زبدة التواریخ (سید لقمان)

زبدةالتواریخ
نسخهٔ زبدةالتواریخ که در ۱۵۸۳ برای مراد سوم تهیه شد و اکنون در موزهٔ هنرهای ترکی و اسلامی استانبول نگهداری می‌شود
نسخهٔ زبدةالتواریخ که در ۱۵۸۳ برای مراد سوم تهیه شد و اکنون در موزهٔ هنرهای ترکی و اسلامی استانبول نگهداری می‌شود
نویسنده(ها)سید لقمان و شهنامه‌نویسان پیشین دربار عثمانی
کشورامپراتوری عثمانی
زبانترکی عثمانی
موضوع(ها)تاریخ جهان، تاریخ پیامبران، تاریخ دودمان عثمانی

زُبدةالتواریخ اثری تاریخی به ترکی عثمانی است که در دربار امپراتوری عثمانی در سدهٔ شانزدهم میلادی شکل گرفت و بخش عمدهٔ صورت نهایی آن با نام سید لقمان، تاریخ‌نگار و شهنامه‌نویس دربار سلیم دوم و مراد سوم، پیوند دارد. نگارش این اثر پیش از لقمان و در روزگار سلیمان یکم آغاز شده بود؛ بخش‌های نخست آن به تاریخ پیامبران، تبارنامه‌ها و آغاز تاریخ عثمانی اختصاص داشت و روایت تاریخ عثمانی تا سال ۱۵۵۹ پیش از ورود لقمان به کار نوشته شده بود. لقمان پس از برعهده گرفتن منصب شهنامه‌نویسی، ادامهٔ وقایع را تا پایان خدمت خود در ۱۵۹۵ به اثر افزود.[۱]

اگرچه سید لقمان آثاری منظوم به فارسی نیز نوشته بود، زبدةالتواریخ از آثار منثور ترکیِ مرتبط با فعالیت تاریخ‌نگاری اوست و نسخه‌های اصلی شناخته‌شدهٔ آن به ترکی عثمانی نوشته شده‌اند.[۲] نسخهٔ مصوری که در ۱۵۸۳ برای مراد سوم تهیه شد نیز به خط نسخ و به زبان ترکی است.[۳]

شکل‌گیری اثر

سید لقمان در ۱۵۶۹ به منصب شهنامه‌نویسی دربار عثمانی رسید. در کنار وظیفهٔ اصلی او برای نگارش تاریخ منظوم دربار، ادامه دادن اثری که در منابع با عنوان طومار همایون و نیز زبدةالتواریخ شناخته می‌شد به او سپرده شد. این طومار تاریخ دودمان عثمانی را از آغاز آن دنبال می‌کرد. لقمان بخش تاریخ عثمانی را از رویدادهای سال ۱۵۵۹، در سال‌های پایانی سلطنت سلیمان یکم، ادامه داد و سپس رویدادهای دورهٔ سلیم دوم و مراد سوم را به آن افزود.[۴]

در حدود ۱۵۷۶، خواجه سعدالدین افندی نسخه‌ای از افزوده‌های لقمان را دید و نسخه‌ای برای خود خواست. لقمان در نسخه‌ای که برای او فراهم کرد، بخش مفصل تبارنامه‌ای طومار را کنار گذاشت و قسمت‌های تاریخی پیش از زمان خود را نیز خلاصه کرد. این صورت کوتاه‌شده مجمل‌الطومار نام گرفت.[۴]

در ۱۵۸۳، نسخه‌های کتابی و مصورِ زبدةالتواریخ بر پایهٔ طومار اصلی تهیه شد. سه نسخهٔ مصور برای مراد سوم، صدراعظم سیاوش پاشا و محمد آغا، رئیس خواجگان دربار، فراهم آمد. نگاره‌های این نسخه‌ها در نگارخانهٔ سلطنتی عثمانی ساخته شدند.[۴]

طومار اصلی نیز پس از تهیهٔ این نسخه‌های کتابی همچنان تکمیل شد و تاریخ عثمانی در آن تا جلوس محمد سوم در ۱۵۹۵ ادامه یافت.[۱]

محتوا

نقشهٔ آسمانی شامل بروج و منازل ماه در نسخهٔ ۱۵۸۳ زبدةالتواریخ

ساختار زبدةالتواریخ تاریخ جهان را از آفرینش تا روزگار عثمانیان دنبال می‌کند. بخش آغازین به ساختار جهان، آسمان‌ها و زمین اختصاص دارد و سپس روایات پیامبران از آدم تا محمد، دودمان‌های فرمانروا و سرانجام دودمان عثمانی را دربر می‌گیرد.[۵]

در آغاز نسخه‌های مفصل اثر، نمودارهایی دربارهٔ کیهان و زمین و سپس تبارنامه‌هایی از آدم و حوا به بعد آمده است. در طومار اصلی، افزون بر نمودار مربوط به بروج، نقشه‌ای شماتیک از جهان و شمار زیادی ترنج و دایرهٔ تبارنامه‌ای برای پیوند دادن شخصیت‌ها و دودمان‌ها دیده می‌شود.[۴]

بخش تاریخ عثمانی، پس از شرح پیدایش دودمان، رویدادهای دوران سلاطین را به ترتیب زمانی دنبال می‌کند. بخش مربوط به سال‌های ۱۵۵۹ تا ۱۵۹۵ مستقیماً حاصل کار سید لقمان است و رویدادهای سی‌وپنج سال پایانی سلطنت سلیمان یکم و دوره‌های سلیم دوم و مراد سوم را دربر می‌گیرد. این قسمت به شیوهٔ وقایع‌نامه نوشته شده و در کنار جنگ‌ها و رویدادهای سیاسی، انتصاب مقام‌های کشوری و لشکری و دیگر رخدادهای دربار را نیز ثبت می‌کند.[۴]

نسخه‌ها

کهن‌ترین و مفصل‌ترین صورت شناخته‌شدهٔ اثر، نسخهٔ طوماری محفوظ در کاخ توپقاپی است که در کتابخانهٔ احمد سوم با شمارهٔ ۳۵۹۹ نگهداری می‌شود. طول این طومار بیش از ۳۱ متر و عرض آن حدود ۷۹ سانتی‌متر است. این نسخه برخلاف نسخه‌های کتابیِ بعدی دارای مجموعهٔ معمول نگاره‌های روایی نیست، اما نمودار آسمان، نقشهٔ جهان و مجموعهٔ گسترده‌ای از نشان‌های تبارنامه‌ای در آن دیده می‌شود.[۲][۴]

نسخهٔ تهیه‌شده برای مراد سوم، با شمارهٔ ۱۹۷۳ در موزه هنرهای ترکی و اسلامی در استانبول نگهداری می‌شود. این نسخه در ۹۹۳ هجری قمری/۱۵۸۳ میلادی تهیه شد. سید لقمان خطاط آن بود و گروه نقاشان آن شامل سید لطفی، ملا قاسم، استاد عثمان و هنرمندان کارگاه آنان بود. نسخه بر کاغذ آهارخورده، با مرکب، آبرنگ و طلا تهیه شده و دارای جلد لاکی است.[۳]

نسخهٔ دیگری برای سیاوش پاشا تهیه شد که اکنون در کتابخانهٔ کاخ توپقاپی، بخش خزانه، با شمارهٔ ۱۳۲۱ نگهداری می‌شود.[۴]

نسخهٔ تهیه‌شده برای محمد آغا اکنون در کتابخانه چستر بیتی در دوبلین با شمارهٔ T 414 نگهداری می‌شود. این نسخه حدود ۱۵۸۵ تا ۱۵۹۰ در استانبول تهیه شده و ۲۴۲ برگ، ۳۱ نگاره و دو نقشه دارد. بر پایهٔ دیباچهٔ آن، لقمان نگارگری اثر را به هنرمندی به نام سُنعی سپرد و نسخه را به محمد آغا تقدیم کرد.[۵]

دو نسخه از مجمل‌الطومار نیز شناخته شده است؛ یکی در کتابخانهٔ پژوهشی سرمت چیفتر وابسته به یاپی کردی در استانبول با شمارهٔ ۲۹۴ و دیگری در کتابخانه بریتانیا با شمارهٔ Or. 1135 نگهداری می‌شود.[۴]

در سال ۲۰۲۶، نسخهٔ دیگری از زبدةالتواریخ در کتابخانه ملی فرانسه شناسایی شد که پیش‌تر در فهرست کتابخانه با مؤلف و عنوان نامعلوم ثبت شده بود. این نسخه با شمارهٔ Turc 73 تنها بخش تاریخ عثمانی را دربر دارد، فاقد نگاره است و بررسی متن و صفحه‌آرایی آن نشان داده است که از نسخهٔ دوبلین رونویسی شده است.[۱]

نگاره‌ها و تذهیب

نگارهٔ کشتی نوح و طوفان در نسخهٔ ۱۵۸۳

نسخه‌های کتابی زبدةالتواریخ از نمونه‌های شاخص نگارگری درباری عثمانی در دورهٔ مراد سوم هستند. موضوع نگاره‌ها از داستان‌های پیامبران و روایات دینی تا تصویر خلفا، فرمانروایان و پادشاهان عثمانی را دربر می‌گیرد. در نسخهٔ ۱۵۸۳، شخصیت‌های تاریخی و دینی غالباً با پوشاک و عناصر تصویری رایج در هنر عثمانی سدهٔ شانزدهم بازنمایی شده‌اند.[۳]

در نگاره‌های مربوط به تاریخ پیامبران، صحنه‌هایی چون آدم و حوا و فرزندانشان، کشتی نوح، روایات ابراهیم، یوسف و دیگر پیامبران دیده می‌شود. نقشهٔ آسمانی آغاز اثر نیز زمین را در میان افلاک، بروج و منازل ماه نشان می‌دهد.

تزئین نسخه‌ها تنها به مینیاتورها محدود نیست. تذهیب، جدول‌کشی، طلاکاری، سرلوح‌ها و آرایه‌های حاشیه‌ای نیز بخش مهمی از ساختار بصری آنهاست. بررسی نسخهٔ دوبلین نشان داده است که تذهیب در چهارده برگ آن به کار رفته و آرایه‌های آن از ویژگی‌های سبک کلاسیک تذهیب عثمانی در اواخر سدهٔ شانزدهم پیروی می‌کند.[۶]

انتشار جدید

متن انتقادی بخش تاریخ عثمانیِ زبدةالتواریخ در سال ۲۰۲۲ به کوشش ابراهیم پازان با عنوان زبدةالتواریخ: تاریخ عثمانی (۱۲۹۹–۱۵۹۵) منتشر شد. این چاپ بر پایهٔ طومار اصلی کاخ توپقاپی و مقابله با نسخه‌های دیگر تهیه شده است. زبان اصل اثر در مشخصات این چاپ «ترکی عثمانی» ذکر شده و کتاب را سازمان نسخه‌های خطی ترکیه در استانبول منتشر کرده است.[۷]

نگارخانه

جستارهای وابسته

منابع

  1. 1 2 3
  2. 1 2 بکیر کوتوق‌اوغلو (2003). "LOKMÂN b. HÜSEYİN". TDV İslâm Ansiklopedisi (in ترکی).{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)
  3. 1 2 3 "Zubdat al-Tawarikh ("Cream of Histories")". Discover Islamic Art (in انگلیسی). Museum With No Frontiers.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8
  5. 1 2 "The Cream of Histories (Zubdat al-tawarikh) by Sayyid Luqman-i 'Ashuri". Chester Beatty Online Collections (in انگلیسی).{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)
  6. ↑
  7. ↑ "ZÜBDETÜ'T-TEVÂRÎH". Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı (in ترکی). 2022.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ زبدة التواریخ (سید لقمان) موجود است.
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.