مطالع‌السعاده
 مراد سوم در حال مطالعه؛ نخستین نگارهٔ نسخهٔ پاریس | |
| نویسنده(ها) | سید محمد بن امیر حسن سعودی |
|---|---|
| تصویرگر(ها) | نقاش عثمان و هنرمندان کارگاه دربار عثمانی |
| کشور | امپراتوری عثمانی |
| زبان | ترکی عثمانی |
| موضوع(ها) | اختربینی، احکام نجوم، فال‌گیری، تعبیر خواب، عجایب و علوم غریبه |
مطالع‌السعاده، با عنوان کامل مطالع السعادة و ینابع السیادة (جوی‌های نیک‌بختی و سرچشمه‌های سروری)، مجموعه‌ای مصور به ترکی عثمانی دربارهٔ اختربینی، احکام نجوم، فال‌گیری، تعبیر خواب، علم فراست، عجایب و برخی شاخه‌های علوم غریبه است که در سال ۹۹۰ قمری/۱۵۸۲ میلادی در دربار مراد سوم، سلطان امپراتوری عثمانی، پدید آمد. اثر را سید محمد بن امیر حسن سعودی، مشهور به محمد سعودی افندی، بر پایهٔ متون عربی پیشین ترجمه و تدوین کرد.[۱][۲]
مطالع‌السعاده از نظر متن و برنامهٔ تصویری پیوند نزدیکی با کتاب البلهان، مجموعه‌ای عربی از سدهٔ چهاردهم میلادی دربارهٔ اختربینی، عجایب، طلسم‌ها و موجودات فراطبیعی، دارد. سید محمد سعودی در مقدمهٔ ترجمهٔ خود از استفاده از نسخه‌ای مصور سخن گفته است و بررسی‌های جدید نشان داده‌اند که الگوی او به احتمال بسیار همان نسخهٔ کتاب البلهان محفوظ در کتابخانه بودلیان دانشگاه آکسفورد بوده است.[۲]
دست‌کم دو نسخهٔ فاخر و تقریباً هم‌زمان از اثر برای دو دختر مراد سوم ساخته شد: نسخه‌ای برای فاطمه سلطان که امروزه در کتابخانه ملی فرانسه نگهداری می‌شود، و نسخه‌ای برای عایشه سلطان که اکنون در کتابخانه و موزه مورگان در نیویورک است.[۱][۳]
نام و تألیف
عنوان نسخهٔ پاریس در فهرست کتابخانهٔ ملی فرانسه به صورت «مطالع السعادة و ينابع السيادة» ثبت شده است. در نسخهٔ مورگان صورت اندکی متفاوتِ «مطالع السعادة و منابع السيادة» دیده می‌شود. هر دو عنوان در اصل معنایی نزدیک به «برآمدگاه‌های سعادت و سرچشمه‌های سیادت» دارند و به یک اثر تعلق دارند.[۱][۳]
نام مؤلف در دیباچهٔ نسخهٔ پاریس ذکر نشده و تنها در پایان رسالهٔ دوم و بار دیگر در پایان نسخه به صورت سید محمد بن امیر حسن سعودی آمده است. خود عنوان نیز نه در دیباچه، بلکه در آغاز متن اصلی ظاهر می‌شود.[۱]
محمد سعودی افندی (درگذشتهٔ ۱۵۹۱) از عالمان، شاعران و جغرافی‌دانان عثمانی بود. او فرزند امیر حسن بن سنان و از خانواده‌ای اهل علم و دیوان بود و در مدرسه‌های مختلف عثمانی تدریس و در حلب، مدینه و آمِد قضاوت کرد. نسبت «سعودی» او از ارتباطش با ابوسعود افندی گرفته شده بود.[۴]
مراد سوم از محمد سعودی خواست متنی عربی را به ترکی عثمانی ترجمه کند. این کار صرفاً ترجمهٔ لفظ‌به‌لفظ نبود و مطالبی از چند سنت نوشتاری دربارهٔ احکام نجوم، عجایب و فال‌گیری در آن گرد آمده یا بازتنظیم شده‌اند.[۲]
پیوند با کتاب البلهان
مهم‌ترین سرچشمهٔ مطالع‌السعاده مجموعهٔ عربی کتاب البلهان است که نسخهٔ اصلیِ باقی‌ماندهٔ آن عمدتاً در اواخر سدهٔ چهاردهم در محیط فرهنگی جلایری پدید آمده است. این مجموعه رساله‌هایی دربارهٔ احکام نجوم، زایچه‌ها، عجایب جهان، جن‌ها، طلسم‌ها و انواع فال را در کنار یکدیگر قرار داده است.[۲]
بخشی از کتاب البلهان به کتاب الموالید منسوب به ابومعشر بلخی وابسته است. در این بخش رابطهٔ زمان تولد انسان با بروج، سیارات و دیگر عوامل آسمانی بررسی می‌شود. تصاویر هر برج نیز سیارهٔ حاکم و سیارات مربوط به سه دهگان آن برج را نشان می‌دهند.[۲]
نسخه‌های عثمانی برخی مطالب و نگاره‌هایی را حفظ کرده‌اند که در نسخهٔ ناقص کنونی کتاب البلهان از میان رفته‌اند؛ از این رو مطالع‌السعاده برای بازسازی برنامهٔ تصویری و محتوای نسخهٔ عربی قدیمی‌تر نیز اهمیت دارد.[۲]
محتوا
محتوای مطالع‌السعاده آمیزه‌ای از اختربینی، کیهان‌شناسی، تعبیر خواب، فراست، فال و روایت‌های عجایب است. نسخهٔ پاریس پس از دیباچه با توصیف دوازده برج منطقةالبروج آغاز می‌شود.[۱]
بروج و سیارات
هر یک از دوازده برج همراه با سیارهٔ صاحب آن و تأثیرهای منسوب به آن بر ویژگی‌های جسمی، اخلاقی و سرنوشت افراد معرفی می‌شود. همچنین نقش سه دهگان هر برج و سیارات وابسته به آنها در نگاره‌ها نشان داده شده است.[۵]
در برگ‌های ۳۲ و ۳۳ نسخهٔ پاریس جدولی تصویری از ارتباط هفت سیاره با گروه‌های مختلف مردم، حرفه‌ها و وضعیت‌های زندگی آمده است. پس از آن نیز جدول‌هایی دربارهٔ قرار گرفتن سیارات در بروج، شرف و هبوط آنها و دیگر روابط احکام نجومی دیده می‌شود.[۱]
اثر همچنین شامل جداول نجومی و اختربینی و مطالبی دربارهٔ منازل ماه و مراحل ماه است. برنامهٔ تصویری منازل بیست‌وهشت‌گانهٔ ماه از ویژگی‌های نسبتاً کمیاب این نسخه در میان نسخه‌های خطی اسلامیِ اواخر قرون میانه و اوایل دوران جدید است.
فراست و تعبیر خواب
در بخش دیگری از کتاب، صفات و خلق‌وخوی اشخاص بر پایهٔ خصوصیات جسمانی تفسیر می‌شود. در برگ ۶۵ پشت نسخهٔ پاریس جدولی دربارهٔ خصوصیات زنان بر اساس ویژگی‌های ظاهری آمده است.[۱]
پس از آن رساله‌ای موسوم به اختلاج‌نامه قرار دارد که حرکات و پرش‌های ناگهانی اعضای بدن را نشانه‌هایی برای پیش‌بینی رویدادها تلقی می‌کند. در برگ بعد نیز تعبیرنامه، یعنی جدولی برای تعبیر خواب، آمده است.[۱]
فال و پیشگویی
بخش‌هایی از اثر به شیوه‌های گوناگون فال اختصاص دارند. از جمله دوایری برای نوعی بازی یا روش پیشگویی موسوم به «غالب و مغلوب»، و رساله‌ای با عنوان قرعهٔ جعفریه در آن دیده می‌شود که به جعفر صادق منسوب شده است. این روش بر ترکیب‌های سه‌حرفی حروف عربی استوار است و دستور استفاده از آن به نظم و نثر توضیح داده شده است.[۱]
پس از آن رساله‌ای دربارهٔ فال بر پایهٔ اشکال رمل قرار دارد که قواعد آن به پیامبران مختلف نسبت داده شده است. در بخش‌های پایانی نیز گونه‌هایی از بازی‌های پرسش و پاسخ برای استخراج پاسخ یا پیشگویی آمده است.[۱]
نسخهٔ مورگان این مجموعه را در سه بخش عمده طبقه‌بندی می‌کند: رساله‌های مربوط به اختربینی و موالید، عجایب و موجودات فراطبیعی، و در پایان قرعهٔ جعفریه.[۳]
عجایب و موجودات فراطبیعی
بخش بزرگی از شهرت مطالع‌السعاده به نگاره‌های عجایب، جن‌ها، دیوان، مکان‌های افسانه‌ای و داستان‌های شگفت آن مربوط است. این تصاویر به سنت ادبی عجایب‌المخلوقات و به‌ویژه چرخهٔ تصویری کتاب البلهان تعلق دارند.[۲]
در میان این نگاره‌ها پادشاهان جنِ مربوط به روزهای هفته، موجوداتی مرتبط با بیماری‌ها یا کابوس‌ها و اشکال طلسمی دیده می‌شوند. یکی از آنها کابوس است که به صورت موجودی تیره‌رنگ بر بالین شخص خوابیده نشان داده شده و در باورهای مربوط به جن عامل فشار و وحشت هنگام خواب دانسته می‌شود.[۶]
یکی دیگر از نگاره‌های مشهور، داستان مار خندان را نشان می‌دهد؛ ماری با سر انسان که نگاهش مرگ‌آور دانسته شده است و گروهی با قرار دادن آینه در برابر آن می‌کوشند اثر نگاهش را به خودش بازگردانند. منشأ دقیق ادبی این روایت شناخته نیست.[۷]
برخی دیگر از تصاویر به مکان‌ها و داستان‌های مشهور ادبیات عجایب مربوط‌اند؛ از جمله اسکندر و خضر در سرزمین تاریکی، یأجوج و مأجوج، برج بلند شداد، کشتی جادوگران، صومعهٔ کلاغ، درهٔ الماس‌ها و مکان‌ها و موجودات شگفت سرزمین‌های دور.[۲]
اسکندر و خضر
در یکی از نگاره‌ها اسکندر و خضر در جست‌وجوی آب حیات وارد سرزمین تاریکی می‌شوند. این روایت به سنت گستردهٔ داستان‌های اسکندر در فرهنگ اسلامی تعلق دارد. نسخهٔ عثمانی این صحنه را با ترکیب‌بندی‌ای متفاوت از نمونهٔ موجود در کتاب البلهان بازنمایی کرده است.[۸]
نگارگری
نگاره‌های نسخهٔ پاریس با کارگاه سلطنتی عثمانی و به‌ویژه نقاش عثمان پیوند دارند. فهرست کتابخانهٔ ملی فرانسه عثمان را مُذهّب یا نگارگر اثر معرفی کرده و بررسی‌های تاریخ هنر نیز اجرای چرخهٔ تصویری را زیر نظر او دانسته‌اند.[۱]
نخستین نگارهٔ برجستهٔ کتاب مراد سوم را در اتاق خصوصی خود نشان می‌دهد؛ سلطان چهارزانو بر سکویی نشسته و نسخه‌ای گشوده در برابر او قرار دارد. کتاب‌های دیگری نیز پیرامون او دیده می‌شوند. این تصویر افزون بر معرفی سفارش‌دهنده، او را به صورت فرمانروایی کتاب‌خوان و علاقه‌مند به دانش بازنمایی می‌کند.[۹]
تصاویر بخش بروج از منظم‌ترین چرخه‌های تصویری نسخه‌اند. هر برج در ترکیبی مستقل و معمولاً همراه با سیارهٔ صاحب برج و سه سیارهٔ حاکم بر دهگان‌ها نمایش داده شده است. این تصاویر هم کارکرد توضیحی دارند و هم بخشی از یکی از فاخرترین برنامه‌های نگارگری دربار عثمانی در دورهٔ مراد سوم را تشکیل می‌دهند.
نسخه‌های خطی
نسخهٔ پاریس
نسخهٔ متعلق به فاطمه سلطان اکنون در بخش نسخه‌های خطی کتابخانه ملی فرانسه با شمارهٔ Supplément turc 242 نگهداری می‌شود. این نسخه در استانبول در ۹۹۰ قمری/۱۵۸۲ میلادی کتابت شده و ۱۴۳ برگ دارد. ابعاد آن ۳۱ در ۲۰٫۵ سانتی‌متر است و متن در قاب‌های زرین نوشته شده است. جلد عثمانی آن از چرم سرخِ ضربی و طلاکاری‌شده ساخته شده است.[۱]
در آغاز نسخه فهرستی تفصیلی، هرچند ناقص، آمده است. یادداشتی در نسخه تصریح می‌کند که کتاب برای فاطمه سلطان، دختر مراد سوم، تهیه شده است.[۱]
بر پایهٔ یادداشتی از لوئی-متیو لانگلس، این نسخه در اواخر سدهٔ هجدهم از قاهره به دست گاسپار مونژ به فرانسه آورده و از طرف ناپلئون بناپارت به کتابخانه سپرده شد.[۱]
نسخهٔ پاریس به‌طور کامل در کتابخانهٔ دیجیتال گالیکا رقمی شده است.[۱۰]
نسخهٔ مورگان
نسخهٔ دوم برای عایشه سلطان، دختر دیگر مراد سوم، تهیه شد و اکنون با شمارهٔ M.788 در کتابخانه و موزه مورگان در نیویورک نگهداری می‌شود. این نسخه احتمالاً در استانبول و در حدود ۱۵۸۲ ساخته شده است.[۳]
نسخهٔ مورگان ۱۳۸ برگ و ابعادی در حدود ۲۷٫۶ در ۱۷ سانتی‌متر دارد و با خط نسخ و محقق نوشته شده است. کتابخانهٔ مورگان برای آن ۷۱ نگاره ثبت کرده است.[۳]
این نسخه در سال ۱۹۳۵ از شرکت دُموت خریداری شد. نسخهٔ اصلی در دوره‌های جدید چند بار دوباره صحافی شده و جلد سدهٔ نوزدهمی پیشین آن نیز جداگانه در مجموعهٔ مورگان حفظ شده است.[۳]
دو نسخهٔ پاریس و مورگان از لحاظ متن و چرخهٔ تصویری بسیار نزدیک‌اند، اما در برخی جزئیات، ترتیب مطالب و شماری از نمودارها و نگاره‌ها با یکدیگر تفاوت دارند.
جایگاه در تاریخ اختربینی و هنر عثمانی
مطالع‌السعاده نمونه‌ای شاخص از پیوند میان اختربینی اسلامی، ادبیات عجایب و فرهنگ تصویری دربار عثمانی است. اثر نشان می‌دهد که در اواخر سدهٔ شانزدهم احکام نجوم در محیط درباری نه به عنوان موضوعی جداافتاده، بلکه در کنار کیهان‌شناسی، فراست، تعبیر خواب، فال، طلسم و روایت‌های عجایب مطالعه و تصویر می‌شد.
این نسخه همچنین شاهدی بر انتقال دانش و تصویر میان محیط‌های عربی، ایرانی و عثمانی است. متن عربیِ کتاب البلهان که در محیط فرهنگی عراق و ایران سدهٔ چهاردهم شکل گرفته بود، حدود دو سده بعد در دربار عثمانی ترجمه و با زبان و سبک بصری تازه‌ای بازآفرینی شد.[۲]
چرخهٔ تصاویر مطالع‌السعاده از سوی دیگر برای پژوهش در تاریخ کتاب البلهان اهمیت دارد، زیرا نسخهٔ عربی موجود امروزه ناقص است و برخی تصاویر از دست‌رفتهٔ آن را می‌توان از طریق دو نسخهٔ عثمانی بازشناخت.[۲]
جستارهای وابسته
- کتاب البلهان
- احکام نجوم
- اختربینی در جهان اسلام
- ابومعشر بلخی
- منازل ماه
- علم رمل
- تعبیر خواب
- جعفر صادق
- نقاش عثمان
- مراد سوم
- نگارگری عثمانی
- کتاب‌های مصور دربار عثمانی
جستارهای وابسته
منابع
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 "Paris. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Supplément turc 242". Biblissima (in انگلیسی). Bibliothèque nationale de France.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
- 1 2 3 4 5 6 "Maṭāliʻ al-saʻāda wa manābiʻ al-siyāda". The Morgan Library & Museum (in انگلیسی).
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ ایزگی, جواد (2003). "MEHMED SUÛDÎ EFENDİ". TDV İslâm Ansiklopedisi (in ترکی).
{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ "Le signe du Sagittaire avec Jupiter, sa planète en domicile" (in فرانسوی). Bibliothèque nationale de France.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ "Sleep, Dream" (in انگلیسی). The Morgan Library & Museum.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ "Le serpent rieur et le miroir". Utpictura18 (in فرانسوی). دانشگاه اکس-مارسی.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ "Alexandre et Khidr au Pays des Ténèbres". Utpictura18 (in فرانسوی). دانشگاه اکس-مارسی.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ "Portrait du sultan Mourad III". Utpictura18 (in فرانسوی). دانشگاه اکس-مارسی.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ "مطالع السعادة و ينابع السيادة". Gallica (in ترکی عثمانی). Bibliothèque nationale de France.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Book of Felicity». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- ادبیات امپراتوری عثمانی
- مجموعههای کتابخانه ملی فرانسه
- نسخه‌های خطی تذهیبشده اسلامی