21.973; 87.284
نتایج پیروزی گورکانیان؛ عقب‌نشینی داود خان به کاتک و سپس انعقاد پیمان کاتک
طرف‌های درگیر
امپراتوری گورکانی سلطان‌نشین بنگاله
فرماندهان و رهبران
منعم‌خان
تودر مل		 داود خان کرانی
گجر خان  †
قوا
نامشخص نامشخص
تلفات و خسارات
نامشخص نامشخص

نبرد توکاروی (انگلیسی: Battle of Tukaroi)، که با نام‌های نبرد باجهورا (Battle of Bajhaura) و نبرد مغولماری (Battle of Mughulmari) نیز شناخته می‌شود، نبردی میان امپراتوری گورکانی و سلطان‌نشین بنگاله به فرمانروایی داود خان کرانی بود که در ۳ مارس ۱۵۷۵ در شرق هند رخ داد.[۱][۲]

نیروهای گورکانی را منعم‌خان، والی بنگال و بیهار، با کمک تودر مل فرماندهی می‌کرد و نیروهای افغان بنگال تحت فرمان داود خان و سردارش گجر خان بودند.[۳]

در آغاز نبرد، نیروهای افغان موفق شدند مرکز سپاه گورکانی را دچار آشفتگی کنند و منعم خان نیز به‌شدت زخمی شد. با این حال، نیروهای گورکانی دوباره آرایش گرفتند و تودر مل جناح راست افغان‌ها را عقب راند. کشته‌شدن گجر خان در جریان نبرد به فروپاشی مقاومت افغان‌ها انجامید و داود خان ناچار شد به سوی کاتک در اودیشا عقب‌نشینی کند.[۱][۲]

پیروزی توکاروی راه را برای انعقاد پیمان کاتک در ۱۲ آوریل ۱۵۷۵ باز کرد. بر اساس این پیمان داود بنگال و بیهار را به گورکانیان واگذار کرد و تنها اودیشا را در اختیار خود نگه داشت.[۴] این توافق پایدار نماند و پس از مرگ منعم خان در اکتبر همان سال، داود دوباره وارد بنگال شد. درگیری سرانجام با شکست و کشته‌شدن او در نبرد راج‌محل در ۱۲ ژوئیهٔ ۱۵۷۶ پایان یافت.[۴]

پیش‌زمینه

در نیمهٔ دوم سدهٔ شانزدهم، بخش عمدهٔ بنگال، بیهار و اودیشا در اختیار سلسله کرانی، دودمانی افغان‌تبار از فرمانروایان بنگال، قرار داشت.

سلیمان خان کرانی، پدر داود، با وجود استقلال عملی خود از رویارویی مستقیم با اکبر کبیر پرهیز می‌کرد. او برتری اسمی امپراتور گورکانی را می‌پذیرفت، هدایایی برای دربار اکبر می‌فرستاد و وعده داده بود نام اکبر در خطبه و بر سکه‌ها ذکر شود.[۵]

پس از مرگ سلیمان در حدود اکتبر ۱۵۷۲، پسرش بایزید خان کررانی به سلطنت رسید، اما کمتر از یک ماه بعد کشته شد. بزرگان افغان سپس برادر کوچک‌تر او، داود خان، را به سلطنت رساندند.[۵]

داود برخلاف پدرش سیاست استقلال آشکارتری در پیش گرفت. او دستور داد خطبه به نام خودش خوانده شود و سکه‌هایی با نام خود ضرب کرد؛ اقداماتی که به معنای اعلام حاکمیت مستقل از اکبر بود.[۵]

آغاز جنگ با گورکانیان

داود در ادامه به قلعهٔ زمانیه در مرز قلمرو گورکانی حمله کرد. اکبر که در آن هنگام درگیر لشکرکشی در گجرات بود، به منعم خان، نمایندهٔ حکومت گورکانی در جونپور، دستور داد علیه او اقدام کند.[۲]

لودی خان، یکی از بزرگان افغان و وزیر داود، در آغاز توانست با منعم خان به توافقی موقت برسد. این مصالحه نه اکبر را راضی کرد و نه داود را. داود مدتی بعد لودی خان را به قتل رساند و اموال او را مصادره کرد؛ اقدامی که سبب شد شماری از هواداران لودی به گورکانیان بپیوندند.[۵]

منعم خان بار دیگر عملیات را آغاز کرد و پتنا را در محاصره گرفت. هنگامی که روشن شد تصرف شهر برای نیروهای او دشوار است، از اکبر درخواست کرد شخصاً در لشکرکشی شرکت کند.

لشکرکشی اکبر به پتنا

اکبر در ژوئن ۱۵۷۴ با سپاهی بزرگ و ناوگانی از قایق‌ها از مسیر رودخانه‌ها به سوی شرق حرکت کرد. او در اوت همان سال به منطقهٔ پتنا رسید.

یکی از مهم‌ترین مواضع دفاعی داود، حاجی‌پور در ساحل شمالی گنگ بود. حاجی‌پور از مراکز اصلی تأمین آذوقهٔ پتنا محسوب می‌شد و اکبر تصمیم گرفت پیش از حملهٔ مستقیم به پتنا آن را تصرف کند.

پس از سقوط حاجی‌پور، داود دریافت که ادامهٔ دفاع از پتنا دشوار است و شبانه شهر را ترک کرد. اکبر وارد پتنا شد و نیروهای گورکانی مقدار زیادی تجهیزات و صدها فیل به دست آوردند.[۱]

اکبر سپس تصمیم گرفت ادامهٔ فتح بنگال را به فرماندهانش بسپارد. او منعم خان را به حکومت بنگال منصوب کرد و تودر مل و چند فرماندهٔ دیگر را برای کمک به او باقی گذاشت.[۳]

اکبر در ۱۸ ژانویهٔ ۱۵۷۵، حدود یک ماه و نیم پیش از نبرد توکاروی، به فتح‌پور سیکری بازگشت. ازاین‌رو او شخصاً در نبرد توکاروی حضور نداشت و فرماندهی میدانی نیروهای گورکانی بر عهدهٔ منعم خان و تودر مل بود.[۱]

پیشروی به بنگال

منعم خان پس از خروج اکبر به پیشروی ادامه داد. نیروهای گورکانی سورج‌گره، مونگیر، بهاگلپور و کاهال‌گاون را تقریباً بدون مقاومت جدی تصرف کردند و سپس به سمت تلیاگرهی پیش رفتند.[۳]

داود برای جلوگیری از پیشروی آنان نیروهایی در مسیر مستقر کرد، اما گورکانیان با کمک فرمانروایان محلی از تپه‌های راج‌محل عبور کردند.

منعم خان در ۲۵ سپتامبر ۱۵۷۴ تاندا، پایتخت بنگال، را تصرف کرد.[۳] داود به سمت اودیشا عقب نشست و نیروهای گورکانی او را تعقیب کردند.

محل نبرد

منابع تاریخی نبرد را با نام‌های توکاروی، باجهورا و مغولماری ثبت کرده‌اند.[۱]

بر اساس بررسی جغرافیایی نقل‌شده در The Cambridge History of India، محل نبرد در جادهٔ میان مدینی‌پور و جالسوار، کمی بیش از نیمهٔ راه از مدینی‌پور به جالسوار و در فاصله‌ای کمتر از سه مایل از ساحل شرقی رود سوبرنارکا قرار داشت.[۱]

بنگلاپدیا نیز توکاروی را در ناحیهٔ مدینی‌پور و در کنار سوبرنارکا قرار می‌دهد.[۲]

در برخی روایت‌ها نام مغولماری به منطقه‌ای در حدود هشت مایل شمال توکاروی اطلاق شده است و احتمال داده شده که میدان نبرد در محدوده‌ای گسترده میان این دو محل امتداد داشته باشد.

نبرد

نبرد توکاروی؛ نگاره‌ای از اکبرنامه، حدود ۱۵۹۰

دو سپاه در ۳ مارس ۱۵۷۵ با یکدیگر روبه‌رو شدند.

منعم خان ظاهراً قصد نداشت در آن روز وارد نبردی گسترده شود، اما پیشروی نیروهای افغان سبب شد درگیری پیش از آنکه آرایش سپاه گورکانی کاملاً آماده شود آغاز شود.[۱]

در مرحلهٔ نخست نبرد، نیروهای داود عملکرد موفقی داشتند. مرکز سپاه گورکانی زیر فشار شدید قرار گرفت و بخشی از نیروها عقب نشستند. منعم خان در جریان درگیری چندین زخم جدی برداشت و یکی از فرماندهان گورکانی به نام عالم خان کشته شد.[۱]

گجر خان، از مهم‌ترین فرماندهان داود، نیروهای افغان را در حمله به مرکز گورکانیان هدایت می‌کرد. پیشروی او چنان موفق بود که در مقطعی پیروزی افغان‌ها محتمل به نظر می‌رسید.[۲]

با این حال، نیروهای گورکانی توانستند مرکز سپاه خود را دوباره سازمان دهند. تودر مل نیز جناح تحت فرمان خود را حفظ کرد و سپس به جناح راست افغان‌ها فشار آورد.[۱]

ضدحملهٔ نیروهای گورکانی در نبرد توکاروی

گجر خان در جریان مرحلهٔ بعدی نبرد کشته شد. مرگ او تأثیر شدیدی بر روحیهٔ نیروهای افغان گذاشت و صفوف آنان شروع به فروپاشی کرد.[۲]

جناح‌های دیگر سپاه داود نیز پس از اطلاع از کشته‌شدن گجر خان عقب نشستند. تودر مل و دیگر فرماندهان گورکانی فشار خود را افزایش دادند و داود سرانجام میدان نبرد را ترک کرد.

عقب‌نشینی داود

داود پس از شکست به سوی کاتک در اودیشا عقب نشست. تودر مل نیروهای افغان را تا حوالی بهادرک تعقیب کرد و سپس منعم خان نیز به او پیوست.[۱]

داود در ابتدا خود را برای ادامهٔ مقاومت در کاتک آماده کرد، اما وضعیت نظامی او به‌شدت تضعیف شده بود. هنگامی که نیروهای گورکانی به سوی کاتک پیش رفتند، داود نمایندگانی برای مذاکره نزد منعم خان فرستاد.

پیمان کاتک

در ۱۲ آوریل ۱۵۷۵ داود در اردوگاه منعم خان حاضر شد و میان دو طرف پیمانی منعقد شد که به پیمان کاتک شهرت یافت.[۴]

بر اساس مفاد این پیمان، داود حاکمیت گورکانیان بر بنگال و بیهار را پذیرفت و این دو منطقه را واگذار کرد. در مقابل، اجازه یافت اودیشا را در اختیار داشته باشد.[۲]

تودر مل با انعقاد چنین مصالحه‌ای مخالف بود و خواهان ادامهٔ عملیات تا شکست کامل داود بود، اما منعم خان که سپاهش از جنگ فرسوده شده بود، مصالحه را پذیرفت.

از نظر حقوقی، این پیمان پذیرش برتری اکبر از سوی داود و پایان استقلال رسمی حکومت کررانی بر بخش عمدهٔ بنگال بود؛ بااین‌حال کنترل عملی گورکانیان بر سراسر بنگال هنوز تثبیت نشده بود.

پیامدها

پس از پیمان، منعم خان برای نظارت بر مناطق تازه‌تصرف‌شده در بنگال باقی ماند. او مدتی در گور مستقر شد، اما در شهر بیماری همه‌گیری شدیدی شیوع یافت.

منعم خان در ۲۳ اکتبر ۱۵۷۵ درگذشت.[۳]

مرگ او شرایط سیاسی را به سود داود تغییر داد. داود پیمان کاتک را کنار گذاشت، از اودیشا وارد بنگال شد و بخش‌هایی از غرب و شمال بنگال را دوباره تصرف کرد.[۴]

اکبر در پاسخ حسین قلی بیگ را با لقب خان جهان مأمور سرکوب داود کرد. جنگ در سال بعد ادامه یافت و سرانجام در نبرد راج‌محل در ۱۲ ژوئیهٔ ۱۵۷۶، نیروهای داود شکست خوردند و خود او اسیر و اعدام شد.[۴]

به این ترتیب، اگرچه نبرد توکاروی ضربهٔ بزرگی به استقلال سلطان‌نشین بنگال وارد کرد، پایان قطعی حکومت داود و دودمان کررانی یک سال بعد و در نبرد راج‌محل رخ داد.

اهمیت

نبرد توکاروی یکی از مراحل تعیین‌کنندهٔ فتح بنگال به دست گورکانیان بود. این نبرد برای نخستین بار داود خان را وادار کرد بخش عمدهٔ قلمرو خود، شامل بنگال و بیهار، را به حکومت اکبر واگذار کند.[۴]

با این حال، پیروزی گورکانیان در توکاروی به معنی تسلط فوری و کامل آنان بر بنگال نبود. مقاومت افغان‌ها، بازگشت داود و فعالیت فرمانروایان محلی در مناطق شرقی باعث شد استقرار کامل حکومت گورکانی در بنگال روندی چنددهه‌ای باشد.

نبرد توکاروی همچنین از نظر تاریخ نظامی دورهٔ اکبر اهمیت دارد؛ زیرا نمونه‌ای از توانایی سپاه گورکانی در بازیابی آرایش خود پس از شکست اولیه و استفاده از فرماندهان باتجربه‌ای چون تودر مل در یک وضعیت بحرانی بود.[۱]

در اکبرنامه

داود خان کررانی در نبرد توکاروی، جزئیاتی از نگارهٔ اکبرنامه

نبرد توکاروی در نسخه‌های مصور اکبرنامه، تاریخ رسمی سلطنت اکبر نوشتهٔ ابوالفضل علامی، به تصویر کشیده شده است.

یکی از نگاره‌های شناخته‌شدهٔ این نبرد که حدود ۱۵۹۰ میلادی ساخته شده، رویارویی سواره‌نظام و فیل‌های جنگی دو سپاه را نشان می‌دهد. این اثر به منوهر نسبت داده شده و بخش‌هایی از آن امروزه در مجموعه‌های مختلف نگهداری می‌شود.[۶]

از این مجموعه تصاویر مستقلی از داود خان، منعم خان و ضدحملهٔ گورکانیان نیز باقی مانده است. این نگاره‌ها حدود پانزده سال پس از نبرد و در کارگاه سلطنتی اکبر ساخته شده‌اند و بنابراین علاوه بر ارزش هنری، بازتاب روایت رسمی دربار گورکانی از جنگ نیز هستند.

نگارخانه

جستارهای وابسته

پانویس

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Haig, Wolseley (1937). Burn, Richard (ed.). The Cambridge History of India (in English). Vol. 4. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 113–114.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 Ahmed, ABM Shamsuddin. "Daud Khan Karrani". بنگلاپدیا (in English). Asiatic Society of Bangladesh. Retrieved 25 اوت 2026.
  3. 1 2 3 4 5 "Munim Khan Khan-i-Khanan". بنگلاپدیا (in English). Asiatic Society of Bangladesh. Retrieved 25 اوت 2026.
  4. 1 2 3 4 5 6 "Rajmahal, The battle of". بنگلاپدیا (in English). Asiatic Society of Bangladesh. Retrieved 25 اوت 2026.
  5. 1 2 3 4 "History". بنگلاپدیا (in English). Asiatic Society of Bangladesh. Retrieved 25 اوت 2026.
  6. ↑ "Battle of Tukaroi (3 March 1575)". ویکی‌انبار (in English). Retrieved 25 اوت 2026.

منابع

  • Haig, Wolseley (1937). Burn, Richard (ed.). The Cambridge History of India (in English). Vol. 4. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 113–114.
  • Sarkar, Jadunath, ed. (1948). The History of Bengal (in English). Vol. 2. Dacca: University of Dacca.
  • Richards, John F. (1993). The Mughal Empire (in English). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 9780521566032.

پیوند به بیرون

This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.