هنرنامه
.jpg) ورود سلیمان یکم به کاخ در آت‌میدانی برای مراسم ختنهٔ شاهزادگان مصطفی، محمد و سلیم؛ نگاره‌ای از هنرنامه | |
| نویسنده(ها) | سید لقمان |
|---|---|
| تصویرگر(ها) | نقاش عثمان و نگارگران کارگاه درباری عثمانی |
| کشور | امپراتوری عثمانی |
| زبان | ترکی عثمانی |
تعداد جلد | ۲ |
| موضوع(ها) | تاریخ سلاطین عثمانی |
هنرنامه (ترکی استانبولی: Hünername؛ شماره‌های TSMK H.1523–1524) نسخه‌ای خطی و مصور به ترکی عثمانی است که در دربار امپراتوری عثمانی تهیه و در سال‌های ۱۵۸۴ تا ۱۵۸۸ تکمیل شد. این اثر از زمان تکمیل در کاخ توپقاپی در استانبول نگهداری می‌شود.[۱] هنرنامه تاریخ سلاطین عثمانی و به‌ویژه دوران سلیمان یکم را دربر می‌گیرد. اثر در دو جلد صحافی شده و مجموعاً دارای ۸۹ نگاره است و از شناخته‌شده‌ترین نسخه‌های خطی مصور عثمانی به‌شمار می‌رود.[۲]
تاریخچه
تألیف این تاریخ‌نامهٔ درباری با هدف ثبت تاریخ و کردار سلاطین عثمانی نخست به دست شهنامه‌نویسان رسمی دربار، فتح‌الله عارفی چلبی و افلاطون شیروانی، آغاز شد. عارفی، که سلیمان‌نامه نیز از آثار اوست، در ۱۵۶۱ یا ۱۵۶۲ درگذشت و افلاطون شیروانی نیز در ۱۵۶۹ یا ۱۵۷۰ درگذشت.[۳]
پس از وقفه‌ای حدود ده‌ساله که تقریباً با دوران سلطنت سلیم دوم هم‌زمان بود، سید لقمان، نگارگر ایرانی‌تبار، کار تألیف را ادامه داد. او در روزگار مراد سوم مسئول تاریخ‌نگاری رسمی دربار بود و احتمالاً با پشتیبانی صوقوللی محمد پاشا، صدراعظم عثمانی، در آغاز سال ۱۵۷۸ کار بر روی هنرنامه را از سر گرفت.[۲]
طرح اولیه شامل چهار جلد بود، اما تنها دو جلد آن تکمیل شد. قرار بود جلد سوم به دوران سلیم دوم و جلد چهارم به دوران مراد سوم اختصاص یابد.[۱] نگارش دو جلد نخست در سال‌های ۱۵۷۹–۱۵۸۰ پایان یافت، اما کار بر روی نسخه چند سال بعد دوباره ادامه پیدا کرد.
تصویرگری نسخه در کارگاه سلطنتی عثمانی و زیر نظر نقاش عثمان انجام شد. تصویرگری جلد نخست در ۱۵۸۴ و جلد دوم در ۱۵۸۸ به پایان رسید.[۲] پس از تکمیل، دو جلد در کتابخانهٔ کاخ توپقاپی قرار گرفتند و همچنان در همان مجموعه، با شماره‌های خزانهٔ H.1523 و H.1524، نگهداری می‌شوند.
محتوا و ساختار
هنرنامه برخلاف یک وقایع‌نامهٔ صرفاً سال‌شمارانه، کردارها، فضایل و توانایی‌هایی را که در فرهنگ درباری عثمانی برای یک فرمانروای آرمانی در نظر گرفته می‌شد برجسته می‌کند. روایت‌های تاریخی، حکایت‌ها و نگاره‌ها در کنار یکدیگر تصویری آرمانی از سلاطین عثمانی ارائه می‌دهند.[۱]
جلد نخست
جلد نخست به نه سلطان نخست دودمان عثمانی اختصاص دارد. این جلد تاریخ فرمانروایان عثمانی پیش از سلیمان یکم را همراه با حکایت‌هایی دربارهٔ دلاوری، هوش، عدالت و توانایی‌های آنان روایت می‌کند. در میان نگاره‌های آن، تصاویر فرمانروایان و صحنه‌های مربوط به جنگ، شکار، پذیرایی از فرستادگان و دیگر رویدادهای زندگی سلطنتی دیده می‌شود.[۲]
کتاب با توصیف و تصویر کاخ توپقاپی و حیاط‌های گوناگون آن آغاز می‌شود. این تصاویر افزون بر نقش روایی، اطلاعاتی دربارهٔ سازمان فضایی و معماری مجموعهٔ سلطنتی در سدهٔ شانزدهم به دست می‌دهند.[۲]
در این جلد همچنین صحنه‌هایی از تاریخ سلاطین نخستین عثمانی به تصویر کشیده شده است، از جمله نبردها، جلوس‌ها، شکارها و روایت‌های مربوط به قدرت جسمانی یا نظامی فرمانروایان.
جلد دوم
جلد دوم به‌طور کامل به سلطنت سلیمان یکم اختصاص دارد و بخش اصلی و مفصل‌تر پروژه را تشکیل می‌دهد. این جلد دارای ۵۲ نگاره است که سلطان را در موقعیت‌های گوناگون از جمله جنگ، شکار، آیین‌های درباری و امور حکومتی نشان می‌دهند.[۲]
در این جلد زندگی سلیمان به شکل یک روایت پیوسته و صرفاً زمانی تنظیم نشده است؛ بلکه متن پیرامون ویژگی‌ها و فضایل یک فرمانروای آرمانی سامان یافته است. دلاوری نظامی، عدالت، بخشندگی و دینداری سلطان از موضوعات اصلی آن هستند.[۱]
تصاویر و متن همچنین نقش صوقوللی محمد پاشا را برجسته می‌کنند؛ او در سال‌های پایانی سلطنت سلیمان یکم و سپس در دورهٔ سلیم دوم و مراد سوم از بانفوذترین دولتمردان امپراتوری عثمانی بود.[۲]
نگارگری
تصویرگری هنرنامه در کارگاه سلطنتی عثمانی انجام شد و نقاش عثمان نقش محوری در هدایت هنری پروژه داشت. گروهی از نگارگران در تهیهٔ تصاویر مشارکت داشتند و به همین دلیل تفاوت‌هایی در شیوهٔ ترکیب‌بندی و اجرای نگاره‌های دو جلد مشاهده می‌شود.
نگاره‌ها نه تنها رویدادهای سیاسی و نظامی، بلکه محیط کاخ، آیین‌های درباری، شکار، مراسم عمومی و زندگی تشریفاتی سلاطین را بازنمایی می‌کنند. از این رو هنرنامه افزون بر ارزش تاریخ‌نگارانه، از منابع مهم برای شناخت نگارگری عثمانی و فرهنگ بصری دربار عثمانی در اواخر سدهٔ شانزدهم است.[۲]
از ویژگی‌های این مجموعه تلاش برای نمایش سلاطین در پیوند با صفات ویژهٔ آنان است. برخی نگاره‌ها صحنه‌های نبرد و قدرت نظامی را نشان می‌دهند و برخی دیگر بر عدالت، مهارت در شکار، دینداری یا بخشندگی فرمانروا تأکید دارند.
جایگاه
هنرنامه در چارچوب سنت شهنامه‌نویسی رسمی دربار عثمانی پدید آمد؛ سنتی که خود از شاهنامه‌نویسی فارسی تأثیر پذیرفته بود. با این حال زبان هنرنامه ترکی عثمانی و ساختار آن بیشتر منثور است و از این نظر بخشی از روند گذار تاریخ‌نگاری دربار عثمانی از منظومه‌های فارسی به آثار تاریخی منثور ترکی به‌شمار می‌رود.
شیوهٔ اثر در تنظیم تاریخ بر اساس «هنرها» و صفات فرمانروایان، آن را از بسیاری از تاریخ‌نامه‌های صرفاً وقایع‌نگار متمایز می‌کند. هدف اصلی آن تنها ثبت رویدادها نبود، بلکه ارائهٔ نمونه‌هایی از رفتار و ویژگی‌های مطلوب برای فرمانروایی عثمانی نیز بود.[۱]
همکاری سید لقمان و نقاش عثمان در این اثر نمونه‌ای شاخص از شیوهٔ تولید کتاب در کارگاه سلطنتی عثمانی است؛ فرایندی که در آن نویسنده، خوشنویسان، نگارگران، مذهبان و صحافان زیر نظارت دربار در تهیهٔ یک نسخهٔ واحد مشارکت می‌کردند.
نگارخانه
- ورود سلیمان یکم به کاخ در آت‌میدانی برای مراسم ختنهٔ شاهزادگان مصطفی، محمد و سلیم
- سر بریدهٔ قانصوه غوری در برابر سلیم یکم
نگاره‌ای از هنرنامه
جستارهای وابسته
- سید لقمان
- نقاش عثمان
- نگارگری عثمانی
- شاهنامهٔ سلیم‌خان
- زبدة التواریخ (سید لقمان)
برای مطالعهٔ بیشتر
- نیگار آنافارتا, ed. (1969). Hünernâme minyatürleri ve sanatçıları (in ترکی). استانبول: Doğan Kardeş.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - سرپیل باغجی; فیلیز چاغمان; گونسل رندا; زرین تانندی, eds. (2006). Osmanlı Resim Sanatı (in ترکی). آنکارا: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)
منابع
- 1 2 3 4 5 تانر, ملیس (28 اوت 2020). "Contextualizing the Hünername (Book of Talents)". Khamseen: Islamic Art History Online (in انگلیسی).
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - 1 2 3 4 5 6 7 8 فتواجی, امینه (2013). Picturing History at the Ottoman Court (in انگلیسی). بلومینگتون: Indiana University Press. pp. 132–137. ISBN 9780253006783.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ ارتوغ, زینب تاریم (1998). "Hünernâme". İslâm Ansiklopedisi (in ترکی). Vol. 18. Türkiye Diyanet Vakfı. pp. 484–485.
{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Hünername». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- سرای توپقاپی
- کتابهای دهه ۱۵۸۰ (میلادی)
- نسخه‌های خطی تذهیبشده اسلامی
- هنر امپراتوری عثمانی